سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
وبلىس ورتالىعىنان بار-جوعى 300-400 مەتر جەردەگى ستەپنوە اۋىلىنىڭ ءبىر جاعىن ەسكى زيراتتار قورشاپ تۇرسا, ءور جاعى قوقىس پوليگونى. بۇل از دەسەڭىز, جىل ون ەكى اي شوشقا فەرماسىنىڭ مۇڭكىگەن ءيىسى قولقانى قابادى. بالكىم, قۇدىقتان شىققان سۋدىڭ كەرمەك ءدامى گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا دا بايلانىستى شىعار, كىم ءبىلسىن؟! اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, قۇدىقتان شىققان سۋدى ءىشۋ بىلاي تۇرسىن, كىر جۋعا جارامايدى.
– اۋىز سۋدىڭ جوقتىعىنان تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتىپ-اق وتىرمىز. ستەپنويداعى جەتى-سەگىز كوشەنىڭ بىرەۋىنە عانا 1967 جىلى سۋ قۇبىرى تارتىلىپتى. ونىڭ ابدەن توزىعى جەتكەندىكتەن, قاتتى قىسىمعا شىداس بەرمەي, جارىلا بەرەدى. ول سۋدىڭ ءوزى سور, ىشۋگە جارامايدى. ال قالعان كوشەلەردە اۋىز سۋ مۇلدەم جوق. قۇدىقتىڭ سۋلارى سوڭعى جىلدارى ءتۇسىپ كەتتى. اۋىلداردى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ ونداعان باعدارلاماسى قابىلدانعانىمەن, ءبىزدى اينالىپ وتەدى. «اسپاننان كيىز جاۋسا دا, قۇلعا ۇلتاراق بۇيىرمايدى» دەگەن وسى. اۋدان, اۋىل اكىمدەرى جىلدا «جوبالىق-سمەتالىق قۇجات دايىنداپ جاتىرمىز» دەپ قۇرعاق ۋادەمەن شىعارىپ سالادى. وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆكە دە شاعىم حات جولداعانبىز. ناتيجە بولسا, قانە؟! ىستىق سۋ, گاز دەگەن ارمانىمىزدا جوق, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى, زەينەتكەر ورالحان باجاقوۆ.
راس, تۇرعىنداردىڭ ارمانى – تازا اۋىز سۋدى مەيىرلەنە ءىشۋ. التىننان ساراي سوعىپ بەر دەپ وتىرعان ءبىرى جوق. اۋىلدىقتاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ابدەن جاۋىر بولعان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – ستەپنوي اۋىلىن وسكەمەنگە قوسۋ. سوندا عانا ءتۇيىنى تارقاماعان پروبلەمالار ءبىرجولا شەشىلەدى دەپ ەسەپتەيدى. ارينە, ول ءبىر كۇندە اتقارىلا سالاتىن وڭاي شارۋا ەمەس. ۇكىمەت ءۇن قوسۋى كەرەك شىعار.
– وسكەمەننىڭ ءدال ىرگەسىندەگى اۋىلىمىز قيىر شەتتە جاتقان گلۋبوكوە اۋدانىنا قارايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ستەپنويدى وسكەمەنگە قوسسا, حالىق ءۇشىن اناعۇرلىم ءتيىمدى بولار ما ەدى؟! ايتپەسە, قۇجات جۇمىستارى ءۇشىن قالانىڭ مىنا باسىنان اناۋ باسىنا شىعىپ, ودان ءارى گلۋبوكوە كەنتىنە جەتۋىمىز كەرەك. كولىگى بار ازاماتتارعا قيىندىق تۋعىزباس, بىراق بىزدەي زەينەتكەرلەر ءۇشىن, انالار ءۇشىن اۋدان ورتالىعىنا جەتۋ قيامەت-قايىم. جارايدى, ول ءوز الدىنا ماسەلە. اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعىن ايتا-ايتا جالىققان ەل باسشىلىققا سەنۋدەن قالعان. ىڭعايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن دەگەنىم, اۋىلعا دەنەشىنىقتىرۋ كەشەنى, مادەنيەت ءۇيى سەكىلدى نىساندار سالىنسا جاقسى بولار ەدى. ايتپەسە, اۋىل جاستارى باس قوساتىنداي مادەني مەكەمە جوق, – دەپ قوستى ورالحان باجاقوۆ.
ايتقانداي, تۇرعىنداردىڭ كەيبىرەۋى ء«بارىبىر تۇك وزگەرمەيدى» دەگەندەي پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتسا, ەندى ءبىرى «بالەدەن اۋلاق» دەپ, اتى-جوندەرىن ايتقىسى كەلمەدى. دەگەنمەن پروبلەما شاش ەتەكتەن. جايىلىمنىڭ تارلىعىن دا العا تارتقاندار بولدى. اۋىل شەتىندەگى كارەر تابىن جايۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن اۋىل تۇرعىندارى, اۋدان اكىمدىگى ماسەلەنى قار ەرىپ, جەر كەپپەي شەشىپ بەرسە ەكەن دەسەدى.
ءوز تاراپىمىزدان حالىقتىڭ كوتەرگەن سۇراقتارىن جۇيەلەپ, اۋدان باسشىلىعىنا جولدادىق. وسى ورايدا ۋشانوۆوداعى ۋشىعىپ تۇرعان اۋىز سۋ پروبلەماسى دا نازاردان تىس قالمادى. اۋىل جۇرتى ايتقانداي, اعىپ تۇرعان سۋدىڭ ءدامى كەرمەك تاتيدى. ءىشۋ مۇمكىن ەمەس.
– ۋشانوۆو اۋىلىنا سۋ جۇيەسى 1960 جىلدارى جۇرگىزىلگەن. ودان بەرى تەمىر قۇبىرلار توزدى, ءىرىپ-ءشىرىدى. «اق بۇلاق», «اۋىل – ەل بەسىگى», «نۇرلى جەر» سەكىلدى باعدارلامالاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ اۋىلدى اينالىپ وتەدى. اۋىلعا جوعارىداعى باسشىلار كەلسە, قۋانامىز. ءبىرى بولماسا, ءبىرى كومەكتەسەر دەپ ويلايمىز. ەلەكتر جەلىسى دە ءالسىز. قالىپتى ەلەكتر توگى بولماعاندىقتان, ۇيدەگى تۇرمىستىق تەحنيكالار كۇيىپ كەتە بەرەدى. جولدىڭ جاعدايى ول, ويدىم-ويدىم. كوشەلەرگە جارىق تا تارتىلماعان. ايتەۋىر اۋدان اكىمى جارىق تارتىلاتىندىعىن ايتقان. سونىمەن قاتار جاستارعا بوس ۋاقىتتارىن وتكىزەتىن ورىن بولسا, – دەيدى ۋشانوۆو اۋىلىنىڭ تۇرعىنى داۋرەن مولدامسەيىتوۆ.
اتالعان ەكى اۋىلداعى تۇرعىنداردىڭ جانايقايىن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى, كاسىپكەر فاريد ابىتاەۆ تا ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي شەشۋگە اتسالىساتىنىن ايتتى. ال جەرگىلىكتى جەردىڭ باسشىلىعى نە دەيدى؟
– ۋشانوۆو جانە ستەپنوە اۋىلدارىنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى قازىرگى ۋاقىتتا «كوزلەنكو ۆ» جك-ءنىڭ باسقارۋىندا. ۋشانوۆو اۋىلىندا 356 اۋلا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتالسا, ستەپنوە اۋىلىندا 80 اۋلا ورتالىق جەلىدەگى سۋدى تۇتىنىپ وتىر. 2014 جىلى ۋشانوۆو اۋىلىندا سۋ جيناقتاۋ سىيىمدىلىعى اۋىستىرىلىپ, 2015 جىلى ۇڭعىمالاردا سۋىق سۋدى ەسەپتەۋ قۇرالدارى ورناتىلعان. ەندىگى كەزەكتە ۋشانوۆو جانە ستەپنوە اۋىلدارىن اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى جاسالدى, – دەيدى گلۋبوكوە اۋدانى ۋشانوۆو اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرىك بازارحان ۇلى.
سونىمەن قاتار وكرۋگ اكىمى بىرقاتار اتقارىلعان جۇمىستى دا ءتىزىپ ءوتتى. ماسەلەن, ۋشانوۆو اۋىلىندا بەس كوشە ورتالىق جارىقپەن قامتىلعان. بالالاردىڭ ويىن الاڭىنا جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. كوشەلەرگە اعىمدىق, ورتاشا جوندەۋلەر جاسالدى. ستەپنوە اۋىلىندا ءا.مولداعۇلوۆا, شكولنايا جانە ش.ءۋاليحانوۆ كوشەلەرىنە جارىق شامدارى تارتىلعان.
2022 جىلعا قۇرىلعان جوسپارلارىمەن دە ءبولىستى. بيىل ۋشانوۆو اۋىلىنداعى شكولنايا كوشەسىنە 12 ملن تەڭگەگە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. گورنىي تۇيىق كوشەسىنە قۇمدى شاعىل تاس توگۋ جوسپاردا بار. ستەپنوە اۋىلىنداعى بالالار ويىن الاڭىنا 6 ملن تەڭگە ءبولىپ, اعىمدىق جوندەۋدەن وتكىزۋدى تىزىمگە قوسىپ قويعان. سونىمەن قاتار ستەپنويدا كوشەنى جارىقتاندىرۋ جۇيەسى دە جوندەلەدى. تىزە بەرسەك, جوسپارداعى جۇمىستار از ەمەس. تەك ويداعىداي جۇزەگە اسىپ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر سۇرۋلەرىنە قولايلى جاعداي جاسالىپ جاتسا بولعانى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
گلۋبوكوە اۋدانى
