بريتانيادا وتكەن پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ناتيجەلەرى

پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى  ءادىل احمەتوۆ بيىلعى مامىردىڭ ءبىرىنشى اپتاسىندا  ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى  پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ   توراعاسى ج.سوارەش تاعايىنداعان پارلامەنتارالىق بايقاۋشىلار قۇرامىندا بۇرىن ءوزى ەلشى بولعان بريتانيادا وتكەن كەزەكتى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ بارىسىمەن تانىسىپ قايتقان  بولاتىن. تومەندە سەناتوردىڭ   اتالمىش سايلاۋدان ويعا تۇيگەندەرى مەن كوكەيگە توقىعاندارىن  وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ەڭ الدىمەن بريتانيا پارلا­مەنتى­نىڭ قاۋىمدار جانە لوردتار پالاتاسىنان تۇراتىنىن ەسكە سالا وتىرىپ, ونىڭ ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى پارلامەنت ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سەبەبى, لوردتار پالاتاسىنىڭ ءبىر ءوزى 740 ادامنان تۇرادى. لورد­تار­دىڭ باسىم كوپشىلىگىن ومىرلىك مەر­زىمگە كورولەۆا تاعايىندايدى. ال قالعان ورىندار ەسكىدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا, لاۋازىمدارى ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ وتىراتىن پەرلەردىڭ ەنشىسىندە قالادى. دەمەك, بريتانيانىڭ پارلامەنت سايلاۋىن­دا تەك قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ 650 دەپۋتاتى عانا قايتا سايلانادى, ال جاڭا ۇكىمەتتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ, ادەت­تە, سايلاۋدا باسىمدىقپەن (326-دان كەم ەمەس) جەڭگەن ساياسي پارتيانىڭ جەتەكشىسى تاعايىن­دالادى. ۇكىمەت قۇرامى دا باسىمدىقپەن جەڭىس­كە جەتكەن ساياسي پارتيانىڭ دەپۋتاتتارىنان سۇرىپتالادى نەمەسە كواليتسيالىق ۇكىمەت بيلىككە كەلەدى. جۋىقتا وتكەن كەزەكتى پارلامەنت سايلاۋى وسى ەلدەگى نەگىزگى ءۇش ساياسي پارتيا اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن تالاستىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنىن انىق بايقاتتى. ماسەلەن, كەيىنگى 13 جىل بويى ۇكىمەت بيلىگىنىڭ تىزگىنىن ۋىسىنان شىعارماي كەلگەن لەيبوريستىك پارتيا ءوز مانداتىن بۇل جولى تاعى دا بەس جىلعا ۇزارتىپ الۋعا تىرى­سىپ باقسا, ءدال سونشاما جىل بويى كولەڭكە ۇكىمەتتىڭ تىزگىنىن عانا مىسە تۇتىپ, كەيىنگى ەكى سايلاۋدا قاتارىنان ەكى رەت جەڭىلىسكە ۇشىراپ, وپپوزيتسيادا جۇرگەن كونسەرۆاتيۆتىك پارتيا 2005 جىلدان بەرى لەيبوريستىك ۇكىمەتتىڭ باسقان ءىزىن اڭدىپ, ولاردىڭ ەل باسقارۋدا جىبەرگەن كەمشىلىكتەرى مەن ولقىلىقتارىن قالت جىبەر­مەي, جىپكە ءتىزىپ كەلگەن. بيىلعى سايلاۋعا ولار ءتاستۇيىن بولىپ دايارلانىپ, قايتكەندە دە قارسىلاستارىنا جىبەرگەن بۇرىنعى ەسەلەرىن قايتارىپ الۋعا بەلدەرىن بەكەم بۋعان بولاتىن. بۇل, اسىرەسە, توريلەردىڭ (كونسەرۆاتورلاردىڭ ەكىنشى اتاۋى – ءا.ا.) كوشباسشىسى د.كەمەرون مىرزانىڭ سايلاۋ الدىنداعى بەلسەندى قيمى­لىنان وتە انىق بايقالدى. كونسەرۆاتورلار ءۇشىن بۇل, ارينە, ەڭ قولايلى ءسات بولدى. ءويت­كەنى, وسىعان دەيىن كونسەرۆاتورلار بيلىك قۇرىپ كەلگەن بريتانيانىڭ قارجى-ەكونوميكالىق جاعدايى مۇلدە ءماز ەمەس. ماسەلەن, ەلدىڭ بيۋد­جەت تاپشى­لىعى 163 ميلليارد فۋنت ستەرلينگكە جەتىپ, ۇلتتىق ىشكى ءونىمنىڭ 12 پايىزىنا تەڭەلىپ تۇر. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ توپشىلاۋىنشا, بۇل ەلدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە فيسكالدىق جاعدايدى تەز تۇراقسىز­دان­دىرىپ, گرەكياداعى سەكىلدى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە, جىعىلعانعا جۇدىرىق دەمەكشى, كەيىنگى كەزدە لەيبوريستىك پارتيانىڭ وتكەن سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن ءبىر توپ دەپۋتات­تارىنىڭ كوپە-كورنەۋ كوررۋپتسيالىق ارەكەت­تەرگە بارىپ, بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرىپ, جەكە باستارىنىڭ پايداسى ءۇشىن تالان-تاراجعا سالعاندارى اشىلىپ وتىر. ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ جاتقانىن ەل ىشىندەگى اقپارات كوزدەرى قازىر جارىسا جازىپ جاتىر. ازىرگە لەيبوريستەردىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن بۇل قارا بۇلت سەيىلە قويادى دەۋ قيىن. سوسىن, كەزىندە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراعى بار دەگەن جەلەۋمەن بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر توني بلەر مەن ونىڭ قارجى ءمينيسترى بولعان گوردون براۋننىڭ يراكتاعى سوعىستى نەگىزسىز قولداپ, اسكەر اتتاندىرعانى جانە الگى اسكەردىڭ ءبىرازىنىڭ شىعىنعا ۇشىراعانى بريتاندىق سايلاۋشىلاردىڭ جادىنان ءالى شىعا قويماعانى انىق. بۇل از بولعانداي, سايلاۋ الدىندا نەگىزگى ءۇش ساياسي پارتيا جەتەكشىلەرىنىڭ اراسىندا ءۇش دۇركىن وتكىزىلگەن تەلەسايىستاردا لەيبوريستىك پرەمەر-مينيستر گوردون براۋن ءوزىنىڭ بيلىك لاۋازىمىنا سايكەس كوسەمدىك پەن شەشەندىكتىڭ بيىك ۇلگىسىن تانىتا المادى. كەرىسىنشە, گ.براۋن وزىنەن الدەقايدا جاس ءارى قايراتتى دا قارىمدى باسەكەلەستەرى – كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ كوش­باسشىسى د.كەمەرون مەن ليبەرال-دەمو­كراتيالىق پارتيانىڭ جەتەكشىسى ن.كلەگگتەن ايقىن باسىمدىقپەن ۇتىلىپ قالدى. ايتپاقشى گوردون براۋن سايلاۋشىلارمەن وتكىزگەن ءبىر كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا تاعى ءبىر ۇياتقا قالدى. ومىراۋىنداعى ميكروفوننىڭ ءالى ءوش­پەي تۇرعانىن بىلمەي, وزىنە يمميگرانتتار جونىندە سۇراق قويىپ, اقىل ايتقان الپىستىڭ مول ىشىندەگى ايەلدى جاقتىرماي قالعانىن سەزدىرىپ قويدى. كومەكشىسىنە: “مىنا ايەل اۋزىنا نە كەلسە, سونى كوكيدى ەكەن”, دەگەنى اۋزى­نان شىققان بويدا ەفيرگە تاراپ كەتتى. “اڭداماي سويلەگەن اۋىرماي ولەدى” نەمەسە “باسقا پالە تىلدەن” دەگەن ناقىل سوزدەردىڭ ومىردەگى كورىنىسى وسى بولار, ءسىرا. سونىمەن, 2005 جىلى وتكەن پارلامەنت ساي­لاۋىندا باسەكەلەستەرىن ۇلكەن باسىمدىقپەن ۇتىپ, پارلامەنتتەگى 646 ورىننىڭ 355-ىنە قول جەتكىزىپ, ۇكىمەت باسىنا كەلگەن لەيبوريستىك پارتيا بۇل سايلاۋدا ءوز جولىن ءوزى كەسىپ, پارلامەنتتەگى 650 (وتكەن سايلاۋدان بەرى جاڭا ءتورت وكرۋگتىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى) ورىننىڭ 258-ىنە عانا يە بولىپ, ەكىنشى ورىندى مىسە تۇتۋعا ءماجبۇر بولدى. كەرىسىنشە, جوعارىدا اتالعان تەلەسايىس­تاردا د.كەمەرون مەن ن.كلەگگ ەكراننان وتە جي­ناقى دا شيراق سويلەپ, سۇيكىمدى دە سىمبات­تى كەلبەتتەرى­مەن سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىلدەرىن جاۋلاپ العان بو­لاتىن. ءتىپتى سايلاۋ الدىندا وتكىزىلگەن تەلەسايىس­تار باسەكەلەس ساياساتكەر­لەر­دىڭ كەيبىرەۋىنە كوبىرەك داۋىس جيناۋعا تىكە­لەي اسەر ەتسە, ەندى بىرەۋلەرىنىڭ كۇتپەگەن جەر­دەن ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ سەنىمى مەن قول­داۋى­نان ايىرىلىپ, نىساناعا العان ماقساتتارىنا جەتە الماي قالۋىنا سەبەپ بولدى. ماسەلەن, ليبەرال-دەموكراتتاردىڭ جەتەكشىسى ن.كلەگگ العاشقى تەلەسايىستا پاراساتتىلىعىمەن تانى­لىپ, كۇتپەگەن جەردەن ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ كەتكەن بولاتىن. مىنە, ەندى وسى فاكتورلاردىڭ ءبارى جينالا كەلىپ, پارلامەنت ساي­لاۋى­نىڭ دوداسىنا ءتۇس­كەن ساياسي پارتيالاردىڭ ۇپاي قورجىندارىنا قا­لاي اسەر ەتكەنىن باعام­داپ كورەلىك. مۇنى ءتو­مەندە كەلتىرىلىپ وتىرعان دەرەكتەردى تەرەڭىرەك با­جاي­لاعان ادامنىڭ ءبىر­دەن بايقايتىنىنا سەنىم مول. ماسەلەن, سايلاۋ ال­دىنداعى تەلەسايىس ۇلى­بريتانيا پارلامەنتىنىڭ سايلاۋى تاريحىن­دا ءبى­رىن­شى رەت قولدانىلعان تەحنولوگيا بولدى. بۇل ءادىس تەك وسى جىلى عانا ىسكە قوسىلدى. ءسىرا, اقپارات قۇرالدارىنىڭ بريتاندىق سايلاۋ امە­ري­كالىق سايلاۋلارعا ۇقساپ بارادى دەپ جامىراي جازعانى دا وسىدان بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار, بىزدەرگە, ياعني ەقىۇ پار­لامەنتتىك اسسام­بلەيا­سى بايقاۋشىلارىنا بريتاندىق پارلامەنت سايلاۋىنا ءتۇسىپ جاتقان ساياساتكەرلەر بۇل جولى تەك امەريكالىق سي­پات­تاعى تەلەسايىستارمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, اقش-تان سايلاۋ تەحنو­لو­گياسىنىڭ مايىن ءىش­كەن نەبىر بىلىكتى مامان­دار­دى دا الدىرىپ, ولار­دىڭ اقىل-كەڭەستەرىن دە بارىنشا پايدالانعانى بەلگىلى بولدى. ماسەلەن, كونسەرۆاتور گوردون براۋننىڭ شوت­لانديا شىركەۋى قىزمەتكەرىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەنى نەمەسە ونىڭ ستۋدەنت كەزىندە سولشىل باعىتتا­عى جاستاردىڭ جەتەكشىسى بولعانى, سول كوزىنىڭ اقاۋلىعى, سوڭعى كەزدە انگليكاندىق شىركەۋدەن كا­توليكتەر شىركەۋىنە ويىسقانى, ال كونسەرۆا­تور­لاردىڭ كوشباسشىسى د.كەمەروننىڭ اقسۇيەك­تىك تەگىنىڭ تىم ارىدەن – كورول ۋيليام ءىV-تەن باستاۋ الاتىنى نەمەسە ونىڭ ەليتارلىق يتون ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العانى جانە كەمەروندار اۋلەتىنىڭ داۋلەتى تازا بريتاندىق بيزنەستەن سومدالعانى, ال د.كەمەرون تىم ەۋرو­پا­شىل دەپ, قاتتى سىنعا العان ليبەرال-دەمو­كرات ن.كلەگگتىڭ بريتاندىق اقسۇيەكتەر ەمەس, كەرىسىنشە, ونىڭ اجەسىنىڭ انگلياعا كەزىندە قۇر­لىقتاعى ەۋروپادان كەلىپ قونىستانعان بەلورۋس وتباسىنان شىققان بارونەسسا ەكەنى, سول سياقتى ن.كلەگگتىڭ اناسىنىڭ دانيالىق, ءوز جۇبايىنىڭ يسپاندىق ەكەنى, ءتىپتى ءوزىنىڭ ءبىراز جىل بۇرىن ەۋروپارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى بولعانى جانە بەس تىلدە سويلەيتىنى جىپكە ءتىزىلىپتى. ءبىر قاراعاندا, مۇندا تۇرعان نە بار دەپ تە ويلاۋعا بولادى, ارينە. بىراق پارلامەنت سايلاۋى سياقتى نە بەل كەتەتىن نەمەسە بەلدىك كە­تەتىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى دودادا ساياسي تەحنو­لوگتاردىڭ بىردە-ءبىر ءسوزدى اقپارات قۇرالدارىنا جايدان-جاي جىبەرە سالمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ال, تۇپتەپ كەلگەندە, جوعارىدا بىزدەر قويۋ كۋرسيۆپەن ارنايى بەرىپ وتىرعان انىق­تامالار سايلاۋشىلاردىڭ ساناسىنا ادەيى شوق تاستاۋ ءۇشىن جانە سولاي ەتۋ ارقىلى باسەكەلەس پارتيالاردى ۇزاق جىلدار بويى قولداپ كەلگەن تۇراقتى سايلاۋشىلاردىڭ كوكەيىنە كۇدىك ۇيالاتىپ, ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن, يا بولماسا سايلاۋ الدىندا ءالى شەشىم قابىلداپ ۇلگەرمە­گەن, قاي پارتيانىڭ وكىلىنە داۋىس بەرەرىن بىلمەي, دال بولىپ جۇرگەندەردى ءوز پارتياسىنىڭ سويىلىن سوقتىرۋ ءۇشىن جىرىپ اكەتۋگە باعىت­تالعان وتە نازىك تە جاتىپاتار تەحنولگيالىق ايلا ەكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بريتاندىق پارلامەنت سايلاۋىنىڭ امەري­كالىق سايلاۋعا ۇقسايتىن تاعى ءبىر تۇسى مىناۋ: اقش-تا 2008 جىلى كۇزدە وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باراك وباماعا امەريكانىڭ ەڭ بيىك تاعىن وپ-وڭاي الىپ بەرگەن ءارى سايلاۋشى­لاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن, اسىرەسە, جاستاردى وبامانى قولداۋعا ەلىتىپ اكەتكەن “امەريكاعا وزگەرىس كەرەك” دەگەن ۇندەۋدى بريتاندىق تەحنو­لوگ­تار دا جادىنا بەك ءتۇيىپ العان سەكىلدى. بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز, سايلاۋشىلاردىڭ ساناسىن ساپىراتىن الگى تىركەستىڭ “بريتانياعا وزگەرىس كەرەك” دەگەن نۇسقاسىن پارلامەنت سايلاۋىنىڭ قارساڭىندا, اسىرەسە, ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ جەتەكشىسى ن.كلەگگ جيىرەك پاي­دالاندى. مۇنى بايقاپ قالعان كونسەرۆاتورلار مەن لەيبوريستەردىڭ ساياسي تەحنولوگتارى الگى ۇندەۋدى جارىسا پايدالانا باستادى. ويتكەنى, بۇل ۇندەۋدىڭ سايلاۋشىلاردىڭ قۇلاعىنا جىلى تيەتىنىن ولار دا جاقسى ءتۇسىندى. ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزگەن بۇل فرازا كوزدەگەن نىساناسىنا ءدال ءتيدى دەسەك, شىندىقتان الىس كەتپەيمىز. سەبەبى, وتكەن سايلاۋلاردا سالعىرتتىققا سالىنىپ كەلگەن بريتاندىقتار بۇل جولى ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەلسەندىلىك تانىتتى. سايلاۋ جاسىن­داعى ازاماتتاردىڭ شامامەن 65 پايىزى داۋىس بەرەتىن ورتالىقتارعا لەك-لەگىمەن اعىلىپ كەل­گەندىكتەن, كەزەككە تۇرعان سايلاۋشىلاردىڭ قا­را­سى تەز كوبەيىپ, تىزبەگى ۇزارىپ كەتتى. بىراق پار­لامەنت قابىلداعان سايلاۋ تۋرالى زاڭ بوي­ىنشا, بۇكىل ەل اۋماعىندا داۋىس بەرەتىن ورىن­داردىڭ ءبارى بىردەي تۇنگى ساعات 10-دا جابىلىپ قالدى. سونىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن سايلاۋ­شىلار داۋىس بەرۋگە مۇمكىندىك الا الماي, رەنىشتەرىن ءبىلدىرىپ, كەلگەن ىزدەرىمەن ەرىكسىز كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولدى. مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبى سايلاۋدىڭ جەكسەنبىدە ەمەس, كەرىسىنشە, ەجەلدەن بەرى داستۇرگە اينالىپ كەتكەن بەي­سەن­بىدە, ياعني جۇمىس كۇنىندە وتەتىندىگىندە جاتىر. وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, ەقىۇ پارلا­مەنتتىك اسسامبلەياسى اتىنان ءازىربايجان, گرۋ­زيا, يتاليا, قازاقستان, رەسەي جانە تاجىك­ستاننان كەلگەن دەپۋتات-بايقاۋشىلار ەكى توپقا ءبولىنىپ, ءبىرى مانچەستەر قالاسىنداعى سايلاۋ بارىسىن بايقاۋعا اتتانسا, ەكىنشى توپ لوندون قالاسىنىڭ اۋداندارىندا وتكەن سايلاۋ ۇدەرىسىن بايقادى. مەن سوڭعى توپتا بولدىم. سايلاۋدىڭ ەرتەسىنە 7 مامىردا ەكى توپ تا لوندوندا قايتا كەزدەسىپ, كورگەن-تۇيگەندەرىن ورتاعا سالدى. پىكىر الماسۋ بارىسىندا پارلامەنتارالىق بايقاۋشىلار ءبىراۋىزدان مىنالاردى اتاپ ءوتتى: سايلاۋ ۇدەرىسى ەلدە قالىپتاسقان زاڭ شەڭبە­رىندە, ەركىن اتموسفەرادا ءوتتى; ەلدىڭ وتە مىقتى دا­مىعان اقپارات قۇرالدارى (ايتۋلى ءىرى گازەت­تەرى مەن بي-بي-سي سەكىلدى الپاۋىت تەلە جانە را­ديو ارنالارى) بۇكىل ەل اۋماعىندا ءوتىپ جات­قان سايلاۋ بارىسىن تولاسسىز بايانداپ تۇردى; اقپارات تەحنولوگيالارى جاقسى دامىعان ەل ەمەس پە, كورنەكىلىك پەن اشىقتىق ايقىن سە­زىلدى; اككى جۋرناليستەر مەن ساردار ساياسات­كەرلەردىڭ تەرەڭ دە مازمۇندى ساراپتامالىق ماتەريالدارى لەك-لەگىمەن, كەزەك-كەزەگىمەن وقىرمانعا دا, كورەرمەنگە دە, تىڭدارمانعا دا جەتىپ جاتتى; كوزگە تۇسكەن تاعى ءبىر دۇنيە – سايلاۋ اياقتالعان كەزدە سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرگەن بيۋللەتەندەرى توعىتىلعان جاشىكتەردىڭ بىردە-بىرەۋى سايلاۋ ستانسالارىندا اشىلماي, تۋرا سول قالپىندا, بىردەن قالالىق كەڭەستىڭ عيماراتىندا ورنالاسقان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جەتكىزىلىپ, تەك سول جەردە عانا سانالاتىندىعى; جانە ءبىر كوزگە تۇسكەن نارسە – ەگەر سايلاۋشىلار بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن داۋىس بەرەتىن ورىندارعا كەلە المايتىن بولسا, نە پوشتا ارقىلى نەمەسە بىرەۋگە سەنىمحات بەرۋ ارقىلى داۋىس بەرە الاتىندىعى; تاعى ءبىر ءداستۇرلى ءۇردىس – قانداي سايلاۋ بولسا دا, ونىڭ جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, تەك قانا اپتانىڭ بەيسەنبى كۇنى وتكىزىلەتىندىگى. قىسقا قايىرىپ ايتار بولساق, ۇلىبري­تانياداعى پارلامەنت سايلاۋى وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ءتارتىپ بۇزۋ نەمەسە الداۋ اتىمەن جوق. ءبارى دە سەنىمگە, تازالىققا نەگىزدەلگەن. ولاي بولمايتىن ءجونى دە جوق سياقتى. سەبەبى, بۇل ەلدىڭ قالىپتاستىرعان وركەنيەتى دە, پار­لا­مەنتى مەن ساياسي پارتيالارىنىڭ تاريحى دا, ەل ىشىندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دەمو­كراتيالىق سايلاۋ مادەنيەتى مەن ءداستۇرى دە سونشالىقتى تەرەڭ. ماسەلەن, ورتا عاسىردىڭ وزىندە-اق بريتانيا ارالدارىنداعى انگليا, شوتلانديا جانە يرلانديا كورولدىكتەرىنىڭ جەكە-جەكە پارلامەنتى بولعان. 1707 جىلى الدىڭعى ەكەۋى بىرىگىپ, ۇلىبريتانيا پارلا­مەن­تىن قۇرسا, 1800 جىلى بۇعان يرلانديا پارلا­مەن­تى قوسىلىپ, ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى ومىرگە كەلگەن. بريتانيانىڭ ەڭ ءىرى ءارى جاسى ۇلكەن ساياسي پارتياسى – كونسەرۆاتيۆتىك پارتيا. ول 1670 جىلدان باستاۋ الادى. بۇل پارتيانىڭ كوشباسشىلارى كەزىندە ۇكىمەت بيلىگىن ۇستاعان نەۆيلل چەمبەرلەن, ۋينستون چەرچيل, ەنتوني يدەن, گارولد ماكميلان نەمەسە 1979 جىلدان باستاپ, ون جىل بويى بىرىككەن كورولدىكتى دۇرىلدەتىپ بيلەگەن “تەمىر حانىم” مارگارەت تەتچەردى بۇل كۇندە بۇكىل الەم مويىندايدى. پارتيانىڭ قازىرگى جەتەكشىسى – دەۆيد كەمەرون 44 جاستا. ونى ءىرى بيزنەس پەن الپاۋىت اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قولدايتىنى ايقىن بايقالادى. پارتيانىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ باسقالاردان مىقتىراق بولۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا جاتقان سياقتى. لەيبوريستىك پارتيا دا جاس ەمەس, 1900 جىلى قۇرىلعان. بۇل پارتيا كەيىنگى ون ءۇش جىل بويى ەل بيلىگىن قولىندا ۇستاپ كەلدى. پارتيانىڭ ەڭ مىقتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى – توني بلەر بولاتىن. ول 1997-2007 جىلدار اراسىندا ون جىل بويى ەل بيلىگىندە بولىپ, ونىڭ ورنىن سون­شاما جىل قارجى ءمينيسترى بولعان پار­تيالاس ارىپتەسى گوردون براۋن الماستىرعان بولاتىن. ءۇشىنشى ورىنداعى ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيا الدىڭعىلاردان الدەقايدا جاس. ول 1988 جىلى قۇرىلعان. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بۇل پارتيا كەيىنگى جىلداردا جاس بولسا دا باس بولۋعا لايىق ارەكەت جاساپ, ابى­رويى ءوسىپ وتىرعان سياقتى. پارتيا كوشباس­شىسى – 43 جاستاعى نيك كلەگگ. بەلگىلى ساياسات­كەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ توپشىلاۋىنشا, ول كەلەشەگىنەن كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىن سالماقتى دا ساليقالى ساياساتكەر دەگەن باعاعا يە بولىپ ءجۇر. مۇنىڭ سىرتىندا ايماقتىق دەڭگەيدەگى ون بەسكە تارتا ۇساق پارتيالار بار. بىراق ولاردىڭ ۇلتتىق پارلامەنتتەگى ۇلەس سالماعى وتە از. سوندىقتان جالپى ۇلتتىق زاڭدار مەن ۇلكەن شەشىمدەرگە قاتىستى ولاردان سايلانعان ءبىردى-ەكىلى دەپۋتاتتىڭ پىكىرى ايتىلىپ, ۇندەرى ەستىلگەنىمەن, سوڭعى شەشىمدى قابىلداۋعا ولاردىڭ تيگىزەتىن اسەرى جوقتىڭ قاسى. سونىمەن, ۇستىمىزدەگى جىلى بريتانيادا وتكەن پارلامەنت سايلاۋى مەجەسىنە جەتىپ توقتادى. بىراق بۇل سايلاۋدا كوبىرەك داۋىسقا (307) كونسەرۆاتيۆتىك پارتيا يە بولسا دا, ۇكىمەت پەن پارلامەنت تىزگىنىن جەكە-دارا قولعا الىپ, بيلىك جۇرگىزۋگە باسىمدىق بەرەتىن, ەڭ كەم دەگەندە, 326 دەپۋتاتتىق مانداتتى يەم­دەنۋگە شاماسى جەتپەي قالدى. دەمەك, قازىرگى پارلامەنت ورنىقسىز سيپاتقا يە بولىپ وتىر. سوندىقتان تولىق بيلىك جۇرگىزۋ ءۇشىن 19 دە­پۋتاتتىق مانداتى كەم بولىپ وتىرعان كونسەر­ۆاتيۆتىك پارتيانىڭ نە بيىلعى پارلامەنت سايلاۋىندا 258 دەپۋتاتتىق ورىنعا يە بولعان لەيبوريستەرمەن نەمەسە 57 مانداتقا يە بولعان ليبەرال-دەموكراتتارمەن, يا بولماسا قالعان 27 ورىندى ءبولىسىپ العان ۇساق پارتيالارمەن ءبىرى­گىپ, كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرۋىنا تۋرا كەلەدى. ال ەگەر الگىلەردىڭ ەشقايسىسىمەن بيلىك ءبولىس­پەي, تەك كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ دەپۋتات­تارىنان عانا تۇراتىن ۇكىمەت قۇرىلاتىن بولسا, وندا ونداي ۇكىمەت تە, جاڭا سايلانعان پارلا­مەنت تە تابانىنىڭ ءبۇرى جوق, ورنىقسىز بولىپ شىعادى دا, كوپ ۇزاماي, جاڭا سايلاۋدىڭ بو­لۋى­نا اكەلىپ سوقتىرادى. مۇنى د.كەمەرون دا, گوردون براۋن دا, نيك كلەگگ تە وتە جاقسى ءتۇ­سىنەدى. دەمەك, د.كەمەرونعا باسقا پارتيالار­دىڭ جەتەكشىلەرىمەن تەزىرەك كەلىسسوز جۇرگىزىپ, پورتفەل بولىسۋدەن, ياعني ءوز پارتياسىنا قولايسىزداۋ بولسا دا, ەرىكسىز كومپروميسكە با­رۋ­دان باسقا امال جوق. قازىر ونداي كەلىسسوزدەر باستالىپ تا كەتتى. بولاشاق ۇكىمەتتىڭ پورت­فەلدەرىن كونسەرۆاتيۆتىك پارتيا كىمدەرمەن بولىسەتىنىن بىزدەر جۋىق ارادا بىلەتىن بولامىز. بىراق قازىر ءبىر شىندىقتىڭ باسى اشىق. ول – بيلىككە قانداي ۇكىمەت كەلسە دە, الگى ۇكىمەت ەل ىشىندە قوردالانىپ قالعان ساياسي, ەكونو­ميكالىق, فيسكالدىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلە­لەردى تەز شەشپەسە, وندا كونتينەنتالدىق ەۋروپاداعى گرەكيا, يسپانيا جانە پورتۋگاليا مەملەكەتتەرىنىڭ باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتىڭ بريتانيانىڭ بىرىككەن كورولدىگىندە دە قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى گازەتتەردىڭ ءبىرى – ء“Fىnan­cىal ءTىmes” جاساعان ساراپتاماعا قۇلاق تۇرسەك, ءدال قازىرگىدەي وتە قاۋىپتى ەكونومي­كالىق جانە قارجىلىق داعدارىسقا بريتانيا مەملەكەتى 1979 جىلى تاپ بولعان ەكەن. بىراق ول كەزدە بيلىك تىزگىنى كونسەرۆاتيۆتىك ساياسي پارتيانىڭ ەڭ اتاقتى دا ايبارلى وكىلى جانە ءوزىنىڭ ساياسي عۇمىرىندا ەش قيىندىقتان تايسالىپ كورمەگەن باتىر دا باتىل, ءارى تاريحتا “تەتچەريزم” دەگەن ايشىقتى ءىز قالدىرعان, ال بۇل كۇندە بريتانيانىڭ ۇلتتىق پارلامەنتىنىڭ جوعارعى پالاتاسىنداعى كورولەۆا ەليزاۆەتا ءىى-ءنىڭ ومىرلىك مەرزىمگە تاعايىنداعان لوردتار مەن پەرلەردىڭ ورتاسىندا وتىرعان مارگارەت تەتچەر حانىمنىڭ قولىندا بولاتىن. “تەمىر حانىم” جاساعان تاريحي دا ايبىندى ەرلىكتى قازىرگى بيلىك تىزگىنىن ۇستايىن دەپ وتىرعان دەۆيد كەمەرون قايتالاي الا ما, جوق پا, مۇنى الداعى جىلدار كورسەتەتىن بولادى. ءادىل احمەتوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى.