كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مۋزەي باسشىسى ەربول قايىروۆ دارىندى تۇلعانىڭ بىرنەشە قولجازبالارى مەن ءوزى تۇتىنعان زاتتارىن الماتى قالاسىنا بارىپ, جازۋشىنىڭ قارىنداسى ماكيزا شاشكينادان الىپتى.
– اقيىق اقىن قاليجان بەكحوجيننىڭ 100 جىلدىق تويى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ, الماتى قالاسىنا اقىن ارمان قاني, سول كەزدەرى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجامال توقماعانبەتقىزى ۇشەۋىمىز پاۆلودار وڭىرىنەن ارنايى دەلەگات بولىپ باردىق. ۇلكەن سالتاناتتى جيىن بولدى. سوڭىنان اقىننىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى. ارمان اعالار جوعارى تورگە قاراي بەتتەگەندە, جاسىما قاراي تومەن جاققا وتىرايىن دەپ بۇرىلا بەرگەنىمدە, «بالام, كەل ءبىزدىڭ داستارقانعا وتىر» دەپ اپالار شاقىردى. جاندارىنا بارىپ جايعاستىم. ءبىزدىڭ داستارقان تىم-تىرىس. ءبارى دە ويعا شومعان. ءبىر مەزەتتە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان جانىمدا وتىرعان اپا:
– بالام قاي جاقتانسىڭ,– دەدى.
– پاۆلوداردان بولامىن, اپا, – دەدىم.
– پاۆلوداردىڭ قاي جەرىنەنسىڭ؟
تەرەڭكول اۋدانىنان دەسەم ءسوزىمىز جاراسپاي قالار ما دەپ تە ويلاندىم. تالاي باسىمنان وتكەن جاعداي عوي. الماتىنىڭ ىرىلەرىمەن سويلەسكەندە اۋدانىمدى ايتسام, ء«ا, بىلمەيدى ەكەم» دەيتىن. كەيدە ءبىر زاتقا, نەبىر دەرەككە قول جەتكىزەردە «باياناۋىلدىقپىن» دەيتىنىم بار. نەگىزى ارعى اتالارىم, ءتىپتى ناعاشى جۇرتىم باياناۋىلدان. سول ادىسپەن قۋلىعىمدى اسىرىپ:
– اپا, باياناۋىلدانمىن, – دەدىم.
شىركىن-اي! اپامنىڭ قارا كوزدەرىنەن مولتىلدەگەن جاس ىرشىپ تۇسكەندە, ورنىمنان ۇشىپ تۇردىم.
– اينالايىن, مەنىڭ ەسىمىم ماكيزا. زەيىن شاشكيندى ءبىلۋشى مە ەدىڭ؟ سول جازۋشىنىڭ قارىنداسىمىن, – دەدى. ءاجىم باسقان قودارىن الىپ, ءسۇيدىم.
داستارقان جايىنا قالدى, اڭگىمە ۇزاققا سوزىلدى. ايتىپ تاۋىسار ەمەسپىز. كەتىپ بارا جاتىپ, ماڭدايىمنان ءسۇيدى, باتاسىن بەردى. قاعاز مايلىققا مەكەنجايىن جازدى دا, «بالام, ۇيگە كەل, قوناق بول», دەدى.
سول ساپارىمىزدان ورالعان سوڭ, اراعا ءبىر اي سالىپ, اپامىزدى ىزدەپ باردىم. جازىلماعان, ايتىلماعان كوپ سىرلارعا قۇلاعدار بولدىم. كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان زەيىن اعاسىنىڭ قولجازبالارىن (كوشىرمەسى), جازۋ ۇستەلىندە تۇرعان بىرنەشە زاتتار مەن «شىندىق دەپ وتكەن جان ەدى» اتتى كىتابىن قۇشاقتاپ ەلگە ورالدىم. مىنە, جاقسىمەن وتكەن ءبىر كۇنىم! – دەپ تەبىرەندى ەربول قايىروۆ.
زەيىن شاشكين 1912 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا باياناۋىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1966 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا الماتى قالاسىندا قايتىس بولدى. العاشقى ەڭبەكتەرى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرىندە, ال «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىندا ولەڭدەرى, سىن-زەرتتەۋ ماقالالارى, ءبىرلى-جارىمدى اڭگىمەلەرى جاريالاندى. 1955-1966 جىلدار ارالىعىندا «تاڭ اتتى», «ۇيادان ۇشقاندا», «تەمىرقازىق», ء«ومىر تىنىسى», «اقبوتا» پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەر جيناعى جانە «توقاش بوكين», «تەمىرتاۋ», «دوكتور دارحانوۆ», «سەنىم» روماندارى جارىق كوردى.
جازۋشىنىڭ ناقاقتان ناقاق كۇيىپ, جالا جابىلىپ, جەر اۋدارىلۋىنا ءوزىنىڭ جانىندا جۇرگەن ادامداردىڭ دومالاق ارىزدارى سەبەپ بولعان ەكەن. سول ءبىر سۇراپىل جىلدار تۋرالى قالامگەر مۇحامەدجان قاراتاەۆ بىلاي دەيدى: «1936 جىلى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدە وتكەن ونكۇندىگى, جامبىلدىڭ شارىقتاعان اقىندىق داڭقى, ساكەن سەيفۋللين تۆورچەستۆوسىنىڭ 20 جىلدىعى سياقتى مادەنيەت ورتاسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ماڭىزدى وقيعالار بولعان ەدى. بىراق نە كەرەك, ىلە-شالا سۇراپىل 1937 جىلدىڭ ىزعىرىعى باستالىپ كەتتى. بىرىنەن كەيىن ءبىرى: ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس, ءماجيت داۋلەتباەۆ كەتتى, اقىرى وتەباي تۇرمانجانوۆ, ساعىر كامالوۆ, قۇلمۇرزا وتەپوۆ, الىبەك قوڭىراتپاەۆ كەتە بەردى, كەتە بەردى. ەڭ سوڭىندا حامزا ەسەنجانوۆ پەن زەيىن شاشكين, ولاردىڭ وكشەسىن باسىپ مەن دە كەتتىم. ءسابيت پەن عابيت پارتيادان شىعىپ «اشكەرەلەندى», جۇمىستان قۋىلدى. بۇل 1938 جىلى. كەشە جۇپ جازباي جۇرگەن جولداس-جورالار سۋعا كەتكەندەي جىم-جىلاس بولدىق. سول كەتكەننەن حابار-وشارسىز اراعا 17 جىل سالىپ, الماتىعا 1955 جىلى ورالىپپىز».
زەيىن جۇنىسبەك ۇلى: «قايرات, قاجىر دەيتىن اسىرەسە قيىندىقتا قاجەت. ول بولماسا, مەن مىنا وكپە اۋرۋىمەن ازاپ جاعدايدان ءتىرى قالار ما ەدىم؟ سول جاعدايدىڭ وزىندە تىرىسىپ, تىربانىپ ادام ەمدەۋدى ۇيرەنىپ جان ساقتادىم عوي» دەپ جازعان ەكەن ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە.
پاۆلودار وبلىسى
