قازاعىڭا كەرەك ەدىڭ, باۋىرىم

باۋىرىم دالەلحان كامال­­بەك ۇلى جايلى ايتۋ ماعان وڭاي ەمەس. تۋرا كوزدەپ كەلگەن قاپىل قازا جانى جايساڭ, اقىلى بايتاق التىنىمنان كوز جازدىرىپ كەتتى. ول قاي ىستە دە قايمانا قازاعىنا تارتقان اق كويلەك ازامات ەدى. بۇل ءسوزدى مەن عانا ەمەس, ونى بىلە­تىن­دەردىڭ, كوزى كورىپ, قىزمەتتەس بول­عان­داردىڭ ءبارى ايتادى. اق­جار­قىن, اق كوڭىلىمەن اينالاسىنا شۋاق شاشىپ تۇراتىن دالەلحان باۋىرىمنىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتىندە ۇلكەن ءبىر سىر جاتقانداي, تەرەڭ­دىك بارداي بولاتىن. ءومىرىنىڭ قاي كەزەڭىندە بولماسىن ول وسالدىق تانىتقان جوق. ۇنەمى العا ۇمتى­لىپ, ەلىنە, حالقىنا ادال قىزمەت اتقارا ءبىلدى. وتكەن جىلدىڭ قارا­شا ايىندا مەزگىلسىز دۇنيەدەن وز­عان قازاقستان پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى, ىشكى ىستەر ءمينيسترلى­گىنىڭ ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇ­رەس كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى ءدا­لەل­حان سابۋروۆتىڭ ىشكى ىستەر ور­گاندارىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءوز ارىپتەستەرى دە جوعارى باعالاپ, ازاماتتى قاستەر تۇتاتىندىعىنا كوزىمىز جەتتى. ىشكى ىستەر سالاسىنداعى قىزمەتىن ول سەمەيدەگى اياگوز اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ تەرگەۋشىسى بولىپ باس­تادى. وسى سەمەي وڭىرىندە شيرەك عاسىرعا جۋىق ۇزبەي ەڭبەك ەتىپ, قاراپايىم تەرگەۋشىدەن وبلىستىق باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ال 1997 جىلدان باستاپ استانا قالاسىندا ەل يگىلىگى جولىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتتى. ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن قورعايتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىندا 35 جىلدان استام قىزمەت اتقارعان دالەلحان كامالبەك ۇلى ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن, ۇجىمدى جانە جۇمىستى شەبەرلىكپەن ۇيىمداستىرا بىلەتىن. سوندىقتان دا وعان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ اسا جاۋاپتىلىقتى, بىلىكتىلىك پەن بىلگىرلىكتى, كورەگەندىكتى تالاپ ەتەتىن تۇتقالى لاۋازىمدارى سەنىپ تاپسىرىلاتىن. بۇعان دالەل ونىڭ اقمولا قالاسى بويىنشا متك دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, ءىىم ىشكى اسكەرلەرى اسكەري پوليتسياسى باس باسقارماسىنىڭ باسقارما باستىعى, اسكەري پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, اسكەري-تەرگەۋ پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى لاۋازىمدارىن ءمىن كەلتىرمەي, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋى دەر ەدىك. وسى ورايدا قانشاما ماراپاتتارعا يە بولىپ جاتقانىنا رياسىز قۋاناتىن ەدىك. قازاق داستۇرىندە ومىرگە كەلگەن بالاعا ات قويۋدىڭ وتە جاۋاپتى ەكەنى بەلگىلى. اكەم ءوزى دە اسكەري ادام بولعاندىقتان, وسى ۇلىنىڭ ەسىمىن قازاقتىڭ تۇڭعىش گەنەرالى دالەلحان سۇگىرباەۆتىڭ قۇرمەتىنە دالەلحان دەپ قويىپ ەدى. قامالدار كوپ بۇزىپ ءالى سەن الار, ۋاقىت وتەر, زامان تۇلەپ جاڭارار. بولا بىلگەن ارداقتىسى حالقىنىڭ, بۇل دالەلحان – بولاشاقتا گەنەرال, – دەپ باعالاپ ەدى سىنىپتاسى ايتىسكەر اقىن سەمباي جانساقوۆ. اكە ىرىمى قىرىن كەتپەي, ءتىرى بولسا ەرلىگىمەن ەرەكشە­لەنىپ گەنەرالدىققا دا جەتەر ەدى-اۋ... دالەلحاننىڭ بويىندا ەرەكشە ىزگى قاسيەتتەر كوپ بولاتىن. ءوز باسىم ۇلكەن اپكەسى رەتىندە وتباسىندا قانداي دا ءبىر ءىستى تىندىرۋدا ونىڭ قولداۋىن كوپ كوردىم. قانداي ىستە بولسا دا دالەلحان اقىلداسىم, سىرلاسىم ەدى. قينالعاندا, قامىققاندا جان دۇنيەمدى ىشكى بار بولمىسىمەن ءتۇسىنۋشى ەدى. ينستيتۋت ءبىتىرىپ اۋىلعا كەلگەندە اكە-شەشەمنىڭ وتىرعان ءۇيىنىڭ توبەسىن ءبىر جازدا تاس-تالقانىن شىعارىپ اشىپ تاستاپ, جاڭادان 2-3 بولمە قوسىپ, ۇلكەن 8 بولمەلى ءۇي سالۋعا ۇيىتقى بولعان دا دالەلحان ەدى. ءوزى ستۋدەنت بولىپ ءجۇرىپ قاراعاندىعا تەتەلەس سۇيىكتى قارىنداسى گۇلسىمدى الىپ كەتىپ, ءوزى تاربيەلەدى. سول گۇلسىم ارقاشان دا قامقورلىعىندا بولدى. ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن سوعان الاڭداۋمەن ءوتتى. باۋىرلارىمنىڭ ىشىندەگى ەرەكشە جارقىراعان جۇلدىزداي بولعان دالەلحان بۇكىل ىنىلەرىنە, قارىنداستارىنا ۇلگى-ونەگە بولدى. “تۋعان جەردىڭ قادىرىن الىس كەتسەڭ بىلەرسىڭ”, – دەپ مايلىقوجا بابامىزدىڭ تەرمەسىندە ايتىلعانداي, داكەڭ اسقاق التايىن, شۇرايلى شىعىسىن, ەركە دە سىلقىم ەرتىسىن, وزىنە وتە ىستىق كوركەم كوكجىراسىن كۇندەلىكتى ەسىنە الىپ, اۋزىنان تاستامايتىن. كوبىنە اۋىلىنىڭ جايىنا الاڭداپ, “قايتسەم قاجەتىنە جارايمىن” دەگەن وي قۇشاعىندا جۇرەتىن. وسىندايدا ونىڭ ۇنەمى “تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك” دەگەن اتالى ءسوزدى ايتىپ جۇرەتىنى ويعا ورالادى. ول – ءوز تۋىن تۋعان جەرىنە تىككەن ازامات. اۋىلدا جۇمىسسىز جۇرگەن جاستارعا جانى اۋىرىپ, “جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارىنان جامان ادەتتەرمەن اينالىسىپ كەتەدى-اۋ” دەگەن قاۋىپ­پەن سالاماتتى ءومىر سالتىنا باعىتتاۋعا كۇش سالدى. ءوز ەسەبىنەن فۋتبول ءتۋرنيرىن ءجيى وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردى. تەك كوكجىرانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تارباعاتاي اۋدانىنىڭ وقۋ ءبولىمى, سپورت كوميتەتتەرى قولداۋ كورسەتىپ, تۋعان ولكەسىنىڭ دوپقۇمار قاۋىمىنان سان رەت العىس الدى, ۇلكەندەرى ريزا­شىلىقپەن اق باتاسىن بەردى. جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرىن شىڭداپ, وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تاربيەلەۋگە, سونداي-اق شىمىر دا شىڭدالعان ناعىز نامىسقوي ازامات بولىپ ەرجەتۋلەرىنە از دا بولسا سەپتىگىن تيگىزگەنگە شۇكىرشىلىك ەتىپ, وسى رەتتە قولداۋ كورسەتكەندەرگە ريزا بولاتىن, بىراق ءوزى توقمەيىلسۋدەن اۋلاق ەدى. “تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت” ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن دالەلحاننىڭ ءىس-ارەكەتىنەن انا تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قادىرلەي ءبىلۋى كورىنىس تاباتىن. سەمەي قالاسىندا قازاق مەكتەپتەرى از بولسا دا ءوز بالالارىن تازا قازاق مەكتەبىنە بەردى, ساباقتارىن ءوزى ۇنەمى قاداعالاپ وتىردى. ونىڭ ىلعي ايتىپ جۇرەتىن: “قازاق ءتىلىن ءبىل دەپ ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقپىن دەگەن ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە ءوز تىلىنە دەگەن قۇرمەتى بولۋى كەرەك. ول اناسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمەن بىردەي ەمەس پە. تەك سونى جاستارىمىز ۇعىپ, تۇسىنسە بولدى. ولار وزدەرى ۇمتىلىپ, الدارىنا ماقسات قويىپ, انا ءتىلىنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرۋى كەرەك ەمەس پە” دەگەن سوزدەرى قاسىنداعى كوپ ادامدارعا وي تاستاعانى بەلگىلى. دالەلحان كەزىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنان دەپۋتاتتىققا ۇمىتكەر بولىپ تۇسكەنىندە حالىقتىڭ ونى سىيلايتىنىنا كوزىمىز جەتە ءتۇسىپ ەدى. سوندا ونىڭ ىرعىزباي اتا كەسەنەسىنە كومەك­تەسكەنى, مەشىت سالدىرعانى, مەك­تەپ­تەردى ءجون­دەۋدە تىندىرعان جۇ­مىستارى تۋرالى بۇرىنعى اقسۋات, قازىرگى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تۇرعىن­دارى ايرىقشا جىلى لە­بىز­دەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. دالەلحان سول جولى دەپۋتات بولماسا دا ءبىز ونىڭ ەلىنە ارداقتى, حالقىنا قا­لاۋلى ەكەنىن, تۋعان جەرىن سۇيگەن اسىل ازاماتتىڭ جارقىن تۇلعاسىن ەلى تانيتىنىن بىلدىك. ءبىر بۇل عانا ەمەس, قىزىلوردا وبلىسىندا ءتو­لەگەتاي بابانىڭ باسىن قاراي­تۋعا باسشىلىق جاساپ, استانادا قا­را­كەرەي قابانباي باتىردىڭ كەسە­نە­سىن تۇرعىزۋعا ات سالىسۋى ازا­مات­تى­­عىنىڭ ءبىر ساراسىنا جاتادى. از عۇمىرىندا بەدەرلى ءىز قالدىرا ءبىل­گەن اياۋلى بەينە كىمنىڭ دە بولسىن جۇرەگىنەن ورىن الاتىنى ءسوزسىز. گەنەرال مۇرات قالماتاەۆ اعامىز­دىڭ: “بۇل قاي­عىنىڭ ورنى تول­ماي­دى, مەن كوپ­تەن جىلاماپ ەدىم, دالەلحان قا­زاسىن ەستىگەندە كوز جاسىمدى تىيا المادىم. بارىمىزگە كەرەك ازامات ەدى. جارقىلداعان بەي­­نەسى ماڭگى ەسىمىزدە بولماق”, دەپ اسىندا سويلەگەن ءسوزى كىمگە دە بولسا وي تاستارى ءسوزسىز. دالەلحان ءوز ماماندىعى – زاڭ سالاسى بويىنشا ءبىلىمدى مامان بولا ءجۇرىپ, بىلىكتى باسشىلىققا, ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشى دارەجەلەرىنە قول جەتكىزگەن جان. ءىستىڭ ىعىتىن تاۋىپ, جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي ءجۇرىپ, قولى قالت ەتسە, تۋعان ەلىنە قاراي جول تارتاتىن. جەرلەستەرىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن تالاپ-تىلەكتەرىن ەسكەرىپ, ناقتى ءىس جۇزىندە كومەك كورسەتىلۋىنە ىقپال ەتتى. ەڭبەگى ەلەنىپ, جۇرتشىلىق وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, زاڭ جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە اۋىلدىق جەرلەر جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيانىڭ توراعاسى ەتىپ سايلاعان كەزەڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اۋىل جاعدايى اسا ءماز ەمەس-ءتىن. وتىن-سۋسىز قالعان مەكتەپتەردىڭ جاعدايى تىم تومەن, بالا-شاعانىڭ كيىم-كەشەگى تاپشى, جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى, قارتتاردىڭ زەينەتاقىلارى, بالالاردىڭ جاردەماقىسى ايلاپ-جىلداپ بەرىلمەي, جۇرت قولدا باردى تالعاجاۋ ەتىپ كۇن كورگەن كەزەڭدە وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى رەتىندە ەلگە كوپ قولعابىس ەتتى. ءوزى ەلى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىنىن وسى جولعى ىستەرىمەن دالەلدەپ, قانشاما ادامداردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. اۋىلدىڭ شىنايى ءومىرىنىڭ, اۋىر تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ تىنىسىن جۇرەگىمەن سەزىپ, قولدان كەلگەنشە قام-قارەكەت قىلدى. اتاپ ايتسام, مەكتەپكە جەتۋ مۇڭ بولىپ وتىرعان جالاڭاياق شاكىرتتەر مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا ارناپ الماتىدان 2 ملن. تەڭگەنىڭ اياق كيىمىن الدىرىپ, تەگىن ۇلەستىرىپ بەردى. “قۋانتساڭ بالانى قۋانت, قۋاتتانسىن”, – دەپ بالا جۇزىنە قۋانىش ۇيالاتقانى, “قارعىس الما, العىس ال” دەگەن دانالىق سوزگە سايكەس اتا-انالار مەن اۋىل اقساقالدارىنان العىس الۋى – ازاماتتىعى ەدى. دالەلحان اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى تىرلىگىندەگى ەڭ باستى پارىزى سانايتىن. تۋعان انام كۇلتايدىڭ تۇسىندە ەكى باتىر اتالارى سەكسەنباي مەن ەگىزباي: “جاۋراپ ءجۇرمىز, بالام, جىلىتۋ تەك سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى”, – دەپ كەلگەن ەكەن. سول جولى دا دالەلحان انامنىڭ تىلەگىن ورىنداپ, قوس باباسىنىڭ باسىنا كورنەكتى مازار تۇرعىزىپ, قۇران وقىتىپ, اس بەرگەن بولاتىن. قىزمەت بابىنداعى دالەلحان – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ۇنەمى الاڭ جۇرەكتى بولسا, حالقىمىزدىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن پاراساتىمەن تانىلسا, وتبا­سىنداعى اكە دالەلحاندى مەن ءوز اكەمە ۇقساتامىن. ۇلدارى باۋىرجان, قاناتجان, سەرىكتى, قىزدارى باعجان مەن بالجاندى جانىنداي جاقسى كورىپ, بالالارى ءۇشىن ءومىر ءسۇردى. قۇدايىم ەندى وسى بالالارىنا ءومىر بەرسىن, لايىم. دوستارىنىڭ اراسىندا “داكەڭ” اتانۋ دارەجەسىنە جەتۋى – ونىڭ كوپشىل, ادال, اقجارقىن مىنەزىنەن بولار. ونىڭ قاسىنان ۇنەمى ءوزى سياقتى جانى جايساڭ ازاماتتاردى كەزدەستىرەتىنبىز. ءوزىنىڭ بارلىق سانالى عۇمىرىن “وتانىمىزدىڭ وت كوسەر كوسەۋىمىن”, – دەپ سۇيىسپەنشىلىكپەن قىزمەت ەتىپ وتكىزگەنى ايان. بويىندا وتانعا, ەلگە, جەر-سۋعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمى ەرەكشە, ماماندىعى, ءىس-تاجىريبەسى, ءبىلىم دەڭگەيى سول سەزىمگە ساي بولاتىن. مەنىڭ باعالاۋىمشا, دالەلحان “ەلىم! سەنىڭ ەرتتەپ مىنەر ارعىماعىڭ, الداسپان الماس قىلىشىڭ بولۋ – ماقساتىم” دەگەن ىزگى ويدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ عۇمىر كەشتى. ومىردە وزگەنىڭ يگىلىگىنە جارار ىستەرىنىڭ ەڭ باستىسى – ۇرپاقتار ۇلگى ەتەرلىك ادالدىعى دەر ەدىم. دالەلحاننىڭ يمان جولىن قاراپايىم ازامات رەتىندە ۇستانۋى اسكەري قىزمەتىنە ەش نۇقسان كەلتىرمەيتىن. شاريعاتقا نەگىزدەلگەن حالقىمىزدىڭ بارلىق ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن. ماڭعىستاۋ وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى قىزمەتىندە جۇرگەندە ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن جايلاعان ءۇش ءجۇز الپىس اۋليەنىڭ قوجا احمەت ياساۋي ىلىمىنەن باستاۋ العاندىعىن تىلگە تيەك ەتىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ال قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ۇلت تاريحىندا, قازىرگى حالىق ساناسىندا ورنى قانداي ەكەنىن تاريحتان تارازىلاپ, يماني پىكىرلەرىن ناسيحاتتاۋدان جالىقپايتىن. سونىمەن قاتار مەككە-مادينەگە بارىپ, مۇسىلماندىقتىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرىن وتەپ قايتقان ەدى. جان دوسى گەنەرال كوپەن احماديەۆ رەسەيدە تۋىپ-وسكەن ازامات بولسا دا, داكەڭنىڭ ۋاعىزىنا ۇيىپ, نامازعا جىعىلدى. دوسىن وزىمەن بىرگە ناماز وقۋىنا ىقپال ەتۋى ساۋابىن الۋى ەدى. ادامي پيعىلى اقجولتاي ادال ىستەرىنەن انىق تانىلعان عۇمىرىندا ساۋاپتى ىستەرىنىڭ ءبىرشاماسىن سانامالاپ شىقتىم. اللا تاعالانىڭ جازۋىنا شۇكىرشىلىك ەتە وتىرىپ, شىنايى باقيلىق ومىردە يمانى جولداس بولعاي! باۋىرىمدى جوقتاپ, باقيعا جولداعان وسى جارقىن ساعىنىشقا تولى قۇسني حاتىمدى بەلگىلى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ مىنا ءبىر شۋماق ولەڭىمەن اياقتايىن: تۇڭعيىقتاي تەرەڭ ەدىڭ, باۋىرىم! تىككەن تۋداي بولەك ەدىڭ, باۋىرىم! اجالىڭا كونىپ تۇرمىز امالسىز, قازاعىڭا كەرەك ەدىڭ, باۋىرىم! گۇلشاربان سابۋروۆا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. الماتى.