زاڭ ۇستەمدىگى تومەن, ونىڭ ورىندالۋ دەڭگەيى كوڭىل كونشىتپەيتىن قوعامدا ءومىر سۇرەتىندەر ادام قۇقىعىنىڭ لايىقتى قورعالعانىن كورە قالسا, ونى ۇلكەن جەتىستىك سانايدى. ويتكەنى كۇشتىنىڭ السىزگە تىزە باتىرۋىنا اراشا بولادى دەگەن زاڭداردى ورىنداۋعا ءتيىس ورگاندار وكىلدەرىنىڭ زورلىقشىمەن اۋىز جالاسىپ, ءوزىنىڭ پەنداۋي تىرلىگىنىڭ ق ۇلى بولىپ كەتەتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەتىن ورتادا اراگىدىك بولسا دا ادىلەت سالتانات قۇرىپ جاتسا, ونى قالايشا ۇلكەن جەتىستىك دەمەيسىڭ؟
كەسپىرسىز قوعامدا السىزدەر تاپتالىپ, قاعاجۋ كورىپ قالا بەرۋى ۇيرەنشىكتى كورىنىس. بىراق ەزىلگەننىڭ جانايقايىن ەشكىم ەستىمەسە ونىڭ ىشكى الەمى ىزا مەن كەككە تولىپ شەرمەندە كۇي كەشتىرىپ, اقىرىندا ول قاندايدا ءبىر كەك قايتارۋ امال-تاسىلىنە جۇگىنۋى مۇمكىن عوي. ال قاراپايىم ادام ەمەس, قوعامدا وزىندىك ءۇنى, بەدەلى بار ادامنىڭ كەنەتتەن وقىس وقيعاعا تاپ كەلىپ, ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا ءماجبۇر بولسا, وسى جولدا ادىلەتسىزدىكتەن جاپا شەگىپ, بىراق ءوزىن كۇرەسىنگە تاستاعىسى كەلگەندەرگە قارسى باتىل كۇرەسىپ, جەڭىپ شىقسا, بۇعان وكتەم كۇشكە اقىسى كەتىپ جۇرگەندەردىڭ ايىزى قانادى.
اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى ار-وجداندى بارىنەن دە جوعارى قوياتىن كارتەر ۋوتسون ءوزىنىڭ بالالىق شاعى وتكەن, اراعا جيىرما جىل سالىپ ات باسىن بۇرعان قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن ويشا سالىستىرىپ كەلە جاتادى. ءبارى وزگەرگەن. بالا كەزىنىڭ كەرەمەت ساتتەرى وتكەن مىنا بۇرىنعى مامىراجاي كوشەنىڭ قالاداعى ناعىز بۇزىقتاردىڭ ورداسىنا اينالعانى ك.ۋوتسوندى ەستەن تاندىرادى. كوپتەگەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن ول كوز الدىنداعى مىنا كورىنىستى تەرەڭدەپ زەردەلەي تۇسكىسى كەلەدى. اقىرىندا ول سول زاماتتا-اق كۇتپەگەن جەردەن بۇزىق پيعىلدى جاندارعا تاپ بولادى. لاستانعان قوعامدا اركەز بولىپ تۇراتىن ءبىر جايسىز وقيعانىڭ قاتىسۋشىسىنا, كەيىپكەرىنە اينالىپ شىعا كەلەدى. دالىرەگى, قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەر ءوزىن سىرتتاي عانا باقىلاپ كەلە جاتقان ك.ۋوتسوندى ءوز جايىنا قويماي «تارپا باس سالىپ», ىشكى كەسپىرسىز يىرىمىنە تارتا جونەلەدى.
نەگىزىنەن مورال ماسەلەسىمەن شۇعىلداناتىن ك.ۋوتسون ۇرەيلى جاعدايلارعا تاپ بولسا ابدىراپ قالمايتىن, ارەكەت ەتە بىلەتىن جان رەتىندە سيپاتتالادى. ول مىقتى بوكسشى دا ەدى. ول «ۆاندوم» دەگەن ءدامحانادان اس-سۋ ىشۋگە كىرگەندە ونىڭ قوجايىنى پەتسي حوراننان ناقاقتان-ناقاق قورلىق كورەدى. اپەرباقان پەتسي بۇرىن-سوڭدى بىلمەگەن, كورمەگەن بۇعان ءوزى ۇرىنادى, قول سىلتەيدى. بۇل بارىنشا قورعانۋمەن بولادى. پەتسيگە قول تيگىزبەيدى. ك.ۋوتسون وقيعا ورنىنان قاشىپ كەتۋگە قانشا تىرىسسا دا قارسىلاسىنىڭ جاقتاستارى – قاراقشىلار ونى ايقاس الاڭىنان شىعارماي قويادى. «جىگىتتەر, مىنا بالەنى الىپ كەتىڭدەرشى! مەنىڭ وعان ءتيىسىپ تۇرماعانىمدى سەندەر دە كورىپ تۇرسىڭدار عوي, مىنە. مۇنىمەن توبەلەسىپ قولىمدى بىلعاعىم كەلمەيدى. تەك قۇتىلسام بولدى بۇدان» دەگەن تىلەگىنە ەشكىم قۇلاق اسپاعان ك.ۋوتسون ايقاسىپ ءجۇرىپ وقيعا ورنىنان ازەر دەگەندە سىتىلىپ شىعادى. ناقاقتان تاياق جەپ, ابدەن سوققى العان ك.ۋوتسونعا تۋرا سول ساتتە پوليتسيا كەزدەسە كەتەدى. ۋوتسوننىڭ شاعىمىنا ساي پەتسي قامالۋعا ءتيىس ەدى, بىراق ءبارى كەرىسىنشە ءوربيدى. پوليتسەيگە پەتسيدىڭ ءسوزى ءوتىمدى بولادى. ونسىز دا ەش جازىقسىز جاپا شەككەن ك.ۋوتسونعا ناعىز ايىپكەردىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ قامالعانى قاتتى باتادى.
پەتسي تىپ-تىنىش تاماعىن ءىشىپ وتىرعان موماقان ادام, ال ۋوتسون ماس كۇيىندە كەلىپ سوقتىققان بۇزاقى بولىپ شىعادى. ونىڭ جازىقسىزدان جازىقسىز تاياق جەپ, مۇرنى قاناپ, ودان سوڭ تۇتقىندالعانى ازداي ─ گازەتتەردىڭ ءبارى ونىڭ «ماس كۇيىندە» ايگىلى «ۆاندوم» قوجاسىمەن قالاي «جانجالداسقانى» تۋرالى نەبىر ارسىز ماقالالاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا جاريالاعان. بۇكىل قالاعا بەلگىلى بۇزىق, اپەرباقان پەتسي قايداعى ءبىر جولاۋشىدان تاياق جەگەنىنە بارلىعى سەنەدى. باق, قوعام ونى جاپا شەككەن مومىنداي قابىلدايدى. ەڭ سوراقىسى ادىلەتتىلىك ورناتۋشى سانالاتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ونى نەگىزسىز جاقتاپ شىعادى.
پ.حوراننىڭ شاعىمى بويىنشا ك.ۋوتسون جاۋاپكەر رەتىندە پوليتسيا سوتىنا كەلەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ۋوتسوننىڭ كىناسىز ەكەنىن, پەتسي ىسىنە جاۋاپ بەرۋ كەرەكتىگىن بىلەتىن پروكۋرور ەكى جاقتى تاتۋلاستىرىپ, ءىستى جابا سالماق بولادى. بۇل ارينە, پەتسي ءۇشىن پايدا, جەڭىس. سوت ۇكىم وقىدى. «پەتسي حوران ءوز ومىرىنە قاۋىپ تونگەنىن, سوندىقتان ونى قورعاۋعا ءماجبۇر بولعانىن دالەلدەۋگە تىرىستى, ─ دەلىندى سوت شىعارعان ۇكىمدە, ─ وسىعان ۇقساس مالىمدەمەنى ميستەر ۋوتسون دا جاسادى. بۇلاردىڭ ارقايسىسى انت اياسىندا ءبىرىنشى سوققىنى قارسىلاسى جاسادى دەپ سەندىرەدى. سونداي-اق ەكەۋى دە ءوز قارسىلاسى تاراپىنان ەشبىر جازىقسىز جاپا شەككەنى جونىندە انت-سۋ ىشەدى. ال زاڭ بويىنشا, كۇمان دالەلدەنبەسە, ءىس جاۋاپكەردىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. ءبىز قاراعان ىستە وسى بار. سوندىقتان «حالىق كارتەر ۋوتسونعا قارسى» دەگەن ىستە كۇماندى ماسەلەنىڭ ءبارى جوعارىدا اتالعان كارتەر ۋوتسوننىڭ پايداسىنا شەشىلىپ, ول تۇتقىننان بوساتىلادى. مۇنداي جاعداي «حالىق پەتسي حورانعا قارسى» دەگەن ىسكە دە ءتان». ياكي مۇنداعى ماسەلەلەر پەتسي حوراننىڭ پايداسىنا شەشىلىپ, ول دا تۇتقىننان بوساتىلادى. مەن سىزدەرگە ءبىر-ءبىرىڭىزدىڭ قولىڭىزدى الىپ, تاتۋلاسۋدى ۇسىنامىن».
سەن جازىقسىزسىڭ. بىراق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سەنى وزدەرىنىڭ الدەبىر مۇددەسى ءۇشىن كوزگە دە ىلمەيدى. بۇعان قارسىلىق كورسەتسەڭ سەن ساياسي ماشينانىڭ شوقپارى پوليتسيانىڭ ايداۋىنا جۇرمەگەنىڭ. دەمەك ساياسي ماشيناعا قارسى كەلگەنىڭ. ونىڭ الدىندا سەن ەشكىم ەمەسسىڭ. سوندا سەن كىم بولعانىڭ؟ «الدەبىر مۇددە» دەگەنىمىز قانداي مۇددە؟ ونىڭ جاۋابى مىناۋ – الداعى سايلاۋدا وزىنە داۋىس بەرەتىندەردەن ايىرىلىپ قالماۋ, ءوزىنىڭ سايلاۋدا جەڭۋىن الدىن-الا قامداۋ. قالايشا دەيسىز عوي؟ پەتسي – قالانىڭ كولەڭكەلى بۇرىشتارىندا بىلگەنىن ىستەپ, سونداي ارسىز ارەكەتتەرىمەن ىقپالىن ارتتىرىپ, سايلاۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگىنە ءامىرىن جۇرگىزىپ وتىرعان تۇنگى قاراقشىلاردىڭ بەلدى مۇشەسى. دەمەك ەلدى باسقارىپ وتىرعان اسا زور دا قۋاتتى ءارى بەيشارا مىنا ماشينانىڭ وكىلدەرى قايداعى ءبىر كافە يەسىنىڭ الدىندا قۇراق ۇشىپ, قۇلداي قىزمەت ەتۋىنىڭ سىرى – وزدەرىنە داۋىس بەرەتىندەردەن ايىرىلىپ قالماۋ. باسقا جاعداياتتارمەن سالىستىرعاندا كارتەر مەن پەتسي اراسىنداعى وسى ءبىر تۇككە تۇرعىسىز سوت ءىسى قوعامداعى مىڭداعان قويىرتپاق, جيىركەنىشتى ارەكەتتەردىڭ بىرەۋى عانا.
مەملەكەت اتىنان ارەكەت ەتىپ, ۇكىم شىعاراتىنداردىڭ كەيبىرىنىڭ زاڭنىڭ ارتىنا جاسىرىنىپ تۇرىپ جەمتىكتەرىن اڭدۋدان باسقا تۇك بىلمەيتىنى كىمدى بولسا دا قىنجىلتادى. مەملەكەت قازىناسىنان جالاقى الاتىن مۇنداي كاسىبي ازاپتاۋشىلار پوليتسيالار مەن تۇرمە ەسىكتەرىنىڭ تاساسىنا تىعىلىپ الىپ, وزدەرى جابىرلەگەندەردىڭ قارسى ءىس-ارەكەت جاساۋىنا مۇلدە مۇمكىندىك بەرمەيدى. الايدا كەيبىر جاپا كورگەندەرگە ازاپتاۋشىلارعا قارسىلىعىن كورسەتۋگە, كەتكەن كەگىن قايتارۋعا جاراتقان كەيدە مۇمكىندىك بەرىپ قوياتىنى بار. بۇل تۋرالى ءسال كەيىنىرەك.
سىرتتاي قاراعاندا سوت ۋيتبەرگ يمان ءجۇزدى جاس جىگىت. ودان جاماندىق كۇتۋ اقىماقتىق سەكىلدى. ال ىسىنە قاراساڭ ول تۋرالى العاشقىداعى جاعىمدى ويىڭنان اينىماق بىلاي تۇرسىڭ, ودان بەزىپ كەتەسىڭ. ول ادام قۇقىعى مەن ادىلەت جونىندە نەبىر كەرەمەت سوزدەردى سۋداي ساپىرىپ كەلىپ, اقىرى ەشبىر زاڭعا, ەشبىر ادىلەتكە سىيمايتىن ۇكىمدى شىعارا سالادى. كىمنىڭ قىلمىسكەر ەكەنى انىق كورىنىپ تۇرسا دا ەكى جاقتىڭ دا ايتقاندارى دالەلسىز ەكەنى جەلەۋ ەتىلىپ, تاراپتاردى قاماۋدان بوساتىپ جىبەرەدى. بۇل ك.ۋوتسوننىڭ رەنىشىن تۋدىرادى, بىراق بۇعان تاۋى شاعىلىپ قالمايدى. الايدا ءىستىڭ قارالۋى بارىسىندا قوعامداعى نەبىر قويىرتپاقتىڭ زاڭدى ورىنداۋ مىندەتى جۇكتەلگەندەر تاراپىنان باستاۋ الاتىنىنا كوزى انىق جەتەدى. «كۇمان»-دا باياندالعانداي, سوت پروتسەسى كومەدياعا اينالادى, ونى كورسەڭ «قۇداي-اۋ, ادامدار قانداي قۇلدىراۋعا جەتكەن, دامۋدىڭ بيىك ساتىسىنا جەتۋ ءۇشىن بۇلارعا ەندى قانشاما ۋاقىت كەرەك!», دەپ كۇيىنبەۋ مۇمكىن ەمەس.
جازۋشى ءىستىڭ قارالۋ بارىسىنداعى ورەسكەلدىكتەردى بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ۋوتسون قۇددى قارسى الدىنان ءبىر ادامدى ءارى-بەرى قاقپاقىلداي يتەرىپ, ونىڭ قالتاسىنان ءاميانىن قاعىپ الۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جۇرگەن ءبىر توپ قاراقشىنى كورىپ تۇرعانداي بولدى. ءيا, ماشينا ىسكە قوسىلدى ─ باسقا ەشتەڭە دە ەمەس».
حوش, سونىمەن, پەتسي ءۇشىن ءىس بىتكەندەي بولعانىمەن, كارتەر ءۇشىن قارىمتا قايتارۋ ايقاسى الدا كۇتىپ تۇر ەدى. سودان بەرى ارادا ءبىر جىل وتەدى. پەتسي-كارتەر وقيعاسىنىڭ ەكىنشى ءبولىمى ويدا جوقتا باستالىپ كەتەدى. جاز ايىنىڭ تامىلجىعان ءبىر تاڭىندا كارتەر ۋوتسون ءوزىنىڭ تاۋداعى رانچوسىندا باياعى سوت ۋيتبەرگتى كەزدەستىرىپ قالادى. ول ۋوتسوننىڭ جەكەمەنشىك جەرىنە رۇقساتسىز كىرىپ الىپ سايرانداپ ءجۇر. قىزىق وسى جەردەن باستالادى.
ۋوتسون جەردەن ءبىر جۇدىرىقتاي تاستى الىپ, ونىمەن ءوز بەتىن بىلش ەتكىزە سوعادى. كوز الدى بىردەن كوگەرىپ شىعادى. ول مۇنىمەن تىيىلعان جوق, جەردەن جانە ءبىر تاستى الىپ سونىمەن ەكىنشى بەتىن دە ۇرىپ-ۇرىپ جىبەرگەن. ۋوتسون الدەكىمنەن بەينە ءبىر تاياق جەگەن كۇيگە ەنە قالادى. ء«يا, ەندى بىرەر مينۋتتان كەيىن بۇل بەتىم دە ءىسىنىپ-كوگەرىپ تۇراتىن بولادى. سوندا مەنىڭ سوزىمە كىم سەنبەس ەكەن!» دەيدى ك.ۋوتسون. ء«سىز جىندانعان شىعارسىز!» دەيدى ۋيتبەرگ. «مازاق قىلماڭىز! ─ دەدى ۋوتسون, ─ كورمەي تۇرسىز با مەنىڭ قانجوسا بولعان ءتۇرىمدى! ءسىز مەنى وڭ قولىڭىزبەن ەكى رەت اياماي ۇردىڭىز! بۇل قانداي ايۋاندىق, ا! مەن سىزگە نە جازدىم سو قۇرلى! جوق, ماعان ەندى قورعانباسقا بولمايدى. ايتپەسە, ءسىزدىڭ ايايتىن ءتۇرىڭىز جوق!»
سودان ۋوتسون سوت ۋيتبەرگتى ايدا كەلىپ سابايدى. ك.ۋوتسوننىڭ شوقپارداي جۇدىرىعى قويسىن با؟ ۋيتبەرگ وڭباي تاياق جەيدى. ۋوتسون وسى ارەكەتى ۇستىندە, «پەتسي حوران دا ماعان وسىلاي ىستەگەن!» دەگەندى ىلعي دا ايتىپ وتىرادى. ك.ۋوتسون ءوز تانىندە كوگەرگەن, قىزارعان جەرلەر قالدىرۋ ءۇشىن اندا-ساندا ءوزىن دە اياۋسىز ۇرىپ قويۋدى ۇمىتقان جوق.
بىرەر ساعاتتان سوڭ كارتەردىڭ شاعىمى نەگىزىندە سوت ۋيتبەرگ تۇتقىنعا الىنادى. دەرەۆنيالىق سوتتا قارالعان بۇل ءىستىڭ ۇكىمى وسىدان ءبىر جىل بۇرىنعى پەتسي-كارتەر ىسىنە قاتىستى شىعارىلعان ۇكىمدەي بولادى. سوت ۋيتبەرگتىڭ ءبىر ءسوزى دە كادەگە جارامايدى. سوت ۇكىمى بويىنشا ەكى تاراپ تا بوستاندىق الادى. بۇل ك.ۋوتسون ءۇشىن سوت ۋيتبەرگتەن كەگىن قايتارۋى ەمەس, ءوزىنىڭ باسىنا تۇسكەن ءبىر جىل بۇرىنعى ءىستىڭ جان دۇنيەسىنە تۇسىرگەن سالماعىنان ارىلىپ, ونى ۋيتبەرگتىڭ وزىنە ارتۋى ەدى.
ءوزى تالاي وتىرىك كۋالىكتى قارۋ ەتكەن ۋيتبەرگ وسىلايشا ادەمى قيىستىرىلعان جالعان كۋالىكتىڭ قۇربانى بولدى. ءوزى ىلعي پايدالاناتىن جالعان كۋالىك ومىرىندە العاش رەت وزىنە اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. ءيا, استىندا كرەسلوسى, جەلكەسىندە كۇزەتى جوق جەردە ادىلەتسىزدىكتى قارۋ ەتكەن كەز كەلگەن شەنەۋنىك وزىنە تانىس ايلا-شارعىنىڭ جەمتىگىنە وڭاي اينالادى. مۇنى د.لوندوننىڭ «كۇمان» اتتى اڭگىمەسىنەن انىق اڭعاراسىز.
