ادەبيەت • 11 ءساۋىر، 2022

ءۇي حۋا: ماڭگىلىك شىندىقتى ادەبيەت قانا ايتا الادى

210 رەت كورسەتىلدى

ءۇي حۋا قازىرگى ەڭ تانىمال قىتاي جازۋشىسى. ونىڭ ءار رومانى كىتاپ بولىپ شىعىسىمەن-اق تەز تارالىپ كەتەدى. بۇندا نە سي­­قىر بار دەپ ويلارسىز، بۇل ونىڭ تەك ۇلت تاعدىرىنا سايا­تىن وقيعالاردى ارقاۋ ەتۋى، سول ۇلت­تىڭ ىشىندەگى مۇڭ مەن زار­دى اق قاعاز بەتىنە تۇسىرۋىندە ەدى. جا­زۋشى العاش رەت قازاق جۋر­ناليسىنە سۇحبات بەرگەنىن ايتىپ، ءوز شىعارماشىلىعى، روماندارى تۋرالى، قازىرگى ادەبي ورتا، نوبەل سىيلىعى حاقىنداعى ويلارىمەن ءبولىستى. ءتىپتى ول وزىنە اباي قۇنانباەۆتىڭ ولەڭدەرى اسەر ەتكەنىن جاسىرمادى.

كاۆاباتا ماعان بۇعاۋ سالدى

– ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق ءومى­رىڭىزدى ءتىس دارىگەرىنەن جازۋشىلىققا دەيىن دەپ ايتۋعا بولادى. تانىمال قىتاي جازۋشىسى لۋ شۇن دا دارى­گەرلىكتى تاستاپ، جازۋشىلىقپەن اي­نا­لىسقان. بۇل ۇندەستىك پە؟

– دۇرىس ايتاسىڭ، ءبىر جاعىنان بۇل شىعارماشىلىق ۇندەستىككە جاتادى. جازۋشىلار اراسىندا مەديتسينانى وقىعاندار بارشىلىق، بىراق كوپ ەمەس. ال لۋ شۇنعا كەلسەك، ونىڭ سول كەزدەگى ءرولى باسقاشا بولدى. سول ءۇشىن دە كوپتەگەن قىتايلىق مەديتسينا مەن ادەبيەتتىڭ اراسىندا مىزعىماس بايلانىس بار دەپ تۇسىنەدى. شىندىعىندا، بۇل ەكى سالا اراسىندا ەشقانداي قا­تىپ سەمگەن بايلانىس جوق. لۋ شۇن كەزىندە جاپونياعا بارىپ مەديتسينا وقىعانىن بىلەمىز، بىراق ول ەلىنە قايتقان سوڭ دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن جوق. ونىڭ بۇل سالادا ءبىلىمى جوعارى بولعانىمەن، وكىنىشكە قاراي كلينيكالىق تاجىريبەسى از بولاتىن. مەن مەكتەپتى بىتىرە سالىسىمەن شاعىن قالاشىقتىڭ اۋرۋحاناسىندا جۇمىس ىستەدىم. بۇل 1978 جىلدارى ەدى، ول كەزدە قىتاي ەندى عانا سىرتقا ەسىك اشۋ ساياساتىن جاريالاپ، كوپتەگەن سالادا ەلىمىز مەشەۋ كۇيدە بولعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. مەن ول قالاشىققا ءوزىم جۇمىس ىزدەپ بارعان ەمەسپىن، ۇكىمەت مەنى سوندا جۇمىس بولىسىمەن جىبەرگەن. كوپتەگەن سىنىپتاسىم زاۋىتقا جۇمىسقا ورنالاستى، ال مەن ءتىس دارىگەرى بولۋدى تاڭدادىم. جۇمىسقا شىققان ءبىرىنشى كۇنى ءبىر ناۋقاستىڭ ءتىسىن جۇلدىم. وسى سالادا تاپجىلماي بەس جىل ىستەدىم. ايتايىن دەگەنىم، مەنىڭ كلينيكالىق تاجىريبەم بولعانىمەن، مەديتسينالىق ءبىلىمىم جەتكىلىكسىز بولدى.

– ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە «مەنى كاۆابا­تانىڭ قانجارىنان كافكا قۇت­قاردى، سول ءۇشىن مەن كافكاعا العىس ايتقىم كەلەدى، مەنىڭ سانامدى ويات­قان كافكا بولدى» دەيسىز.

– العاش قولىما قالام ۇستاعان جىلدارى، انىعىن ايتسام ءتورت جىل بويى ياسۋناري كاۆاباتانى وزىمە ۇستاز تۇتتىم، ءتىپتى وعان عاشىق بولدىم، ونىڭ جازۋ ءستيلىن ءالى دە ۇيرەنىپ كەلەمىن. بىراق ۇنەمى ءبىر جازۋشىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ، سونى عانا وقۋ ەندى عانا قولىنا قالام ۇستاعان جاس جازۋشى ءۇشىن قاۋىپتى جاعداي. شى­نىن ايتسام، كاۆاباتا ماعان قانات بەرگەننىڭ ورنىنا بۇعاۋ سالدى، ويتكەنى مەن ءوزىمدى تابا الماي قالدىم. وسىلاي ەلەگىزىپ جۇرگەندە، كافكا پايدا بولا كەتتى. ول ەركىندىككە، جازۋ ەر­كىن­دىگىنە، قالاعانىمدى جازۋعا ۇي­رەتتى، سودان كەيىن عانا مەن ءوزىمدى تاپتىم. بىراق مەن ارينە كاۆاباتاعا العىس ايتۋىم كەرەك، ويتكەنى ول ەندى عانا شىعارما جازىپ جۇرگەندە نە جازسام دا تەرەڭ جازۋعا ۇيرەتتى. بۇل مەن ءۇشىن ماڭىزدى.

– «ون سەگىز جاستاعى ساپار» اتتى رومانىڭىزدا ءوسىپ كەلە جاتقان جاس­تىڭ ءومىرىن سۋرەتتەيسىز. وسى رومان­نىڭ نەگىزگى وقيعالارىن باس­تان كە­شىردىڭىز بە؟

– سەن ايتىپ وتىرعان شىعارمام ءوزىمدى تاپقان العاشقى رومانىم دەپ بىلەمىن، ونىڭ ۇستىنە وسى رومان­دا ويىمداعىنى ەركىن جازا الدىم. ءتىپتى بۇل تۋىندىم ادەبيەتتەگى باس­پال­داعىم بولدى، وسى روماندى جازعان­نان كەيىن قاناتىم قاتايدى، قالامىم ۇشتالدى. رومانداعى وقيع­ا­­لاردى ءوز باسىمنان وتكەرگەن جوق­پىن، بىراق مۇنداي وقيعالار قى­تايدا ءجيى بولىپ تۇرادى. 1986 جىلى «ون سەگىز جاس­تاعى ساپاردى» جازعا­نىمدا، كىتاپتا سۋرەتتەلەتىن وقيعالار ومىر­دە بولدى، قازىر دە جوق ەمەس. تەك قى­تايدا عانا ەمەس، دۇنيەنىڭ ءار شەتىندە دە وسىنداي وقيعالار بار دەپ ويلايمىن.

– جازۋشىلار شىعارمالارى ارقىلى قوعام شىندىعىن ايتا الا ما؟ مىسالى، «جاۋىنداعى ايقاي» اتتى رومانىڭىزدا الەۋمەتتىك ور­تا، قوعام تۋرالى شىندىقتى اي­تۋعا تىرىساسىز. تاعدىر، مەيى­رىم، مى­نەز دەگەن ۇعىمدار ءبىر-بىرى­مەن بىتە قايناسىپ، جالعىزدىق، شى­دام­دى­لىق، ادام بولمىسىن تىزگىن­دەۋ دەگەن­دەر بۇل شىعارمادا ءجيى كەزدەسىپ، جەتەلەپ وتىرادى.

– جۇرتشىلىق قوعامنىڭ شىن­دىعىن اقپارات قانا ايتا الادى دەپ ويلاۋعا بەيىم. اقپاراتتىڭ قۇن­دى­­لىعى – بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك وقيعا­نى تەز حابارلاۋ، ال ادەبيەت ول جا­عى­نان باياۋلاۋ ەكەنى بەلگىلى. مە­نىڭ ويىمشا، ادەبيەت ايتاتىن الەۋ­مەت­تىك شىندىق ماڭگىلىك. ماڭگىلىك شىن­­دىقتى ادەبيەت قانا ايتا الادى. الەۋمەتتىك وقيعانىڭ بولاشاققا، قو­عام­دىق ومىرگە اسەرى قانداي دەگەن ما­سە­لەگە دە وي جۇگىرتۋ كەرەك. ادەبيەت پەن اقپاراتتىڭ ايىرماشىلىعى مىنە، وسى. «جاڭبىرداعى ايقايدى» جاز­عانىمدا ادام بولمىسىنىڭ قوعامدىق ومىرىندە كورىنىس تاباتىن جالعىزدىق پەن شىدامدىلىعىن كورسەتۋگە تىرىس­تىم.

ء«تىرى ءجۇر» – مەنى باقىتتى ەتكەن كىتابىم

– شىنىن ايتساق، ءسىزدىڭ اتىڭىز­دى ء«تىرى ءجۇر» اتتى روما­نىڭىز الىس-جۋىققا تانىتتى. بۇل شىعار­مانى تولىق وقىپ شىقتىم، كەرەمەت اسەر الدىم. وسى روماندى جازۋ يدەياسى قالاي تۋدى؟ بۇل شىعارما قانشا تىلگە اۋدارىلدى؟

– ء«تىرى ءجۇردى» 1992 جىلى اياق­تادىم، ودان كوپ ۋاقىت بۇرىن قىتاي حالقى مەن ونىڭ تاعدىرىن باي­لانىستىراتىن ءبىر شىعارما جازعىم كەلدى. ويتكەنى حح عاسىرداعى قىتاي حالقى كوپ نارسەنى باستان كەشتى، وسى وي مەنى شىعارما جازۋعا يتەرمەلەدى. سوسىن 1991 جىلى وسى روماندى جازۋعا وتىردىم. قىتايدا 16 ميلليوننان استام تيراجبەن ساتىلىپ، قىرىق تىلگە اۋدارىلعان رومانىمنىڭ مۇنشالىقتى تابىس اكەلەتىنىن العا­شىندا بىلگەن جوقپىن. ء«تىرى ءجۇر» – مەنى باقىتتى ەتكەن كىتابىم.

– ءار ەلدە، ءار ۇلتتا شۇي فۋگۋي سياق­­تى كەيىپكەرلەر بار. ءسىز بۇل رو­ماندى باستاعاندا ونىڭ سوڭ­عى نۇك­تەسىن قالاي اياقتاۋدى جوسپار­لادىڭىز با؟

– ءيا، شۇي فۋگۋي سىندى ادامدار ءار ەلدە تالاي قيىندىقتان سۇرىنبەي ءوتىپ، امان قالعان. ادامدار ءتىرى قالۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەتىنىن جاقسى تۇسىنەمىن، سول ءۇشىن وسى يدەيا سەن ايتىپ وتىرعان كىتاپتى اياقتاۋعا شابىتتاندىردى.

– قانشا ۋاقىتتا ءبىر رومان جا­زاسىز؟ كوپ جازاتىنداردىڭ قاتا­رىنداسىز با؟

– مەن كوپ جازبايمىن. العاشقى رومانىم 1991 جىلى جارىق كوردى. «ۆەنچىڭ» اتتى كىتابىم بىلتىر باس­پادان شىقتى. وتىز جىلدا التى رومان عانا جازدىم، وسى جىلدار اراسىندا ءبىراز اڭگىمەلەر مەن وچەركتەر جيناعىم شىقتى. قىتاي جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە از جازاتىن جازۋشى ەسەبىندەمىن.

– ءسىزدىڭ روماندارىڭىز شاعىن جانە زاماناۋي ۇلگىدە جازىلعانىن بىلەمىز. مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى وقىرماندار قىسقا روماندارعا قىزىعاتىن سياقتى. مو يان مىرزا: «رومان دەگەن ۇزاق بولۋى كەرەك»، دەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟

– دۇرىس ايتاسىڭ، مەنىڭ روماندارىم تىم ۇزاق ەمەس، ال مو ياننىڭ روماندارى وتە كولەمدى. «باۋىرلار» دەگەن رومانىم عانا ۇلكەندەۋ، 500 000 ارىپتەن تۇرادى. مو ياننىڭ دا شەكسپير سياقتى شەشەندىك قابىلەتى باسىم، ونىڭ روماندارىنىڭ ءستيلى ۇزىن-سونارلىق دەسەك، ال مەنىكى ۇنەمشىلدىك بولۋى مۇمكىن.

– «شۇي سانگۋاننىڭ قان سا­تۋىن­­داعى» سۋرەتتەلەتىن وقيعالار ومىر­­دە بولعان با؟ باس كەيىپكەردىڭ قاي­­تا-قايتا قان بەرۋى جاڭا قوعام ازا­م­اتىنىڭ كۇنكورىس قامى ءۇشىن جاسا­عان شاراسىزدىعى دەپ تۇسىنەمىز بە؟

– بۇرىن شۇي سانگۋان سياقتى ادامدار بولعان، ءالى دە بار. ءومىرى قيۋلاسپاعاندا، تۇڭىلگەندە، ول قانىن ساتىپ، قيىندىقتاردان امان قالدى. وسى تۇرعىدان ول وپتيميست ادام. بۇل جاعىنان ول ء«تىرى جۇردەگى» فۋگيگە ۇقسايدى، ولار دا وپتيميست ادامدار. ء«تىرى ءجۇر» رومانى ارقىلى قىتايلاردىڭ قيىندىقتاردان قالاي امان قالعانىن جازعىم كەلدى. «شۇي سانگۋاننىڭ قان ساتۋى» ارقىلى قىتايلاردىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن باسقالارعا تۇسىندىرسەم دەگەن ويدا بولدىم.

اباي قۇنانباەۆتىڭ ولەڭدەرى اسەر ەتتى

– قىتاي ادەبيەتىندەگى قازىرگى تەن­دەنتسيالار قانداي؟ وقىرماندار ولەڭدى جاقسى وقي ما، الدە رومانداردى ما؟

– قىتاي ادەبيەتىن باقىتتى ادە­بيەت دەپ ايتۋ كەرەك، ويتكەنى ونىڭ وقىر­مان­دارى وتە كوپ. قىتاي – الەم­دەگى حالقى ەڭ كوپ ەل. كوركەم شىعار­ما­لاردى وقيتىنداردىڭ ۇلەسى تىم كوپ بولماسا دا، جەتەرلىك. سوندىقتان قى­تايدا روماندى وقيتىنداردىڭ سانى باسىم، ال پوەزيانى دا ۇناتاتىندار از ەمەس.

– جازۋدان شارشاعاندا قالاي دەمالاسىز؟

– مۋزىكا تىڭدايمىن، فيلمدەر كورەمىن جانە كەيدە ونلاين شاحمات وينايمىن.

– ەگەر قاتەلەسپەسەم، وتكەن جى­لى ءسىز ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىل­دىڭىز، بۇل سىيلىق ءسىزدى نەسىمەن قىزىق­تىرا­دى؟ جالپى، جازۋشى ءۇشىن ادە­بي سىيلىقتار قان­شالىقتى قاجەت؟

– ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى – ەڭ ىقپالدى ادەبي سىيلىق. باسقا ادەبي سىيلىقتار سياقتى بۇل دا جازۋشىعا اسا قاجەت تە ەمەس دۇنيەنىڭ ءبىرى. جازۋشىعا كەرەگى شىعارمانى قالاي جاقسى جازۋى بولماق. ادەتتە شىعارما جارىققا شىققاندا ونى سىنايدى نەمەسە ماقتايدى. ال الدەبىر سىيلىقتى الا الامىن با، جوق پا دەگەندەر جازۋشىنىڭ ەركىنەن تىس نارسە. سوندىقتان مەن ادەبي سىيلىق تۋرالى ەشتەڭە ويلامايمىن، ويتكەنى بۇل مەنىڭ قالاۋىمداعى نارسە ەمەس. مەنىڭ قالاۋىمداعى جالعىز نارسە – ءار شىعارمامدى جاقسى جازۋ.

– نوبەل سىيلىعىنا قىتاي جا­زۋ­شى­­لا­­رىنان كىمدەر لايىق دەپ وي­لايسىز؟

– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن، ەڭ ۇتىمدى جاۋاپ مو يان نوبەل سىيلىعىنا لايىق، ويتكەنى ول بۇل سىيلىقتى الدەقاشان الدى عوي.

– قازاق ادەبيەتىمەن تانىسسىز با؟ روماندارىڭىزدىڭ قازاقستاندا كى­­تاپ بولىپ شىققانىن قالايسىز با؟

– شىنى كەرەك، قازاق ادەبيەتى تۋرالى بىلەتىنىم شامالى. اباي قۇنان­باەۆتىڭ ولەڭدەرىن عانا وقىدىم، بىراق قاتتى اسەر الدىم. بولاشاقتا قازاقستاندا كىتاپتارىم شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازاقستاندا ء«تىرى ءجۇر» مەن ءوزىڭ ايتقان «شۇي سانگۋاننىڭ قان ساتۋى» شىعۋى مۇمكىن. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا سۇحباتقا شاقىرعانىڭ ءۇشىن، مەنىڭ شىعارماشىلىعىم تۋرالى كوپ بىلگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت ايتقىم كەلەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

دۇيسەنالى الىماقىن،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

قانت تاپشىلىعى نەدە؟

ەكونوميكا • كەشە

بەنزين قىمباتتايدى

ەكونوميكا • كەشە

اق جەلەڭدىلەرگە العىس

مەديتسينا • كەشە

ادالدىقتىڭ ەتالونى ەدى

قازاقستان • كەشە

بۇيراتاۋ بازارلىعى

تۋريزم • كەشە

ءۇش ۇنسىزدىك

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار