– مۇرات جۇرىن ۇلى, قازىرگىدەي قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ الداعى باعىت-باعدارىن انىقتاپ, ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى جاريالاندى. ەل كەلەشەگىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجاتتى عىلىمي قاۋىمداستىق قالاي قابىلدادى؟
– ەلىمىز قاڭتار قاسىرەتىنەن ەندى-ەندى ەس جيا باستاعان تۇستا, حالىقارالىق جاعدايعا بايلانىستى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولدىق. ەۋرووداق پەن اقش-تىڭ رەسەيگە سالعان سانكتسياسى ەكونوميكالىق ديۆەرسيفيكاتسياسى ءالسىز, قازاقستان سياقتى ەلدەرگە اسەرى بولماي قويعان جوق. داعدارىستى كەزەڭدە باستى باسىمدىقتاردى, ءىرى ۇلتتىق جوبالاردى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, ياعني ازىق-ت ۇلىك, تەحنولوگيالىق جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ قاجەتتىگىنە مەڭزەپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان يننوۆاتسيالىق باستامالارمەن قاتار, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ تالاپتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەتىن ماڭىزدى قۇجات رەتىندە عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋداردى. پرەزيدەنت «قازاقستاندى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا, ترانسفورماتسيالاۋعا كوشتىك» دەي وتىرىپ, باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىسىنەن مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا ءبىرجولا كوشۋدى ۇسىندى. ءماسليحاتتاردىڭ ىقپالىن بارىنشا كۇشەيتۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدەرىن تاعايىنداۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋگە, پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تابۋىنا ءمان بەرگەندىگى دەموكراتيانى دامىتۋ جانە ازاماتتىق قوعامدى كۇشەيتۋدەگى ءرولى زور. سوت جۇيەسىندەگى, سەنات پەن قحا وكىلەتتىگىندەگى وزگەرىستەر, اكىمدەردىڭ ساياسي پارتيالار باسشىلىعىنان باس تارتۋى, ادىلەتتى سايلاۋمەن قاتار, ەلدىڭ التىن قورىن قاداعالاۋ, تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ سياقتى باسىمدىقتاردىڭ ورىن الۋى تاۋەلسىز مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ كوڭىلىنە زور سەنىم ۇيالاتقانى انىق. ەندىگى كەزەكتە وسى مىندەتتەردىڭ كاسىبي تۇرعىدا جۇزەگە اسقانى ماڭىزدى. ۇعا پرەزيديۋمى پرەزيدەنت جولداۋىن تالقىلاپ, قىزۋ قولدادى.
– حالقىمىزدىڭ ماڭدايالدى عالىمدارى باستاۋىندا تۇرعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا دا 75 جىلدان اسىپ بارادى. ەلىمىز عانا ەمەس, حالىقارالىق كەڭىستىكتە جوعارى بەدەلگە يە بولعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسىن بەكىتۋ تۋرالى ماسەلە ءالى كۇنگە باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. اكادەميانىڭ الداعى ۋاقىتتاعى باعىت-باعدارى قانداي بولادى؟
– عىلىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى جولى قارجىلاندىرۋ مەن ساپالى ماماندار ەكەنى بەلگىلى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ءوز تاريحىندا 75 جىلدىق داڭعىل جولدى ەڭسەردى دەسەك, وسى ۋاقىتتى 3 كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. دامۋ تاريحىنداعى وزگەرىستەرمەن قاتار, بۇل قاسيەتتى وردانىڭ مارتەبەسى دە وزىندىك سيپات الىپ وتىردى. سونىڭ ءبىرىنشىسى, ءداستۇرلى, كەڭەستىك جۇيەگە نەگىزدەلدى. وسىعان وراي, بارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اكادەميانىڭ قاراماعىندا قۇرىلىپ, اكادەميانىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە, عىلىم سالاسىن دامىتىپ, مەملەكەتكە ەسەپ بەرىپ وتىردى. بۇل كەزەڭ 1995 جىلعا دەيىنگى ۇزاق جىلدارمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى, عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرىگۋ كەزەڭى («عىلىم مينيسترلىگى – عىلىم اكادەمياسى»), وسى جىلداردا عىلىم اكادەمياسى عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداي وتىرىپ, گرانتتارعا كونكۋرستار وتكىزۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ساراپتاۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ جانە باسقا دا مىندەتتەردى قامتيتىن مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە قىزمەتىن جۇزەگە اسىردى. الايدا ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن اكادەميا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن ءبولىنىپ, دەربەس دامۋ جولىنا ءتۇستى. ناتيجەسىندە, بارلىق 45 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مينيسترلىكتىڭ ەنشىسىندە قالىپ قويدى. ءۇشىنشىسى, 2003 جىلى فرانتسيانىڭ, اقش-تىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا اكادەميانى مەملەكەتتىك ەمەس قوعامدىق ۇيىمعا اينالدىرۋمەن بايلانىستى بولاتىن. الايدا وسى ەلدەردىڭ ۇلگىسىن تولىعىمەن قابىلداۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى اتالعان ەلدەردىڭ زاڭدارى عىلىمي ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار-جوعىنا قاراماي, ولاردىڭ رەيتينگتىك دەڭگەيىنە سايكەس قارجىلاندىرىلادى. وسى سەبەپتى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تىكەلەي قارجىلاندىرۋدان ايىرىلدى. سەبەبى كونستيتۋتسيانىڭ 5-بابىنا سايكەس قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋىنا جول بەرىلمەگەن.
– ۇعا قىزمەتىن ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن قانداي ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن باسشىلىققا العان ءتيىمدى؟
– تمد ەلدەرىندە بارلىق اكادەميالار ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ باسقارۋىندا قالدى. ولاردىڭ ارقايسىسى اكادەميا تۋرالى ءتيىستى زاڭدى جانە ءوز جارعىسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ اكادەميا تەك ءوز جارعىسىمەن عانا جۇمىس ىستەيدى. تمد ەلدەرىنىڭ عىلىم اكادەميالارىنداعى ءداستۇرلى مارتەبەگە قايتا ورالۋىمىز قيىنداپ كەتتى. اكادەميالىق ينستيتۋتتاردىڭ جارتىسى ءار مەكەمەگە ءبولىنىپ, ال كەيبىرەۋلەرى جەكەمەنشىككە ساتىلىپ كەتتى. قازىرگى كەزدە بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە قولجەتىمدىسى – بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى نەمەسە رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇلگىلەرى. بەلارۋستىق ۇلگىنىڭ ءداستۇرلى كەڭەستىك ۇلگىدەن ايىرماشىلىعى – ۇعا باسشىسىن اكادەميكتەردىڭ اراسىنان مەملەكەت پرەزيدەنتى تاعايىندايدى. ول لاۋازىمنىڭ اتى – ۇعا پرەزيديۋمىنىڭ باستىعى (پرەدسەداتەل). بىراق پرەزيديۋم مۇشەلەرىن اكادەميانىڭ جالپى جينالىسى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلايدى. بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ۇكىمەت قۇرامىنا كىرەدى. تيىمدىلىگى جاعىنان ەكىنشى كەزەكتەگى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇلگىسى – عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋ, ساراپتاما جۇرگىزۋ, عىلىمي جوبالاردى بەكىتۋ, عىلىمدى ناسيحاتتاۋ, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ جانە باسقا دا باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىسادى. بىراق رعا-نىڭ قۇرامىنا ينستيتۋتتار كىرمەيدى. زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قاراماعىنا وتكەن. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى جالپى جينالىس ارقىلى سايلانىپ, ونى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بەكىتەدى. ول رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ال ءۇشىنشىسى, اكادەميا مەنشىگىنىڭ 50 پايىزىن مەملەكەتتىك ورگانعا نەمەسە مەكەمەگە بەرىپ, كۆازيمەملەكەتتىك مارتەبە ۇستانۋ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جالپى جينالىسى بەكىتكەن جارعىسى نەگىزىندە جانە مەملەكەتتىك سەرىكتەسپەن بىرلەسە وتىرىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىستار الۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ماسەلەلەر قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا كەيىنگى ون شاقتى جىلدار بويى تالقىلانىپ كەلەدى. بۇل نۇسقالاردىڭ قايسىسىن ەل ۇكىمەتى قولدايتىنى ءالى بەلگىسىز. بىراق ولاردىڭ ءبارى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنان الدەقايدا قولايلى.
– سوڭعى ۋاقىتتا عىلىم سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ جەتىلدىرىلۋى سالاداعى وڭ وزگەرىستەرگە جول اشقانى بەلگىلى. زاڭناما اياسىندا بۇرىن-سوڭدى عىلىمعا كەدەرگى بولىپ كەلگەن قانداي ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىندىگى تۋدى؟
– زاڭناماداعى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى عالىمدار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. كوپشىلىككە بەلگىلى 2021 جىلى پرەزيدەنت «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىندا ۇكىمەتكە عىلىمدا قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە, جىل سوڭىنا دەيىن عىلىم تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. پارلامەنت, مەملەكەتتىك ورگاندار, عىلىمي قاۋىمداستىق بۇل تاپسىرمانى قىسقا مەرزىم ىشىندە ىسكە اسىردى. زاڭ اياسىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي بازالىق قارجىلاندىرۋعا اعا عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسى ەندى, ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي ۇيىمداردى, عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى جانە باعدارلامالاردى 5 جىلعا دەيىن قىرجىلاندىرۋمەن قاتار ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس شەشىمدەرىنە بايلانىستى اپپەلياتسيالىق ينستيتۋت ەنگىزىلىپ, عىلىمي تاجىريبەدەن ءوتۋدىڭ ءنورماتيۆتى بازاسى قاراستىرىلدى. بۇل وزگەرىستەر 1 مىڭنان اسا عالىمدى تۇراقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن, اسىرەسە, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالاداعى مىقتى عالىمداردى, جاستاردى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىستارىنا تارتۋعا, عىلىمي مەكتەپتەردى قۇرۋ مەن دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇل ەرەجەلەر بارلىق عالىمعا جانە عزي-عا بىردەي قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. ياعني ولاردىڭ مەملەكەتتىك نەمەسە جەكەمەنشىك مەكەمەدە قىزمەت اتقارعانى ەمەس, عىلىمي جەتىستىكتەرى ماڭىزدى بولۋى كەرەك. ويتكەنى ولار تاپقان عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ پايداسىن بارلىق قوعام مۇشەلەرى بىرگە كورەدى. سوندا عانا عىلىم قوعامعا تەحنولوگيالىق سەرپىلىس اكەلەدى. كونكۋرستاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 036 جوبا مەن 59 عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى قارجىلاندىرىپ وتىر. وسى ورايدا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جولداۋلارىنداعى ءبىلىم جانە عىلىم سالالارىنا قاتىستى تاپسىرمالاردى وسى سالا ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەنىمىز ورىندى.
– ءبىلىم مەن عىلىم جاستاردىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىن كۇرە جول. وتاندىق عىلىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان عالىم رەتىندە ونىڭ دامۋ بارىسىنا قانداي باعا بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ءبىلىم ءمينيسترى لاۋازىمىندا قىزمەتتە جۇرگەن كەزىمدە امەريكانىڭ, ەۋروپانىڭ الدىڭعى قاتارداعى جوعارى وقۋ ورىندارى, كوللەدجدەرى مەن مەكتەپتەرىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىم. سالىستىرا قاراعاندا, سول جىلداردا تەحنيكالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋى تومەن بولعانىمەن, ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىزدىڭ ءبىلىمى شەتەلدىك وقۋشىلاردان تومەن ەمەستىگىنە كوز جەتكىزدىم. ءبىز ءبىلىمدى, ونىڭ جوعارى ساتىسى – عىلىمدى دامىتۋدى ءارى قاراي جوسپارلاپ, جەدەل دامىتۋىمىز قاجەت. جەرىمىز قازبا بايلىققا باي, داۋلەتتى ەلمىز. ەندىگى كەزەكتە سول قازبا بايلىقتى ءوزىمىز, جاڭا عىلىمي جەتىستىكتەردى, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, وڭدەپ, ەكسپورتقا شىعارىپ, ۇلتتىق قازىنامىزدى تولتىراتىن كەز كەلدى. سوندا عانا ساناۋلى جىلداردا ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن, بارلىق سالادا جەتىستىككە جەتكەن, دامىعان ەلگە اينالارىمىز ءسوزسىز. پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ مۇنى قازاقستان حالقىنا ءار جولداۋىندا تەرەڭنەن ءمان بەرىپ, دارىپتەپ كەلەدى. سوندىقتان بارلىق ماقساتىمىز ورىندالۋى ءۇشىن پرەزيدەنت باستاعان جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ بارىسىندا جەتەكشى عالىمدارىمىز الدىڭعى شەپتەن كورىنىپ, جاس عالىمدارمەن بىرگە ايانباي ەڭبەك ەتۋى كەرەك. وعان مەملەكەتىمىزدىڭ دە, عالىمدارىمىزدىڭ دا الەۋەتى تولىعىمەن جەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
