استىق ەكسپورتىنا ساقتىق كەرەك

ال ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى ەربول قارا­شوكەەۆ قازاقستاندا 15 ماۋسىم­عا دەيىن بيداي مەن ۇندى ەكس­پورت­تاۋعا شەكتەۋ ەنگىزىلە­تى­نىن, ەرەجەلەردى كەلىسۋ پروتسەدۋراسى ءجۇرىپ جاتقانىن حابارلادى. مي­نيس­تر اتاپ وتكەندەي, ءبىز­دىڭ ەل وسى كەزەڭدە 1 ملن توننا بيداي مەن 300 مىڭ توننا ۇن ساتا الا­تى­­نى بەلگىلى بولدى. بىراق بيداي وسىرۋشىلەر ەڭ الدىمەن ىشكى نارىقتى ەلدەن شى­عا­رى­لا­تىن كولەمنىڭ 10 پايى­زىمەن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە مىن­دەتتى.

رەسەي مەن قازاقستاننىڭ استىق ەكسپورتىنداعى نارىعى اي­تار­لىقتاي وزگەشە ەكەنى وسىعان دە­يىن تالاي رەت ايتىلعان. ءبىزدىڭ ەل بيداي مەن ۇندى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا, قى­تايعا ساتسا, رەسەي قارا تەڭىز ماڭاي­ىن­دا­عى نارىقتار مەن شالعاي نارىق الاڭدارىنا ساتادى. دەمەك بۇل تۇستا رەسەي بىزگە باسەكە بولعان ەمەس. بىراق ساراپشىلار كورشى ەلدىڭ شەشىمى ءبىزدىڭ نارىققا كەرى اسەر ەتپەسە دە ءبىراز وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلەتىنىن اشىق ايتا باستادى.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسىنىڭ اگرو­ونەر­­كاسىپتىك كەشەن جانە تاماق ونەر­كا­سىبى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەربول ەسەنەەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلدەگى استىق باعاسى تون­ناسىنا – 150 مىڭ تەڭگە. باتىس پەن ەو ەلدەرىندە باعا بىز­دەگى مولشەردەن ءبىراز قىمبات. بۇرىن لوگيستيكالىق شىعىندار پاي­دانىڭ كوزىن قىسىپ تاستاسا, قا­زىرگى باعا شىعىننىڭ ورنىن تولتىرىپ, ۇستىنەن پايدا كو­رۋ­گە مۇمكىندىك بار. دەگەنمەن, ەكس­­پورت ماسەلەسىندە بارىنشا ساق­تىق كەرەك.

«قورىمىزدا استىق قورى جەتە­دى دەپ ستاتيستيكاعا سەنىپ قالۋ­عا بولمايدى. قويمالاردا قانشا استىق بارىن تۇگەندەپ شىعۋ كەرەك. ستاتيستيكالىق ورگانداردىڭ دەرەكتەرى ايماقتارداعى استىق قورى تۋرالى مالىمەتتەردى تەك جالپىلاما تۇردە حابارلاپ ءجۇر. مۇنداي جاعدايدا ايماقتارداعى استىق قورى تۋرالى ناقتى مالى­مەتتى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. قور­دا قالۋى ءتيىس 1,9 ملن توننا اس­تىق­­تى ەكسپورتتاۋعا دا, ىشكى نا­­رىق­­تىڭ قاجەتىنە الدىن-الا جۇم­ساپ جى­بەرۋگە دە بولمايدى. ال­­دا­عى ماۋسىمنىڭ شىعىمى قان­­داي بولاتىنىن رەسەي دە, ءبىز دە بىل­مەيمىز. ەگەر جازدا قۇرعاق­شى­­لىق بولسا, رەسەيدىڭ شەكتەۋ مەرزىمىن ودان ءارى سوزۋعا قۇ­قى بار. وسىعان دەيىن قوردا قالۋى ءتيىس استىق كولەمى تۋرالى ناقتى دەرەك ستاتيستيكامەن ساي­كەس كەلە بەرمەيتىنىن تالاي رەت بايقاعانبىز», دەپ اتاپ ءوتتى ە.ەسەنەەۆ.

استىققا دەگەن قاجەتتىلىگى­مىز­دىڭ كەمىندە 25 پايىزى رەسەيدەن, قال­عانىن ءوزىمىز دايىندايمىز. كورشى ەلدەگى باعا ارزان بول­عان­دىقتان, كولەڭكەلى جولمەن كەلەتىن استىق ەكسپورتى ارقىلى ستاتي­ستيكاداعى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, تۇقىمدىق استىق­تىڭ ءبىراز بولىگىن سولاردان الىپ كەلدىك. بيىلعى قاجەتتىلىككە 22 مىڭ توننا بيدايعا تاپسىرىس بەرىلگەن. ونىڭ 10 مىڭ تون­ناسىن الىپ ۇلگەردىك. كوبى كەلى­سىمگە قول قويىپ, اقشاسىن تولەپ, جەتكىزىلۋىن عانا كۇتىپ وتىر. ەن­دى­گى جەردە ەل ۇكىمەتى وسى كەلى­سىل­گەن, جارتى اقشاسى تولەن­گەن اس­­تىقتى ەلگە كىرگىزۋگە جاعداي جا­ساۋى كەرەك.

«رەسەيدىڭ ەاەو ەلدەرىنە استىق ەكسپورتىن شەكتەۋ تۋرالى مالىم­دەمەسى ەلىمىزدىڭ اۋعانستان, تاجىك­ستان جانە وزبەكستان سياق­تى ەكسپورتەر ەلدەرىنە دە اسەر ەتە باس­تاپتى. الىستاعى مى­سىردان دا ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر. بۇل فاكتور ەكسپورت كولە­مىن تاعى كەم دەگەندە 100 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ تۇر. بىزدە ءوز قا­جەت­تى­لى­گى­مىزدەن بىرنەشە ەسە كوپ اس­تىق وسىرۋگە مۇمكىندىك بار», دەيدى ە.ەسەنەەۆ.

ساراپشى ۇكىمەت ۇسىنعان ەكسپورتتىق باج سالىعى تۋرالى ماسە­لەگە دە پىكىر ءبىلدىردى. «بىزگە تاۋار وندىرۋشىلەرگە, اسىرەسە ۇن ون­دىرۋشىلەرگە كومەكتەسۋ ءۇشىن سۋبسيديا تەتىگىن بارىنشا جەتىلدىرىپ, رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. بولا­شاقتا سۋبسيديانىڭ ورنىنا تومەن پايىزبەن نەسيەلەر بەرىلەدى دەگەن پىكىر بار. وزبەكستانعا, قىرعىزستانعا ەكس­پورت­تاعان كەز­دە ەكسپورتتىق باج سالىعى بول­­مايدى دەگەن كە­لى­سىم بار. بۇل كەلىسىمدەر مەم­لە­كەتارالىق كەلى­سىمدەر نەگى­زىندە راتيفيكاتسيا­لا­نىپ كەتكەن­دىك­تەن, ءبىز ونى بۇزا المايمىز», دەپ ءتۇسىندىردى ە.ەسەنەەۆ.

ياعني ەلىمىزگە استىق نارى­عىن ءارتاراپتاندىرىپ, دايىن ونىم­دەرگە باسىمدىق بەرەتىن كەز كەلدى. الىس-جاقىن كورشىلەر قا­زاق بيدايىنان ۇن تارتىپ, شە­تەلگە ەكسپورتتاپ وتىر. سون­دىق­تان استىقتىڭ باسىم بولى­گىن وزىمىزدە قالدىرىپ, دايىن ونىمدەر شىعارۋعا ارنالعان لو­­گيس­تيكالىق الەۋەتتى پايدا­لان­­عان ابزال. ساراپشىلار جەر­دىڭ توزىپ, قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋى, كورشى مەملەكەتتەر تاراپىنان بولعان دەمپينگتەر سالدارى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جاعدايىن السىرەتكەنىن ايتىپ ءجۇر. مەتەورولوگتەر بيىلعى جاز­دىڭ استىققا اسا قولايلى بول­مايتىنىن ەرتە كوكتەمنەن باس­تاپ ەسكەرتە باستادى. بۇل فاكتور ەلدە قالاتىن استىق قورىن ەرتە باس­تان قامداپ الۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ تۇر.

قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر ودا­عىنىڭ توراعاسى ەۆگەني گان­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل تۇيتكىل­دەر­دىڭ ءبىر عانا سەبەبى بار – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وڭدەلگەن ءونىمى سالاسىندا ناقتى ەسكپورت ستراتەگياسى جوق. بيداي مەن ۇن قورىن استىق ەكسپورتى, ۇندى ىشكى تۇتىنۋ جانە ۇن ەكسپورتىنا ءبولىپ قاراستىرۋ كەرەك. رەسەيدەن كەلە­تىن استىق يمپورتى ەلىمىزدەگى اس­تىق باعاسىمەن سالىستىرعاندا ار­زان بولعاندىقتان باعا بەل­گى­لۋگە اسەر ەتىپ, استىق باعا­سىن تۇ­راقتاندىرىپ كەلدى. دە­مەك ال­داعى ۋاقىتتا استىق باعا­سىن­دا بىلتىرعى باعامەن سالىس­تىر­­عاندا وزگەرىس بولۋى ابدەن مۇمكىن. ە.گاننىڭ ايتۋىنشا, جىل­دىڭ جارتىسىندا بيداي باعا­سى­نىڭ قانشا بولاتىنىن ەشكىم ايتا المايدى.

رەسەيدىڭ استىق ەكسپورتىن شەكتەۋ تۋرالى ماسەلە قارالعان ەۋرا­زيالىق­ كوميسسيا وتىرىسىندا ەاەو-نىڭ بارلىق اۋما­عىن­دا اۋىل­ شارۋاشىلىعى ونىم­دە­رىنىڭ ­ەكس­پورتىن رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي تەتىگى – ەكسپورتتىق باج سا­لىعى نەمەسە كۆوتانى ەنگىزۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن-ءدى. استىق ون­دىرۋشىلەر وداعى بۇل ءساتتى ۋىس­تان شىعارىپ الۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ەكسپورتتىق باج سالىعىن استىق وسىرۋشىلەردى قول­­داۋعا باعىتتايتىن كەز كەلدى. بۇل ولارعا مەملەكەتكە دە, استىق وسىرۋ­­شىلەرگە دە قوسىمشا تىنىس الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى تالعاتبەك ءاليحان قازىر استىق قو­رىندا 6 ملن استىق بارىنا كۇمان­داناتىنىن ايتتى. 2021 جىل­عى قۋاڭشىلىق كەزىندە استىق ءتۇسىمى ويداعىداي بولعان جوق. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەكسپورتقا 600 مىڭ توننا, اقپاندا 700 مىڭ توننا استىق جونەلتىلدى. بۇل 2021 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق كوپ. دەمەك استىق ەكسپورتىنا باج سالىعىن ەنگىزۋ ۇننىڭ كوبىرەك دايىندالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ءۇشىن بيدايدىڭ ءباسى ەمەس, ۇننىڭ باسەكەسى جوعارى بولايىن دەپ تۇر.

«قازاقستان ءوز استىعىنا ەكس­پورت­­تىق باج سالىعىن ەنگىزسە, رە­سەي بيدايىن قازاقستانعا جەت­كىزۋ­دى قالپىنا كەلتىرۋگە تۋرالى كەلىسسوزدەردە ءبىراز جەڭىل­دىك­تەر­گە يە بولامىز. ونىڭ قانشا بو­لاتىنىن بارلىق مۇددەلى تا­راپ­تار بىرگە تالقىلاپ, ورتاق شە­شىمگە كەلۋى كەرەك», دەيدى ت.ءاليحان.

ساراپشىلار ەكسپورتتىق باج سالىعىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى, ءتىپتى استىق ترەيدەرلەرىنىڭ ءوزى قولدايتىنىن وسىعان دەيىن دە ايتىپ كەلگەن. ازىرگە بارىنشا ايقىن تۇسىنىكتى تەتىك وسى عانا. ساراپ­شى ەسكەرتىپ وتكەندەي, وتكەن جىل وڭاي بولعان جوق. بيىلعى جىلدىڭ دا تاۋەكەلى جو­عا­رى. مۇنداي جاعدايدا كە­لى­سىم­شارتتار ورىندالماي, ماسە­لەنى جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ ءجۇ­رىپ شەشۋ جاعى بەلەڭ الىپ كەتۋى مۇمكىن.

الەمدە 1,5 ملرد-قا جۋىق ادام اشار­شىلىق جاعدايىن باس­تان كەشىپ وتىر. استىققا ءزارۋ ەل­دەردىڭ قاتارى ءوسىپ, الەم­دىك نا­رىق­تاعى باعاعا اسەر ەتەتىنى بەل­گىلى بولىپ قالدى. ساراپ­شى­لار اقش, قىتايدا دا استىق قورى ازاياتىنىن ايتىپ وتىر. دەمەك بىزگە ەكسپورت ماسەلەسىندە بارىنشا ساقتىق تانىتۋ كەرەك. وزگە سالا­لارداعى وندىرىستەن ۇلكەن ءوسىم كۇتىپ وتىرا بەرمەي, استىق پەن ۇن وندىرۋشىلەردى قولداۋدى ارت­تىرا تۇسسەك ءجون بولار ەدى.

الماتى