حالىقتى قارۋسىزداندىرۋ قىلمىستى ازايتا ما؟

قاڭتار وقيعاسىندا ۇرلانعان قارۋلار قايدا؟

ادام قاي كەزدە قولىنا قارۋ الادى؟ ءوزىن, وتباسىن قورعاۋ ءۇشىن, ءومىرىن, قوعامداعى ورنىن, ابىروي-بەدەلىن, نامىسىن اياققا تاپتاتپاس ءۇشىن. الايدا باياعىنىڭ باتىرلارى قارۋلارىن ەشقاشان قادىرسىز ىسكە قولدانبايتىن. ال بۇگىنگىنىڭ «باھادۇرلەرى» قورعانىستى ەمەس, قىلمىستى كوبىرەك جاسايدى.

ەلدەگى كريمينوگەندىك جاعداي قارۋمەن جاسالاتىن قىلمىستىڭ ازايماي تۇرعانىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, ەل كولەمىندە سوڭعى ءبىر اپتا ىشىندە 2 992 قىلمىس جاسالسا, پوليتسيا ورگاندارى 12 ادام ءولتىرۋ, 2 ولىمگە اكەپ سوققان دەنساۋلىق­قا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرۋ, 3 قاراق­شىلىق پەن 42 توناۋ دەرەگىن تىركەگەن. بۇدان بولەك 500-گە تارتا ۇرلىق جاسالعان. وسى قىلمىستاردىڭ باسىم بولىگىندە «قارۋ قولدانعان» دەگەن ءسوز كەزدەسەدى.

كەشەگى قاڭتار قىرعىنى مەن الەمدەگى كۇن سايىن كۇردەلەنە تۇسكەن گەوساياسي احۋال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ەلدەگى قارۋ-جاراق ماسەلەسىنە تەرەڭىنەن قاراۋدى ءتۇسىندىردى. اسىرەسە, «قاسىرەتتى قاڭتار» كەزىندە تىركەلگەن قىلمىستار زاڭسىز اينالىمدا جۇرگەن قارۋدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا بەيبىت حالىققا قاراي وق اتا الاتىنىن ايعاقتاپ بەردى. بۇل قاۋىپتى ءىىم تەرگەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى سانجار ءادىلوۆ تە جوققا شىعارمايدى.

ءىىم وكىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر كەزىندە ۇرلانعان قارۋ-جاراقتاردى ىزدەۋ مەن الۋ بويىنشا جەدەل-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن العا تارتتى. «قاڭتار وقي­عاسى كەزىندە تىركەلگەن قىلمىس­تاردى تەرگەۋ كەزىندە ءبىز اتىس جانە سۋىق قارۋدى زاڭسىز ساقتاۋ مەن ساتۋعا قاتىستى ءاربىر اقپاراتتى ءجىتى تەكسەرۋگە كوشتىك. ءتىپتى حالىق اراسىندا ءبىر قارۋعا قاتىستى قانداي دا ءبىر اق­پارات بەلگىلى بولسا, بىردەن پوليتسياعا حابارلاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇدايى ەسكەرتىپ كەلەمىز. نەلىكتەن؟ ويتكەنى زاڭسىز اينالىمعا تۇسكەن قارۋدى قىلمىسكەرلەر كەز كەلگەن ۋاقىتتا قاراپايىم حالىققا قارسى قولدانا الادى. مۇنى دالەل­دەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ەلى­مىزدە تىركەلىپ جاتقان اسا اۋىر قىلمىس­تار­دىڭ دەنى قارۋمەن جاسالادى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.

س.ءادىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاڭتار­داعى قانتوگىستەن كەيىن قىلمىس­كەر­لەردىڭ قولىندا جۇرگەن 1 386 قارۋ-جاراق الىنعان. كۇللى قازاق جۇرتىن ۇرەيدە ۇستاعان قانىپەزەرلەر 154 اۆتومات پەن 419 تاپانشانى جا­سى­رىپ قالماق بولعان. سونداي-اق 166 جاراقاتتايتىن قارۋ, 70 ارنايى مىلتىق, 30 گراناتومەت جانە 22 مىڭنان استام وق-ءدارى الىنىپ, تاركىلەندى. ال ەستەرىڭىزدە بولسا, باس پروكۋراتۋرا قاڭتار وقيعاسى كەزىندە بارلىعى 3 مىڭعا جۋىق قارۋ ۇرلانعانىن رەسمي مالىمدەگەن بولاتىن. سوندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وسى ۇرلانعان قارۋدىڭ ازىرگە ۇشتەن ءبىر بولىگىن عانا تاۋىپ وتىر. بۇل تابىلماعان 2 مىڭعا جۋىق قارۋ-جاراق – سونىڭ ىشىندە تاپانشا, گراناتا, پۋلەمەت, مىلتىقتار ءالى كۇنگە دەيىن قىلمىسكەرلەردىڭ قولىندا ءجۇر دەگەن ءسوز.

الايدا تەرگەۋ دەپارتامەنتى­نىڭ باسشىسى ۇرلانعان قارۋدى ىزدەۋ ءىس-شارالارىنىڭ ءالى دە جۇر­گىزىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. س.ءادىلوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, جاقىن­دا الماتى قالا­سىنداعى «ورۋجەينيك» دۇكەنىنەن قارۋ ۇرلاعان تاعى ءبىر كۇدىكتى قولعا تۇسكەن. كۇدىكتى قول­دى قىلعان قارۋ­دى وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇركىسب اۋدانىن­داعى قاراۋسىز قالعان ءبىر عيماراتتا ساقتاپ كەلگەن ەكەن. «ۇستالعان ادامنان شولاق كارابين جانە تەگىس ۇڭعىلى مىلتىق الىندى», دەيدى پولكوۆ­نيك. ال قاڭتار قىرعىنىندا ءبىر عانا الماتى قالاسىندا 7 قارۋ-جاراق دۇكە­نى تونالعان بولاتىن.

قارۋ اينالىمىن زاڭمەن رەتتەۋ قاجەت

وسىدان ەكى جىل بۇرىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازاقستاندا زاڭسىز قارۋ-جاراق ساتىپ الۋ جانە ساقتاۋ دەرەكتەرى رەكوردتىق كورسەتكىشكە كوبەيىپ كەتكەنىن ايتىپ دابىل قاققان بولاتىن. قارۋ اينالىمىنا قاتىستى قىلمىس كوبەيىپ, قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى ۇرلاۋ دەرەكتەرى جيىلەپ كەت­كەندە انتيرەكوردتىڭ باسىندا ال­ماتى قالاسىنىڭ تۇرعانى دا ايتىلدى. قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ سا­نى بويىنشا الدىڭعى ۇشتىككە شى­عىس قازاقستان وبلىسى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى ەنگەن ەدى.

قارۋ ماسەلەسى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن سەنات قابىرعاسىندا دا قىزۋ تالقىلاندى. دەپۋتاتتار ەلىمىزگە كونتراباندالىق جولمەن كەلەتىن قارۋعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشى­لىك ەنگىزۋدى ۇسىندى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ارنايى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەناتور اندرەي لۋكين سوڭعى 3 جىلدا ەلىمىزدە 545 مىڭ قىل­مىس تىركەلگەنىن ايتىپ, ونىڭ 600-ىندە اتىس قارۋى قولدانىلعانىن جەتكىزدى. «بۇل قارۋلاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى زاڭسىز اينالىمدا بولعان. گازدى, تراۆماتيكالىق, سيگنالدىق جانە پنەۆماتيكالىق قارۋدان وق اتقان فاكتىلەرى دە از ەمەس. سوندىقتان قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جازانى كۇشەيتۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.

قاڭتار وقيعاسى كەزىندە قىلمىس­كەرلەردىڭ باستى كوزدەگەنى – پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ عيمارات­تارىن باسىپ الۋ بولدى. تۇپكى ماقسات­تارى تۇسىنىكتى. ياعني دەپارتامەنتتەگى قارۋ-جاراق قويماسىنا قول جەتكىزۋ. وسى قارالى كۇندەرى تىركەلگەن ادام ولىمدەرىنىڭ باستى سەبەبى قارۋ-جاراق دۇكەندەرىنەن تونالعان اتىس قارۋى مەن زاڭسىز يەلىكتەگى قارۋ بولعانىن دا بۇكىل جۇرت بىلەدى. سوندىقتان دا قارۋدىڭ زاڭسىز اينالىمىن ءتيىمدى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ءىس-شارالارىن دەر كەزىندە قولدانۋ – تۇپتەپ كەلگەندە قوعامدىق قانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.

ال ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ قارۋ اينالىمىن باقى­لاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى اسىلبەك ىدىرىسوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, حالىقتى جاپپاي قارۋ­سىزداندىرۋ ناۋقانى ەلىمىزدە 2012 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە­دى. ح­الىقتا زاڭسىز ساقتالعان, تىركەل­مەگەن قارۋ-جاراقتاردى, وق-دارىلەردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا ساتىپ الۋ اكتسيا­سى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 10-نان كوپ وتكىزىلگەن. بۇل ناۋقانعا جىل سايىن بيۋدجەتتەن ميلليونداپ قارجى بولىنەدى. ءبىر قارۋ ءۇشىن 30 مىڭنان 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن اقشا تولەنسە, سىياقى مولشەرى قارۋدىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. «قارۋ تاپسىر دا اقشا ال!» دەگەن ۇندەۋمەن جۇرگىزىلگەن اكتسيانىڭ باس­تى كوزدەگەنى – قاراپايىم حالىقتان زاڭسىز اتىس قارۋىن, وق-دارىلەردى جانە جارىلعىش زاتتاردى ساتىپ الۋ ارقىلى قارۋمەن جاسالاتىن قىل­مىستى اۋىزدىقتاۋ.

بيىل اقپان ايىنىڭ 3-نەن باس­تاپ ەل كولەمىندە «قارۋ» جەدەل-الدىن الۋ وپەراتسياسى ىسكە قوسىل­دى. ا.ىدىرىسوۆ بۇل ءىس-شارانىڭ ەلىمىزدەگى كريمينوگەندىك احۋالعا بايلانىستى ايماقتاردا ۇدايى وتكىزى­لەتىنىن جەتكىزدى. توعىز مىڭنان استام پوليتسيا قىزمەتكەرى جۇمىلدىرىلعان وپەراتسيانىڭ العاشقى مالىمەتتەرىنە سايكەس, اينالىمنان مىڭعا جۋىق قارۋ الىنعان. ونىڭ ىشىندە زاڭسىز اينالىمنان الىنعاندارى دا, قاڭتار وقيعاسى كەزىندە قولدى بولعاندارى دا بار. سونداي-اق 6,5 مىڭنان استام ويىق قارۋلاردىڭ وق-دارىلەرى مەن 500-دەن استام جارىلعىش قۇرالدارى تابىلعان. «قارۋ» باستالعالى بەرى قىلمىستىق كودەكستىڭ 287-بابى «قارۋدى, وق-دارiلەردi, جارىلعىش زاتتاردى جانە جارىلىس قۇرىلعىلارىن زاڭسىز يەمدەنۋ, بەرۋ, وتكiزۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ نەمەسە الىپ ءجۇرۋ» بو­يىنشا 318 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. قارۋ اينالىمىنا قاتىستى ءوز ىستەرىن جۇرگىزەتىن 2 مىڭعا جۋىق زاڭدى تۇلعا تەكسەرىلىپ, قارۋدى ساقتاۋ, الىپ ءجۇرۋ, تىركەۋ جانە قايتا تىركەۋ ەرەجەلەرىن ورەسكەل بۇزۋ بويىنشا 4 700-دەن استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان.

قارۋ اينالىمىن باقىلاۋ ءبولى­مىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2018 جىلعا دەيىن قازاقستان بويىنشا ازاماتتىق جانە قىزمەتتىك قارۋ-جاراق ساتاتىن 103 دۇكەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن. الايدا 2018 جىلى قارۋ ساتاتىن دۇكەندەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلگەننەن كەيىن ولاردىڭ سانى 98-گە ازايعان. پولكوۆنيكتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى قارۋ-جاراق ساتاتىن دۇكەندەر كەلىسىمشارت نەگىزىندە تاۋارلارىن كوبىنە رەسەي, تۇركيا, يتاليا سەكىلدى مەملەكەتتەردەن الدىرتادى. ال ناقتى قانداي قارۋدىڭ اينالىمىنا شەكتەۋ قويىلعانى تۋرالى «جەكەلەگەن قارۋ تۇرلەرىنىڭ اينالىمىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جاساۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 7-بابىندا ەگجەي-تەگجەي جازىلعان. ماسە­لەن, وسى باپتىڭ 7-بولىگىنە ساي­كەس قارۋدى ۇلتتىق كيىم­گە جابدىق رەتىندە رۇقساتسىز تاعۋعا دا تىيىم سالىنعان.

ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, قارۋ اينالىمىن باقىلاۋ ءبولىمى نەگىزىنەن ەلدەگى ازاماتتىق جانە قىزمەتتىك قارۋ اينالىمىنا عانا جاۋاپتى. ء«بىز زاڭسىز اينالىمدى باقىلامايمىز. ونى باقىلاۋعا قاۋقارىمىز دا جەتپەيدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ليتسەنزيا بەرۋ, رۇقسات بەرگەن­نەن كەيىن قارۋ يەلەرىن تەكسەرۋ, قارۋ ساقتاۋ, تىركەۋ تالاپتارىن, قارۋ-جاراقتاردى الىپ ءجۇرۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاپ-تەكسەرۋ», دەيدى ا.ىدىرىسوۆ.

قارۋ ساتۋدى زاڭداستىرۋ كەرەك پە؟

قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قوعام­دى ەكىگە جارعان سۇراقتىڭ ءبىرى وسى. «كەرەك» دەيتىندەردىڭ ايتار ءۋاجى – زاڭ جۇزىندە قارۋ ۇستاۋعا رۇقسات بەرىلسە, ەلدە قىلمىس ازايادى. «قارۋ ادامداردى تەڭەستىرەدى» ۇستانىمىن قولدايتىندار ەلدىڭ بارىندە قارۋ بولسا, بىرەۋدىڭ اقىسىن جەۋ, الداپ-ارباۋ مەن زورلىق-زومبىلىق, توناۋ بولماس ەدى دەگەندى العا تارتادى. قارۋ ۇستاۋدى قولدايتىندار قاڭتار وقيعاسى كەزىندە جەكە كاسىپ قوجايىندارىندا قارۋ بولسا, مارودەرلەر سونشالىقتى باسىنباس ەدى دەگەندى دە تىلگە تيەك ەتەدى. ال ەكىن­شىلەرى جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاي الماي وتىرعان ەلدە ەكىنىڭ بىرىنە قارۋ ۇستاتىپ قويۋ – ۇلكەن قاۋىپ ەكەنىن ايتادى. اسىرەسە, جەلىگى باسىلماعان جاستار مەن ەسەرسوقتاردىڭ قارۋمەن ءجۇرۋى قىلمىستى قويۋلاتا تۇسپەسە, ازايتپاسى انىق ەكەنىن ەسكەرتەدى.

راس, ەلىمىزدە قارۋدى ەكىنىڭ بىرىنە ۇستاتا بەرمەيدى. كەز كەلگەن ادامعا قارۋ ساتىلمايدى. ول ءۇشىن ارنايى زاڭ, بەكىتىلگەن ەرەجە مەن قاتاڭ تالاپتار بار. ماسەلەن, «جەكەلەگەن قارۋ تۇرلەرىنىڭ اينالىمىن مەملەكەت­تىك باقىلاۋ جاساۋ تۋرالى» زاڭ­عا سايكەس 18 جاسقا تولعان قازاقستان ازاماتىنىڭ ازاماتتىق قارۋ الۋعا قۇقىعى بار. الايدا ول ەڭ الدىمەن, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ىشكى ىستەر ورگاندارىنان ناقتى قارۋ ءتۇرىن يەمدەنۋ ءۇشىن رۇقسات الۋعا ءتيىس. ال رۇقسات الۋ ءۇشىن الدىمەن پسيحيكالىق تەست جۇرگىزىلەدى, سوتتىلىعى, قارۋ ۇستاۋ داعدىسى مەن تاجىريبەسى ەسكەرىلەدى, دەنساۋلىعىندا كىنارات بولماۋى جان-جاقتى تەكسەرىلىپ, زاڭ اياسىندا عانا ساتىلادى.

جالپى, ەلىمىزدە ازاماتتىق قارۋعا ادامداردىڭ ءوزىن ءوزى قورعاۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ جانە اڭ اۋلاۋ ماقساتىندا پايدالاناتىن قارۋ-جاراقتار جاتادى. زاڭعا سايكەس, ءبىر ادامعا اڭشىلىق ءۇشىن ءتورت قارۋ ۇستاۋعا رۇقسات بەرىل­گەن. ونىڭ ەكەۋى تەگىس ۇڭعىلى, ەكەۋى ويىق ۇڭعىلى. ال سپورتتىق قارۋدى ءبىر ادام بەس داناعا دەيىن ۇستاي الادى. سونىمەن قاتار ءوزىن قورعاۋعا ارنالعان قارۋدىڭ ءارتۇرىن العاندا سانى ەكەۋدەن اسپاۋعا ءتيىس.

قارۋ اينالىمىن باقىلاۋ ءبولىمى­نىڭ باسشىسى ا.ىدىرىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە قارۋدى ساقتاۋ مەن الىپ جۇرۋگە زاڭ جۇزىندە بەس جىل­عا رۇقسات بەرىلگەن. «بۇل مەرزىم اياق­تالعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن ءتارتىپ پەن تالاپتار بويىنشا قارۋدى يەلىك ەتۋ ۋاقىتى ۇزارتىلادى», دەيدى ول.

ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ىشكى ىستەر ورگاندارىن­دا 235 مىڭعا جۋىق ازاماتتىق قارۋ يەسى جانە 2 مىڭنان استام قىزمەت­تىك قارۋ سۋبەكتىسى ەسەپتە تۇر. قىز­مەتتىك قارۋ ۇستاپ جۇرگەن 2 مىڭ­نان استام زاڭدى تۇلعانىڭ باسىم بولىگى جەكە كۇزەت اگەنتتىكتەرى, ينكاسسا­تسيا, قورىقشىلىق, قازپوشتا قىزمەتكەرلەرى.

«قارۋ مەن وق-دارىلەردى زاڭسىز ساقتاعان ادام قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ماسەلەن, ارنايى وپەراتسيا باستالعاننان بەرى ءبىز قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كوزدەيتىن 325 ماتەريال تىركەدىك. سونداي-اق اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 519 ازامات تارتىلدى», دەيدى پولكوۆنيك ءسوزىنىڭ سوڭىندا. وسى ۋاقىت ارالى­عىندا ازاماتتار ءوز ەركىمەن 120 قارۋ­دى تاپسىرعان. پولكوۆنيك قىل­مىس قۇرامى انىقتالماسا, ءىس-ارە­كەتتەرىندە زاڭسىزدىق بولماسا, قارۋ-جاراقتاردى وزدەرى اكەلىپ, پوليتسياعا تاپسىرعانداردىڭ ەشبىرى قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايتىنىن تاعى ءبىر رەت ەسكەرتىپ ءوتتى. «قارۋ تاپسىرۋ اينالىپ كەلگەندە ءار ازاماتتىڭ سانا-سەزىمىنە بايلانىس­تى. قىلمىس جاساۋدى ويلاپ جۇرگەن ادامنىڭ ءوز ەركىمەن قارۋ تاپسىرا قويماسى انىق», دەيدى ول.

ءتۇيىن. بىلتىر الماتى قالاسىندا بولعان اقبۇلاقتاعى اتىستى جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق. باسپاناسىن قورعايمىن دەپ ءبىر ساتتە بەس ادامدى جايراتىپ تاستاعان «مەرگەننىڭ» اڭشىلىق قارۋى تىركەۋدە بولعان. الايدا زاڭدى بەرىلگەن قارۋ نەلىكتەن قانقۇيلى قىلمىستىڭ باستى سەبەبىنە اينالدى؟ نەگە قارۋ ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ سوڭعى قورعانى بولۋى كەرەك؟ قارۋ كۇشتى ەمەس, قارۋ ۇستاعان مىقتى بولىپ تۇرعان مىنا زاماندا ەڭ ءبىرىنشى «مىلتىق ۇستاۋ مادەنيەتىن» قالىپتاستىرىپ العان دۇرىس بولار.