تارلانبوز

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى... الماتىنىڭ قاق تو­رىن­دەگى ەكى تەاتردىڭ ءار قويى­لى­مى وقيعا بولىپ وتەتىن كەز... رەفورماتور-مامبەتوۆتىڭ «انا-جەر اناسى», «قوبىلاندى», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋى» ەل اۋزىنان تۇسپەي ونەر الامانىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان قيقۋلى شاعىندا مەن مادەنيەت مينيسترلىگىنە رە­پەرتۋارلىق-رەداكتسيالىق كول­­­لەگياعا قىزمەتكە كەلدىم. ۇسى­نىس جاساعان – مارقۇم سافۋان شاي­مەردەنوۆ اعامىز. شا­قىرت­قان – مينيستر ءمۇسىلىم بازار­باەۆ. «نۇرلان, تەاتر دەيتىن وز­گە الەم. سەن جاس ادامسىڭ... ولەڭدەرىڭدى وقىپ تۇرامىن. دۇ­رىس... مينيسترلىككە ءبىر ساۋاتتى رەداكتور كەرەك. جۇمىسقا شاقى­رايىن, دەپ وتىرمىن. قالاي قارايسىڭ؟» دەدى بارلاي كوز قاداپ... «ويلانايىن, اعاي...» دەدىم. «ويلاناتىن جەر ەمەس. مي­نيس­ترل­ىك – كەلىپ, قىزمەت ەتەتىن جەر», دەدى سافۋان اعامىز مىرس ەتىپ ك ۇلىپ. ء«ۇيىڭ جوق ەكەن, ءۇي الاسىڭ, بۇيىرسا... ءمۇسىلىم بازارباەۆ قوناەۆقا تۋرا شىعىپ, مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىنە قالادان قاپتاتىپ ءۇي العالى جاتىر... ىلىگىپ كەتەرسىڭ... قىسقاسى, بۇل جەرگە كەلگەنىڭە وكىنبەيسىڭ... جازاتىن ادام قايدا جۇرسە دە جازادى...», دەدى.

بۇل – 1972 جىلدىڭ اقپانى ەدى.

قازىرگى قالداياقوۆ كوشەسى (ول كەزدەگى 8 مارت كوشەسى) مەن گوگول­ كوشە­سىنىڭ قيىلىسىنداعى ەكى قابات­تى شاعىن قىزىل كۇرەڭ ۇيدەن شىعىپ كەلە جاتىر ەم, ال­دىم­نان قاسىندا الاسا بويلى, ءجۇرىسى شيراق ءبىر جىگىتى بار ساكەن ءجۇنىسوۆ اعامىز كەزدەسە كەتتى. امانداسىپ, ءجون سۇراستى. مەن بولعان ءجايدى ايتتىم. ول كىسى «ويلانبا! بار دا, ەڭبەك كىتاپشاڭدى ال دا, كەل!» دەدى. كۇلە قالجىڭداپ, ارقامنان قاقتى: «پەسا جازعىسى كەلەتىننىڭ ءبارى الدىڭا كەلەدى... زىر قاعىپ... رەتسەن­زەنتىڭ, مىنە, مىنا تۇرعان اعاڭ «اجار مەن اجالدى» قويعان قادىر جەتپىسباەۆ... رەجيسسەر...» دەدى.

قادىر جەتپىسباەۆپەن تانىس­تى­عىم وسىلاي بولدى.

سونىمەن...

سول جىلى كوكتەمدە اقىن, جۋرناليست نۇرلان ءورازاليننىڭ ومىرىندە جاڭا ءبىر كەزەڭ باستالدى. بۇرىن دا ەكى تەاتردىڭ بىردە-ءبىر سپەكتاكلىن جىبەرمەي, كەيدە ەكى, كەيدە ءۇش قايتالاپ كورىپ جۇرەتىن ونەردىڭ وسى ءبىر تۇرىنە دەگەن ىشكى ىنتىزارلىعىم مەنى تەاتر الەمىنە قينالماي ەنۋىمە سەبەپ بولدى.

شىنىندا دا, مەن قىزمەتكە ورنالاسقان رەپەرتۋارلىق-رەداك­تسيا­لىق كوللەگيا دراماتۋرگتەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ قويىن-قول­تىق ارالاسىپ, يۋ-قيۋ اڭگىمە كورىگىن ۇرلەپ جاتاتىن, وردالى جەرى ەكەن. دراماتۋرگتەر پەسالارىن اكەلەدى. تاپسىرادى. مەن وقىپ شىعىپ, قورىتىندى پىكىر جازامىن. نەمەسە... پەسا تانيتىن, شىعارمانىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا باعا بەرەتىن بىلىكتى, بىلگىر سىنشىلارعا رەتسەنزياعا بەرەمىن. ولار «جارايدى», «جارامايدى» دەگەن قورىتىندى سوزدەرىن قاعازعا تۇسىرەدى. بايقايمىن. مەنىڭ جاتپاي-تۇرماي كوللەگيا جۇ­­مىسىنا جان سالا كىرىسكەنىم سافۋان اعامىزعا دا, تەاتر رەپەرتۋارىن جاڭا دۇنيەلەرمەن جا­ساق­تاۋ ءۇشىن ءجيى كەلىپ, شاپ­قى­لاپ جۇرەتىن رەجيسسەرلەرگە دە ۇناي باستاعان ءتارىزدى.

وسى ارادا ءجۇرىپ, قادىر جەت­پىس­باەۆپەن جاقىنداسا ءتۇستىم. جام­بىلدان – مامان بايسەركەنوۆ, قاراعاندىدان – جاقىپ وماروۆ, سەمەيدەن – ەسمۇحان وباەۆ, اتىراۋدان – مۇحتار قامباروۆ, شىمكەنتتەن – اسكەر قۇلدانوۆ, قىزىلوردادان – تەمىر حۇسەيىنوۆ, تورعايدان ەرسايىن تاپەنوۆ سەكىلدى ارقايسىسى ءبىر-ءبىر وب­لىس­تىق تەاتردىڭ كوشباستار مارقاسقالارى كەلىپ, پەسا وقيدى, ۇناعاندارىن تاڭدايدى, جاڭا رەپەرتۋاردى جاساقتايدى. جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى­نان – مەن دون ۋك پەن ۆيكتور پۇسىرمانوۆ, اۋەزوۆ تەاترى­نان قادىر جەتپىسباەۆ كەلەدى. كەيدە رايىمبەك سەيتمەتوۆ توبە كورسەتەدى... رەپەرتۋارلىق كول­لەگياداعى شىعارماشىلىق تۇل­عا­لاردىڭ دابىر-دۇبىرى, ەركىن جۇرىستەرى وزگە بولىمدەرگە اسا ۇناي قويمايدى... كەلەتىن درا­ماتۋرگتەرىمىزدىڭ دەنى ەسىم­دە­رى ەلگە كەڭ تانىس اتاقتى كىسى­لەر. ءالجاپپار ابىشەۆ, ءابدىلدا تا­جىباەۆ, تاحاۋي احتا­نوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, سادىقبەك ادامبەكوۆ, قالتاي مۇحامەد­جا­نوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ, اكىم تارازي, قاليحان ىسقاقوۆ, ورازبەك بودى­قوۆ­تار... ەڭ كىشىسى – قاليحان اعامىز. كابينەتتەن باستالعان گۋ-گۋ تالقىلاۋ كەيدە ىرگەدەگى ۇل­كەن پارك ىشىندەگى «جۇلدىزدا» جال­­عاسادى... مينيسترلىكتەن مەن جانە تەاترلار ءبولىمىنىڭ باستىعى اشىربەك سىعاي قاتىسادى... ارا-تۇرا تەاترلار ءبولىمىنىڭ باس ينس­پەكتورى قادىر كاريموۆ كەلەدى. ناعىز كۋلۋارداعى قىزۋ ايتىس-تارتىس... مينيسترلىككە كەلەمىز... جولدا گۋ-گۋ... كابينەتتە گۋ-گۋ... پەسا تالقىلاۋ... باس رەداكتورىمىز – سافۋان شايمەردەنوۆ. كەلۋشىلەر اۋەلى سول كىسىگە كىرەدى. سونان سوڭ ماعان جولىعادى. ماقساتتارى – قولعا جاقسى پەسا ءتۇسىرۋ...

ءبىر كۇنى اشىربەك دوسىم كە­لىپ: ء«اي, دانىشپانىم! مىنا­لار مينيسترلىكتى كوشىرىپ كەتەر... بايقا! بۇلار كەتەدى... ءبىز قالامىز... تاياعى كىمگە تيەتىنىن ۇمىتپا! گرافيكپەن قابىلدا!» دەدى... ايتقانى كەلدى... مەنى ءمي­­نيس­تردىڭ ورىنباسارى جەك­سەم­­بەك اعا ەركىمبەكوۆ شا­قىر­­دى. «سلۋشاي, نۇرلان, بۇل ارا – جا­­زۋشىلار وداعى ەمەس, بۇل ارا – مينيسترلىك! مەملەكەتتىك مەكە­مە! ۇستەرىڭنەن شاعىم ايتىلىپ جاتىر. رەستورانعا بارۋدى توقتاتۋ كەرەك! رەجيسسەرلەردى كوپ تويتاڭداتپاي, قالاعان پەسالارىن السىن دا, قوناق ۇيگە اپارىپ وقىسىن. تاڭداسىن. السىن. قايتسىن!» دەدى تارتىپكە شا­قى­رىپ...

مەن ول كەزدە جاسىم 25-26-لار­­داعى جاس­ جىگىت­پىن. مۇ­يىز­­­­دەرى قاراعايداي اعا­لارىما «قو­يىڭىزدار» دەۋگە ءداتىم دە, قۇقىم دا جەتپەيدى. ايتەۋىر, شاما كەلگەنشە, تارتىپكە تۇسىرگەن بولدىق. جىلىنا كەيدە ءبىر, كەيدە ەكى رەت بولاتىن كوللەگيالاردىڭ تۇسىندا كەلىپ, رەجيسسەرلەرىمىز پەسا تاڭ­داي­دى... سونداي قىزىقتى كۇن­دەر­دىڭ بىرىندە ورالحان بو­كەي­مەن كەزدەسىپ: «قايداسىڭ, قاس­قا ق ۇلىنىمنان!» پەسا جاساۋ­عا بولار ەدى...» دەدىم. ورەكەڭ ما­عان جىميا قاراپ: «راس ايتاسىڭ با؟» دەدى. مەن: «مىقتى پەسا جا­ساۋعا بولادى!» دەدىم ويىمدى شەگەلەپ.

ارادا ءۇش-ءتورت اي ءوتتى...

ءبىر كۇنى قادىر ەكەۋى قول ۇستاسىپ كەلىپ تۇر. ورالحان:

– وتكەن جولعى تاپسىرماڭدى ورىنداپ, پەسانى مىنا قادىر­دىڭ قولىنا تاپسىردىم! – دەدى.

– مىقتى دۇنيە بولادى! جا­ساي­مىز... – دەدى رەجيسسەر اعامىز.

– مىقتى دۇنيە بولادى؟ جاساي­مىز؟

– ءيا... بولادى! جاسايمىز! – دەدى قادەكەڭ.

– بار نارسەنىڭ نەسىن جاسايسىڭ؟ – دەدى ورەكەڭ شامىرقانىپ.

– ورالحان, سەن رەنجىمە! بۇل بەرگەنىڭ – ازىرگە ليتەراتۋرنىي ماتەريال!

ورەكەڭنىڭ ءوڭى بۇزىلدى:

– ماتەريالىڭ نە؟ قولىڭداعى كوركەم شىعارما عوي!..

– جارايدى... سوزگە جارماسپا!

– قولىڭداعى كوركەم شىعارما! – دەدى ورەكەڭ ءسوزىن نىعارلاپ.

وسى­دان جارتى عاسىرداي بۇ­رىن بولعان وسى ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءتۇسىپ, ىشتەي ءۇنسىز جىميدىم. نەتكەن تازا, تۇنىق كۇندەر ەدى؟.. ەكەۋى قول ۇستاسىپ, كەلىپ, ەكى ءبولىنىپ كەتە جازداپ, قايىرا تابىسقان ءسات قاز-قالپى كوز الدىمدا تۇر...

قايران, قادەكەم-اي!

قايران, ورەكەم-اي!

اقىرى مەنىڭ رەداك­تور­لى­عىم­مەن «ق ۇلىنىم مەنىڭ» پەساسى ساحناعا جولداما الدى. ەكى دوس بىردە كەلىسىپ, بىردە كەرىسىپ ءجۇرىپ, سپەكتاكل, اۋەلى, كوركەمدىك كە­ڭەس­كە, سونان سوڭ مينيسترلىكتەن كەلەتىن كوميسسياعا تاپسىرىلدى... ءبىر ەمەس, ەكى, ءۇش رەت تاپسىرىلدى. اۆتور مەن رەجيسسەر وتقا ءۇش كىرىپ, ءۇش شىقتى. ورالحان ءار ءسوزىن قىزعىشتاي قورىپ الەك. قادىر سپەكتاكلدىڭ تۇتاستىعى مەن ءستيلىن ويلاپ شىرىلدايدى. پەسا اۆتورىنىڭ ۇلتتىق رۋحتى قايتسەك ساقتاپ قالامىز, دەيتىن جان-دارمەن ايقايىن ارقالاعان بوزتايلاق قاسىرەتىن سپەكتاكلدىڭ التىن وزەگى ەتۋ وڭايعا تۇسپەدى. ەل اۋزىندا كەڭ جايىلىپ كەتكەن «ق ۇلىنىم» ءۇش قۇلاپ, ءتورتىنشى جولى عانا ساحناعا جىبەرىلدى, دە­گەن اڭگىمە وسى كەزدە بولدى. سپەكتاكلدىڭ ءۇش ءسۇرىنۋى اۆتورعا دا, رەجيسسەرگە دە وڭاي تيمەدى. وسىعان دەيىن جازعان دۇنيەلەرى قامشى سالدىرماي, وزىپ ۇيرەنگەن ورالحان بوكەي ءتورتىنشى تاپسىرىلۋدا يىعى سالبىراپ, زالدىڭ ءبىر قاراڭعى بۇرىشىنا تىعىلدى. جەكسەمبەك ەركىمبەكوۆ كەلدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبولىم باسشىسى ميحايل ەسەناليەۆ كەلدى.

سونىمەن... پروگون ءبىر دەممەن, جيناقى, ءساتتى ءوتتى... زال تى­­نىش. الدەنۋاق جوعارىدان كەل­گەن اعامىز ميحايل يۆانو­ۆيچ ەسەناليەۆ ورنىنان تۇرىپ: «ورالحان قايدا؟ قادىر كورىن­بەي­دى عوي؟» دەدى. دەدى دە اسپاي-ساسپاي قولىن سوقتى. «قۇتتىقتايمىن!» دەدى سالماقتى سالتىن ساقتاپ. تەاتر ءىشى گۋ ەتە قالدى. شەتتە تۇر­عان ورالحاننىڭ كوزىنەن تامىپ تۇسكەن قوس تامشىنى كورگەندەي بولدىم... قۋانىشتىڭ... ونەردىڭ كوز جاسى... ونەردىڭ قوس تامشى­سى... قايران, قۇدىرەتتى قازاق ونە­رى-اي!

شىنىندا دا, بۇل سيرەك بو­لا­تىن جاعداي. كينودا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ستسەناريىمەن قو­يىلىپ, ۇزاق جىل پولكادا جاتقان «قۇلاگەردىڭ» تاعدىرىن ەسكە سالار «ق ۇلىنىمنىڭ» كوميسسيا تالقىسىنا ءتورت رەت ءتۇسۋى كوپ سۇراق تۋدىرعانى راس. جاڭا دۇنيە, جاقسى دۇنيە! قازاقتىڭ تاعدىرىنان سۋىرتپاقتاي وتىرىپ, قولقاڭدى قوزعايتىنداي قاسىرەتتى سىر ايتۋ, ارينە, اۋىر! اسىرەسە يدەولوگيانىڭ قىلبۇراۋىنا تۇس­كەن قوعام ءۇشىن مۇنداي ويدى ساح­ناعا الىپ شىعۋ اۋىردىڭ اۋىرى! ورالحان جازدى! قادىر قوي­دى! ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى اششى ويلاردى تۇسپالداپ ايتىپ, وقىرمان مەن كورەرمەن جانىن قوزعاۋ كەرەك! بەتىن تىرناپ, قانىن شى­عارساڭ, شىعارمانىڭ جولى كەسى­لە­دى. كەڭەستەر وداعى دەيتىن يدەياعا باعىنعان يمپەريانىڭ ايدى­نىن­دا ءجۇرىپ جاتقان كولەڭكەلى, كۇنگەيلى ءومىردى كوركەم ءارى شىنشىل ەتىپ جازۋ, شاما كەلسە, الەم­دىك كلاسسيكالىق تارتىس دەڭ­­گە­يى­نە كوتەرە جازۋ – ماقسات! قادىر جەتپىسباەۆ قويعان اتالعان سپەك­تاكل توركىنىندە وسىنداي كۇردەلى تارتىس بار-تۇعىن. جو­يىلۋعا بەت العان ۇلتتىڭ ۇلى قۇن­دى­لىق­تارى مەنمۇندالاپ تۇرعان كور­كەمدىك قۋاتى مەن كەر­نەيى مىق­تى دۇنيە ەدى! ارادا جارتى عا­سىرداي ۋاقىت وتسە دە قازىرگى تيۋز-ءدىڭ ساحناسىنان (اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ەسكى عيماراتى) ساڭق ەتىپ, كورەرمەن ويىنا ءورت سالىپ وتەتىن بوزتايلاق رولىندەگى تىنىمبەك ءپىرىمجانوۆتىڭ وتتى كوزى – جادىمدا! جالىندى ءسوزى – قۇلاعىمدا! ء«اي, ارداكۇرەڭ-اي! ەكەۋىمىزدىڭ تاعدىرىمىز قالاي ۇقساس ەدى؟! مەن قالاعا سىي­مادىم. سەن يپپودرومعا كون­بەدىڭ!..» دەپ, شامىرقانا قوز­عالىپ, قام­شى­سىمەن ەتىگىنىڭ قونىشىن تارتىپ قالاتىن ويلى, ماعىنالى ميزانتسەنا ءالى كۇن كوز الدىمدا تۇرادى. كوڭىلىمنەن كەتپەيدى. اۋەلگىدە «وسى ارادا ءبىر ءسوزىم قىسقارىپ قالدى», دەپ اشۋلانعان ورەكەڭنىڭ ءبىرىنشى پرەمەرادان سوڭ قادىردى ايقارا قۇشاقتاپ, ەمىرەنە سۇيگەنى, ورنىنان تىك كوتەرىپ العانى ەسىمنەن كەتپەيدى...

ءيا... شىنايى تۆورچەستۆونىڭ قۋانىشتى ساتتەرى ەكەن عوي وسى­نىڭ ءبارى...

تۋراسىن ايتۋ كەرەك. ون ەكى جىل مينيسترلىكتە رەداكتور, اعا رەداكتور, باس رەداكتور بولىپ قىز­مەت ەتكەن كەزەڭ – مەن ءۇشىن ايرىقشا ىستىق, تەاتردىڭ جاراتىلىسىن تانىپ, دراماتۋرگيا دەيتىن جانردىڭ قىر-سىرىن يگەرگەن, ونەر الەمىنە بارىنشا تەرەڭ بويلاۋعا ۇمتىلعان كەزەڭ. ورالحاننىڭ «ق ۇلىنىم مەنىڭ» – مەنىڭ رەداكتورلىق قىزمەتىمنىڭ عانا باسى ەمەس, دراماتۋرگياعا جاڭا لەپ الىپ كەلگەن, جاڭا, جاس بۋىننىڭ ونەر قاقپاسىن ايقارا اشىپ, ەركىن كىرگەن كەزەڭىنىڭ باسى ەدى. ورالحاننان سوڭ دۋلاتتىڭ «اپكەسى», مەنىڭ «شىراق جانعان ءتۇنىم», روللاننىڭ ء«وزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىنى», باققوجانىڭ «قوش بول, ەرتەگىسى!», سماعۇلدىڭ «جاڭا اي­دىڭ ءجۇزى», ادىلبەكتىڭ «ماحاب­بات ارالى», ءسۇلتانالىنىڭ «قىز جيىر­ما­عا تولعاندا», ت.ت. ءتارىزدى جاڭا ءداۋىر دۇنيەلەرىنە جالعاستى.

«وتكەن ءومىر – اققان سۋ» دەيدى ءبىزدىڭ حالىق.

وسى ءسوزدى ساعات مارقۇم ءجيى ايتۋشى ەدى.

راس ەكەن.

امانكەلدى مۇقانوۆ دەيتىن تەاترتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قىزۋ ارالاسىپ, تەر توگىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءىنىمىزدىڭ ايتۋىمەن قادىر راقىمباي ۇلى جەتپىسباەۆ جايلى ەستەلىك جازۋ بارىسىندا مەن وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى وتىز جىلى مەن جاڭا عاسىردىڭ ەلەڭ-الاڭ باسىنا قايتا ورالعانداي بولدىم. وتكەن ايلار مەن كوشكەن جىلدار ساعىم قۇشاعىندا قالعان ساردالانىڭ سۋرەتىندەي بولىپ, ءتىزىلىپ وتە باس­تادى.

تەاتر دەيتىن تەكتى الەمنىڭ كوش كەرۋەنى! باسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ قۇلا تاڭىمەن جا­­رىسىپ ومىرگە كەلگەن «ەس-ايماق», «قوياندىنىڭ» قالىڭ جۇر­­تىن اۋزىنا قاراتقان تۋما تالانت­­تار­دىڭ كەسكىن-كەلبەتتەرى ەلەس­تە­دى... دالا تەاترىنىڭ دەل-ارتە­سى­مەن تىل­دەس­كەندەي بولدىم. ەسىمە ۇلت تەاترى­نىڭ الىپتارى ءتۇستى... ەلۋىنشى... الپىسىنشى... جەت­پى­سىنشى جىلدارعا جەتىپ, اپتى­عىمدى باستىم...

ءيا... شانين, توقپانوۆ, مام­بە­توۆ­تەر­دەن كوسەم ونەر­دىڭ ەستافەتاسىن العان جاڭا بۋىن رەجيسسەرلەرىنىڭ ىشىن­دە جەت­پىس­باەۆتىڭ ورنى ايرىق­شا ەدى. ءبىز بىلەتىن سۋرەتكەر قادىر­دىڭ قويىلىمدارى كورەرمەن جانىنا نۇر مەن شۋاق, وي مەن پا­راسات سەبە وتىرىپ, ادام بالاسىنا ءتان قۋانىش, قاي­عى, قاسىرەت, شات­تىق, ماحاببات, ز ۇلىم­دىق دەيتىن ماڭگىلىك ۇعىم­دار­دى تانۋعا تالداۋعا, باعا­لاۋ­­ع­ا جۇ­مىل­دىراتىن كوركەم­دىك سا­پا­سى جوعارى, كەرنەۋى كەڭ كور­كەم دۇنيەلەر ەدى. «حان كەنە», «يۋلي تسەزار», «دوس-بەدەل دوس», «قىز جىبەك», «قوزى كور­پەش-بايان سۇلۋ», «وديسسەيا», «اجار مەن اجال», «ق ۇلىنىم مەنىڭ», ء«ولىارا», «اپا, اپاتاي», «انامنىڭ اق كويلەگى», ت.ت. سە­كىلدى ۇلت تەاترىنىڭ كوركىنە اي­نالعان كەزەڭدىك تۋىندىلار ءوز كەزىندە كورەرمەنىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا قالاي بولەنگەنىنىڭ كۋاسى بولعانبىز.

مەن قادىرمەن جاقىن ارا­لاس­­قان جىلداردا ونىڭ وزىنە دە, وزگەگە دە قاتال تالاپ قويا بىلە­تىن, تەاتر ونەرىنە ەسسىز بەرىل­گەن شىنايى سۋرەتكەر, ناعىز شىعارماشىل تۇلعا ەكەنىنە كوزىم سان مارتە جەتتى. جاقسى سپەكتاكل كورسە, ءوزى قويعانداي قۋانىپ, سۇرەڭسىز سپەكتاكلگە قولىن ءبىر-اق سىلتەپ, ء«سوزدى قور ەتۋدىڭ كەرەگى جوق» دەپ بۇرىلىپ كەتۋشى ەدى. ءتىپتى بولماسا, باسىن باۋىرىنا تىعىپ, ءۇنسىز قالاتىن. سونداي ساتتەردە ماعان جىمىڭ ەتىپ قا­راپ اشىربەك مارقۇم: «قادەكەڭ ۇناعان, ۇناماعانىن تىم قۇرىسا جاسىرا دا المايدى... وزگەلەر سەكىلدى وتىرىك كولگىرسۋ دە كەلمەيدى قولىنان... قاراشى, ءتۇرى ايتىپ تۇرعان جوق پا؟..» دەپ ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلۋشى ەدى. «جەتپىسباەۆتا مي جوق... ويتكەنى تۇلا بويى جۇرەك پەن تالانت!» دەۋشى ەدى اسقار سۇلەيمەنوۆ.

قادىر جەتپىسباەۆ ىزدەنۋدەن جالىقپايتىن, ساحنانىڭ قىر-سىرىن شەبەر يگەرگەن, ءوزىنىڭ ويى مەن بويىندا بارىن قويىلىمعا شاشاۋ شىعارماي, توگىپ-شاشپاي, جۇرەگىمەن, جانىمەن ءورىپ وتىرىپ سالاتىن, كورەرمەنىن بىردەن جاۋلاپ الاتىن سيرەكتەر سانا­تى­نان ەدى. رەجيسسەردىڭ شابىت پەن شەبەرلىكتىڭ بيىگىنە كوتە­رىل­گەن ەڭ ءبىر شاڭقايلى كەزەڭى – رەسپۋبليكالىق ۇيعىر تەاترىن­دا باس رەجيسسەر بولىپ ىس­تە­­گەن جىلدارى بولدى... ونىڭ وسى تەاتر­ ساحناسىنا شىعارعان «وديس­­سەياسى» مەن «انامنىڭ اق كوي­لە­گى» سپەكتاكلدەرى تەاترتانۋشىلار مەن سىنشىلارى تاراپىنان جوعارى باعالانعانى دا, م.لەرمونتوۆ تەاترىندا قويعان «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» سپەك­تاك­لىنىڭ كورەرمەننىڭ ىستىق ىقى­لاسىنا بولەنگەنى دە وسى كە­زەڭدە.

ايتا بەرسەك... ءوزىنىڭ وركەندى ءومىرى مەن تارلانبوز تاعدىرىن قازاق تەاترىنا ولشەۋسىز ارناپ, «كۇندىز – كۇلكىسىن, تۇندە – ۇي­قى­سىن» ساحنانىڭ ءسانى مەن سالتاناتىنا, ۋايىمى مەن قايعىسىنا ارناپ ءجۇرىپ, عۇمىر كەشكەن ۇلت ونەرىنىڭ باعى مەن سورىن جۇرەك تارازىسى ارقىلى وتكىزە ءجۇرىپ, ۇلكەن ونەر جاساعان زامانداسىمىز تۋرالى ءسوز كوپ.

ساڭلاق سۋرەتكەردىڭ ولشەۋگە كونبەيتىن شىعارماشىلىق بولمىسى دا, وتباسىلىق ءومىرى دە وزگەشە ەدى. زاۋرەش جەڭگەمىزبەن قول ۇستاسىپ قاتار جۇرگەن ءسات-ساعاتتارى, مىنا جالعان دۇنيەدەن تىم ەرتە كەتكەن ۇلى مەن قىزىنىڭ قاسىرەتى, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ ءجۇرىپ, ۇزەڭگىلەس دوستارىن جوعالتقانى قادىر ومىرىندە ءىزسىز قالعان جوق. ويى, قاسىرەتى, ءومىر جايلى پايىم-تۇيىندەرى ساحنا تورىنەن ۇزدىكسىز سويلەپ جاتتى... اسىرەسە... ۇلى ابىلايدان مەزگىلسىز ايىرىلعان تۇستاعى زار-قايعىسىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس... ءومىردىڭ ۇساق-تۇيەك, وتباسى-وشاق قاسىلىق ارباۋلارى مەن تۇساۋلارىنا شى­عار­ماشىلىق كۇرەسكەرلىگىن باعىن­دى­را بەرمەيتىن قادىردى ءوز ور­تاسى – تەاتر دەيتىن سىرى مەن جۇم­باعى مول الەمنىڭ ۇلكەن-كىشىسى ايرىقشا جاقسى كورەتىن. ارىپ­­تەستەرى مەن رەجيسسەردىڭ تالان­­تىن باعالاۋشى قالىڭ جۇر­تى ونەر تارلانىن سيرەك تالانتى مەن سۋرەتكەرلىك بولمىس-ءبىتىمى ءۇشىن, ازاماتتىق ۇستانىمى مەن ومىردەگى ەسەپسىز ادالدىعى ءۇشىن سىيلايتىن...

ءيا... ۋاقىت ءوتتى...

ءبىز الماتىدا قالدىق. ول ارىپ­تەس دوسى مارقۇم جاقىپ وما­روۆ ينە-جىبىنە دەيىن تۇگەندەپ ءجۇ­رىپ, جۇرەگىن, جانىن سالىپ اشقان قاللەكي اتىنداعى دراما تەاترىنا يە بولىپ, استاناعا كوشتى...

ارقانىڭ اق بورانى اقىراپ, سارى ايازى ساقىلداپ تۇرعان كەزەڭ­نىڭ بىرىندە مەن قادەكەڭدى ىزدەپ, استاناعا, تەاترعا باردىم. قادىر وزىندە ەكەن. مەنى كورگەندەگى قۋا­نىشىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇم­كىن ەمەس ەدى. شاشىنىڭ اعى مولاي­عا­نىمەن, رۋحى, مىنەزى بەرىسپەي, سالعان جەردەن شىعارماشىلىق جوس­پارلارىن ايتتى. جاڭا-جا­ڭا ارقاعا كەلىپ, كوش-كولىگىن تۇگەندەپ, ۇزەڭگى-با­ۋىن بۇتىندەپ ۇلگەرمەي جاتقان ازاماتتىڭ بو­يىنان قايعىنى جەڭ­گەن ونەر يەسىنىڭ قايسارلىعىن كورگەندە, مەن دە ىشتەي قۋاندىم. «جاقىپ مارقۇم ءوزى قۇرعان تەاترى­نا تۇرەنىن تەرەڭدەتىپ-اق سالعان ەكەن... وتىرسام دا, تۇر­سام دا, رەپەتي­تسيا جاساسام دا ساڭ­قىل­دا­عان ءۇنى قۇلاعىمنان, اقجا­رىلعان كۇل­كىسى كوز الدىمنان كەتپەيدى. مىنا كىشكەنتاي عي­ما­راتتىڭ ءار بۇ­رىشىنان جا­قى­بىم شىعا كەلە­تىندەي كورىنىپ تۇرادى...» دەگەنى ەسىمدە. «سەنىڭ «قيلى زامانىڭدى» الا كەلىپ ەم... ءتۇبى ساحناعا شىعارام با دەگەن ءۇمىت. ەسىڭدە مە, 1987 جىلى سپەكتاكل شىققالى تۇر­عان جەرىنەن توقتاتىلىپ ەدى عوي! اتتەڭ! سول جولعى ەكى كە­زەڭ ۇن­دەستىگىن 1916 جىل مەن 1986 جىل اراسىنداعى عاجايىپ باي­لانىستى جامەكەڭنىڭ ءتۇسى ەتىپ بەرەتىن فورمام قالاي ەدى, نۇرلان؟ ەسىڭدە مە؟ سەنىڭ قار­سىلىعىڭا كونبەي, قارقارا قىر­عىنىن جەلتوقسان كوتەرى­لى­سى­مەن جالعاۋىم ساحناداعى جاڭالىق ەدى عوي؟! سولاي عوي, ءا؟! سولا-ا-ي! بىراق تسك-داعىلارعا بىرەۋ­لەر جەتكىزگەن... بىردەن توق­­تاتتى! ۇلى مۇحاڭنان دا, سە­نىڭ قاراقولدا اتىلعان ۇلى بابالارىڭنان دا شىمىرىكپەي... بىردەن توقتاتتى! جەلتوقسان ءۇشىن سەن گوركومنىڭ بيۋروسىنا, ساعات مارقۇم تسك-نىڭ بيۋروسىنا ءتۇسىپ جاتقان ەكەنسىڭدەر عوي... قايدان بىلەيىك؟ ءوزىڭ ايتپايسىڭ... كەيىن, ەلدەن ەستىدىم... ەندى سول شەشىممەن قويايىن دەسەم... مىنا تەاتردا مۇمكىندىك جوق! جوق! كرۋگ جوق! كولوسنيك جوق! اۆانستسەنا... جو-وق! قوس پورتالعا شىنتاعىڭ سىيمايدى. جوق جەردەن, تۇگى جوق گوركومنىڭ كىشكەنتاي ءماجىلىس زالىنان تەاتر جاساعان جاقىپ ناعىز ەر!» دەدى جادىراي جىميىپ. «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق... اۆانستسەناسىنان سى­بىر­لاعان داۋىسىڭ ارتقى قا­تار­عا ەستىلەتىن قايران اكەمنىڭ تەاترى-اي! قادىرىن جاڭا ءبىلىپ جاتىرمىز؟!.» دەپ ەدى كۇرسىنىپ...

سول جولى قادەكەڭ ەكەۋمىز ءىش بوساتىپ, ۇزاق اڭگىمەلەستىك. وتكەن-كەتكەندى ايتتىق...

– سەن دە... تەاتردان الىستاپ كەتتىڭ. پەسا جازۋدى قويدىڭ؟ دۇرىس ەمەس. ساحنانىڭ جايىن بىلەتىن, تەاتردىڭ جانىن ۇعا­تىن جىگىتتەر جازعانى دۇرىس! – دەپ ەدى قوشتاسىپ تۇرىپ تارلان­بوز تاعدىر يەسى. سول جولى قا­دىر­دىڭ كوزىنەن ءبىر تارقاماس مۇڭ مەن سەيىلمەس ساعىنىشتى كورگەندەي بولىپ ەم. «الماتىعا سالەم ايت. ساعىنىپ ءجۇرمىن. ونداعىلار شاقىرسا... بارىپ, اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسىنا ءبىر عاجاپ سپەكتاكل قويعىم كەلەدى. بوزداپ تۇرىپ, ەلدى, جۇرتتى بوزداتىپ تۇرىپ... ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى! جازشى! جازىڭدارشى! مەن ساحنانى, زالدى, تەاتردىڭ ءتورت كەرەگەسىن قوزعاپ تۇرىپ, ءبىر سۇمدىق سپەكتاكل قويايىن! – دەپ ەدى.

ءيا. قادىردىڭ ساحناداعى ءومى­رى ىستىعى مەن جالىنىن ەش­قا­شان باسەڭسىتكەن ەمەس.

اراعا ۋاقىت سالىپ تالاي ساح­نا­لىق دۇنيەنى بوزداتىپ ومىر­گە الىپ كەلگەن ءورىستى ونەردىڭ مەترى ويدا-جوقتا ەل-جۇرتىن بوزداتىپ ءوزى ومىردەن ءوتتى.

بۇگىن, مىنە...

ومىردەن ءوزى وزعانىمەن ونە­رى, ويى, ۇلت تەاترىمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ, جۇرەگى ۇلت ونەرىمەن قاتار سوعاتىن قادىر تۋرالى, وكى­­نىشكە قاراي, وتكەن شاقپەن سوي­لەپ, ەس­تە­لىك جازىپ وتىرمىن.­ جيىر­ما­­سىنشى عاسىر تۋرا­لى, الا­ما­نى قالىڭ ۇلى ءداۋىر جايلى ءسوز ايتقان سايىن, تەاتر دەيتىن كيەلى ونەرگە قالاي ات باسىن بۇرساق, سول تەاتردىڭ ۇلت توپىراعىندا تامىرىن تەرەڭ جايۋى ءۇشىن بار سانالى ءومىرى مەن ساڭلاق بولمىسىن ارناعاندار ساناتىندا ءورىستى تۇلعا, وركەندى ونەر يەسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, تالانتتى رەجيسسەر, تارلانبوز تاعدىر يەسى قادىر راقىمباي ۇلى جەتپىسباەۆتىڭ دا تۇرارى داۋسىز...

ۋاقىت الىستاعان سايىن تالداۋ, تانۋ, سارالاۋ, زەرتتەۋ, باعا­لاۋ مادەنيەتى تەرەڭدەي تۇسەر تەاتر­ دەيتىن سيقىرلى, سىرلى جۇم­­باق الەمنىڭ اسپانىنان قادىر جەت­پىس­­باەۆتىڭ ماڭگىلىك ءومىرى دە ءجيى-ءجيى ءتىل قاتارى حاق.

نۇرلان ورازالين,

اقىن-دراماتۋرگ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى