بۇل جىندىحانا تۋرالى شىعارما ەمەس

كوپ ۋاقىتقا دەيىن الەم روماندى جازۋ­شىنىڭ قيالىنان تۋىلعان شىعارما دەپ تانىدى. وقي­عانىڭ ومىردەن الىنعانى جايلى الىپقاشپا اڭگىمەلەر بول­عا­نى­مەن, اۆتور ءوزى راستاماعان ەدى. بىراق 2001 جىلى اۆتور قايتىس بولعان سوڭ ايەلى فەي كيزي حانىم كۇيەۋىنىڭ كۇندەلىكتەرىن جارىققا شىعاردى. جازۋشىنىڭ جازباسىنان 1960 جىلى ستانفوردتا وقىپ جۇرگەن جىلدارىندا پول-التوداعى پسيحياتريالىق اۋرۋحانادا مەدبيكەنىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەنىن, سول اۋرۋحا­نا­داعى سىر­قاتتار مەن باس مەدبي­كەنىڭ اراسىنداعى وقي­عالاردى رومان وقيعاسىنا ارقاۋ ەتكەنىن بىلدىك. كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرازى ومىردەن الىنعانى, ءتىپتى وقيعاعا قاتىستى ادام­داردىڭ كوزى ءتىرى ەكەنى انىقتالدى. شىعارما شىن­دى­عىنىڭ شىنايى وقي­عاعا نە­گىزدەلۋى دە كىتاپ قۇندىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى.

حوش, جازۋشىنىڭ تالاي جەردە ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرگەن تا­لانتىن ماداقتاپ ءوزىمىزدىڭ دە, وقىر­ماننىڭ دا ۋاقىتىن ال­مايىق. ايتپاق بولعانىمىز رومان جايى ەدى, سونى تولعايىق. بىر­دەن ايتايىق, بۇل جاڭاجىلدىق نە سەگىزىنشى ناۋ­رىزعا ارنالعان سىيلىقتار تىزى­مىنەن ورىن الا­تىن كىتاپ ەمەس. كوفە ءىشىپ, كۇنگە شۋاق­تاپ وتىرىپ وقيتىن دا كى­تاپ ەمەس. سەبە­بى بۇل – تاپ-تازا ءابسوليۋتتى كلاسسيكا. كلاسسيكا-مودەرنيستىك باعىت­تاعى تاماشا رومان. كيزيدىڭ بۇل رو­مان­داعى جاساعان عاجايىبى: ول وقىر­مانىن ورەگونداعى الگى وقيعاعا ارقاۋ بولعان جۇيكە ەمحاناسىنا جەتەلەپ اپارىپ, بارلىق وقيعانى ءوز كوزىمەن كورگەندەي اسەرگە بولەيدى. وقيعا كوڭىل­سىز ءارى سۇرعىلت, ءار كۇن سايىن ءبىر كورىنىس قايتالاناتىن كۇڭگىرت اۋراسى بار ەمحاناعا جاڭا ەمدەلۋشى رەندل ماكمەرفيدىڭ كىرىپ كەلۋىمەن باستالعان. رەندل – وتكەن عاسىر باسىندا امەريكا ادەبيەتىندە جاسالعان تاڭداۋلى كەيىپكەر. بۇل – ءتىرى ءارى جىگەرلى وبراز.

سىرقات ەمحانانىڭ تابالدى­رىعىنان اتتاعاننان-اق باسشى­لىق­قا جاقپادى. وقيعا بارىسىن­دا ەمدەۋ جۇيەسىنە قارسى شىعاتىن ماكمەرفيدى دارىگەرلەر مەن تەحني­كالىق قىزمەتكەرلەر دورەكى ءارى ب ۇلىكشى دەپ باعالادى. ول ب ۇلىكشى ەمەس, بار بولعانى ءوز كەۋ­دەسىن باس­تىرماۋعا, ءوزىن قورعاۋعا ۇمتىلدى. جاڭا تۇسكەن سىرقاتتىڭ بويىندا جۇيكەلىك كەمشىلىك جوق. ول قارا­پايىم اعاش كەسۋشى. تەك تالاپقا كونبەگەندىكتەن وسىندا ءتۇستى. قاي قوعام بولسىن وزىنە قارسى ادامداردان قۇتى­لۋ­دىڭ كلاسسيكالىق ءادىسى – وعان شيزوفرەنيا دياگنوزىن ىلە قويۋ. بۇل دا سول, اينالاسىنا قار­سىلىق كورسەتكەندەردى پسي­حي­كالىق اۋرۋحاناعا توعىتىپ قۇتىلۋ ءادىسىنىڭ قۇربانى. ونىڭ ارەكەتتەرى ەمدە­لۋشىلەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەردى. قورقىنىش كۇيىندە ادامدىق تانىمدى جوعالتپاي قالاي ساقتاۋعا بولادى, قۇلاپ جات­قان جە­رىڭ­نەن وزىڭە دەم بە­رىپ, قالاي كوتەرىلگەن ءجون, ءوزىڭ­دى سۇيۋگە دەگەن كۇشتى قايدان الاسىڭ, ءوز ءومىرىڭدى ۋىسىڭنان شىعارىپ الۋعا كىم كىنالى دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ءبىلۋ ءۇشىن «كوكەكتىڭ ۇياسىن» پاراقتاڭىز.

ال مۇندا ەكىنشى تاراپ بار. سەبەبى ەركىندىگىمنىڭ ءانىن شىر­قايمىن دەپ كەلگەن ماك­مەرفيدى كىم تايراڭداتىپ قويسىن؟ كادىم­گى اق پەن قارانىڭ شايقاسى. اق­جۇرەك ماكمەرفي مەن ز ۇلىم مەدبيكە راتچەت اراسىنداعى كۇ­رەس. ەمدەلۋشىلەر – قوعام, ال ماك­مەرفي – بوستاندىق ءۇشىن بي­لىك­پەن كۇرەسۋشى مەتافورا. قاي­تالاپ ايتامىن, بۇل جىندىحانا تۋرالى كىتاپ ەمەس. جىندىحانا – ءبىز ءومىر سۇرەتىن قاراپايىم كىش­كەنتاي الەمنىڭ ماكەتى. ءبىز تەك كىمنىڭ قاي وبرازدى سومداپ جۇرگەنىن ۇقپايمىز. ءبارىمىز ءبىر جۇيە, ءبىر شەڭبەردە ءومىر سۇرە­مىز. ءار جۇيەنىڭ وزبىر باسشىسى – راتچەتى بار. ولار از ەمەس. ءار جۇيەنىڭ قورعانسىز رولىندەگى حار­دينگ, مارتيني, بيللي, سكانلون سەكىلدى كەيىپكەرلەرى بار. ولار دا جەتكىلىكتى. ءار جۇيەنىڭ دوگماسىنا كونبەيتىن ماكمەرفي سياقتى كۇرەسكەرلەرى بار. مىنە, بۇلار از. ساۋساقپەن سانارلىق. ول جالعىز. بىراق ول جالعىز ەكەنمىن, سوڭىمدا كولەڭكەمنەن باسقا ەشكىم جوق دەپ ۇرەيلەنبەدى. تۇتاس قوعامدىق جۇيەگە قارسى شاپقان جالعىز ادام نە ىستەمەك دەپ اۋزىن قۇر شوپ­پەن سۇرتەتىندەر, ادامنىڭ شەك­سىز مۇمكىندىگىنە كۇمانمەن قاراي­تىندار جاۋاپتى كەن كيزي­دىڭ كىتابىنان ىزدەسىن.

وقيعانى باياندايتىن – بويى ەكى مەتر­دەن اساتىن الىپ ءۇندىس. بىراق ونىڭ ىشكى الەمى سىرتقى تۇرىنە قا­راما-قايشى. روماننىڭ ءبىر كەيىپ­كەرى ايتپاقشى, «قويان ءتارىزدى قور­قاق». ساڭىراۋ ءارى مىلقاۋ كەيىپ­تە جۇرەتىن ونىڭ دا ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلاتىن «جىرى» بار. ام­ە­­ريكا وكىمەتىنىڭ ۇندىستەرگە كورسەتكەن باسقىنشىلىعىنان پسي­حو­لوگيالىق جاراقات العان. وعان قوسا تانىمىنداعى قوس مادە­نيەتتىڭ تارتىسى رەتتەلمە­گەن. اكەسى ءۇندىس كوسەمى, اناسى اق ءناسىلدى. ساناسى ەكى ءتۇرلى تۇسى­نىك­تىڭ تايتالاسىندا دامىعان. وقيعا جىندىحانادا وتسە, رومان پسيحولوگيالىق باعىتتا بولسا, كەيىپكەرلەرى جۇيكەلىك سيگمادان ازاپ شەكسە… كىتاپتىڭ اتموس­فەراسى اۋىر بولۋى زاڭدى دەپ, كىتاپتى اشپاي جاتىپ تون پىشپەڭىز. جاڭبىر جاۋماي ءۇستىڭىز سۋ بولماسىن. جاي عانا كيزيدىڭ جازۋشىلىق قارىمىنا سەنىڭىز. كيزي – ءازىل-قالجىڭنىڭ جازۋشىسى. ونىڭ ادەمى يۋمورى, تولاستاماس ءوپتيميزمى بار. اۋىر وقيعانىڭ ءوزىن كۇلكىگە وراپ ۇسىنادى. ول وقىرماندى كوڭىلسىز كەڭىستىكتە تاستاپ كەتپەيدى.

 اقش قوعامى 1970-1990 جىلدار ارالىعىندا بۇل كىتاپقا تى­يىم سالدى. قايتا باسۋ توقتاتىلىپ, كىتاپ­حانا سورەلەرىنەن الىنىپ تاستالدى. ناسىل­شىلدىك, جاتتاندى ستەرەوتيپتەر, فەمينيزاتسياعا قارسىلىق سەكىلدى ميفتەردى ناسيحاتتايدى دەپ ءتۇسىندىردى. كىتاپقا تىيىم سالىنۋىنىڭ باستى سەبەبى بۇل ەمەس. وتكەن عاسىر باسىنداعى اقش قوعامىنىڭ يرونيالىق تراگەديا­سىن سۋرەتتەگەنى ءۇشىن جا­زىق­تى بولدى. رومان سول ۋا­قىت­تاعى تارتىپكە كونبەگەن پسيحو­لوگيالىق سىرقاتتاردى لوبوتوميزاتسيالاۋ مەن پسيحولوگيالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى اقساپ جاتقاندىعىن اشىق جاريالادى. ناتيجەسىندە, جۇيكەلىك سىر­قاتى بار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قور­عايتىن ۇيىمدار كوتەرىلىسكە شىعىپ, وكىمەت لوبوتوميا وتالارىن مەديتسينادان شىعارىپ تاستاۋعا شەشىم قابىلدادى. الەم وقىرماندارى وسىنداي كۇرەسكەر كىتاپپەن 1990 جىلدان باستاپ قايتا قاۋىشتى. كيزي وقىرماننىڭ ۋاقىتىن تەككە الاتىن جازۋشى ەمەس, بۇل – كوپكە دەيىن ۇمىتىلمايتىنداي اسەرلى كىتاپ. كىتاپتان اركىم ءوز كەرەگىن تابادى. مۇندا قانداي جاعداي بولسىن, ءوپتيميزمدى جوعالتپاۋ جانە ەشقاشان بەرىلمەۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن.

ليرا قونىس,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى