نەوميفولوگيانىڭ “كوپقاباتتى” قۇپياسى

قازىرگى كەزدە وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىمدا ەرەكشە وقيعالارعا, قۇبىلىستارعا, زەرتتەۋ نىسانىنان تىسقارىلاۋ قالعان ماسەلەلەرگە دەن قويۋ كوزگە تۇسەدى. سولاردىڭ ىشىندە كوركەمدىك قىرلاردىڭ بايىرعى ۇلگىلەرىنە, بەل­­­گىلەرىنە نازار سالۋ, ولاردىڭ پايدا بولۋ گەنەزيسىنە جان-جاقتى زەرتتەۋ جا­ساۋ بايقالىپ, بايىرعى جانر – پوەزياعا قاتىستى سان سالالى ەڭبەكتەر جا­رىق كورۋدە. بۇل حالقىمىزدىڭ ءسوز ونەرى ىشىندەگى پوەزيانىڭ كونە ءداستۇردى بويى­نا جيعان, ۇنەمى دامۋ, جەتىلۋ ۇستىندەگى ءارى قوعامداعى وزگەرىستەردى بىردەن قابىلداپ, شاپشاڭ ءۇن قوسا بىلەتىن سەرگەك جانر بولۋىمەن تۇسىندىرىلسە كەرەك. وسى رەتتە عالىم ج.ايمۇحامبەتوۆانىڭ ء“ميفتىڭ پوەتيكاداعى قىزمەتى (قازىرگى قازاق پوەزياسى ارقاۋىندا) الماتى: جازۋشى, 2010) مونوگرافياسىن اتاۋعا بولادى. كەز كەلگەن ناقتى ارحايكالىق (كونە) ميف قازىرگى كەزدە ەستەتي­كانىڭ ەلەمەنتىنە اينالادى. ونىڭ ورنىن سەزىم, ءبىلىم جانە ارەكەت باسىپ, ولار ءوز كەزەگىندە دۇنيە­تانىمنىڭ پاراديگمالىق سيپاتىن قابىلدايدى: ياعني, قازىرگى زامانعى كونە ميف ءبىر مەزگىلدە وتكەندى تانۋدىڭ قۇرالى رەتىندە دە, ەكىنشى جاعىنان قازىرگىنى تانۋدىڭ ءادىسنا­مالىق بازاسى دا بولا الادى. كوركەم ءماتىن – سۋرەتكەردىڭ شى­عارماشىلىق اكتىسى, ول ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىنان بەلگىلەر ءبىلىمىن, كونتسەپتى مەن قورشاعان ورتانىڭ بەي­نەسىن وتكىزىپ, ويداعى دۇنيە­لەر­دىڭ ءبارى باسقاشا سيپات الاتىن ءوز­گەشە شىنايىلىقتىڭ جاڭا شەگىنە جەتەدى. ماتىندە بەرىلەتىن كوركەم بەينەنىڭ كوپ قىرلىلىعى كوپشىلىك جاعدايدا كوركەمدىك سانانىڭ بە­رىلۋ تۇرىنە بايلانىستى. زەرت­تەۋدە قا­زىرگى قازاق پوەزيا­سىن­داعى ميف­تىڭ قىزمەتى جان-جاقتى سارا­لانا­دى. اۆتور ءميفتىڭ باستاۋ, نەگىز­دەرىن ادە­بيەت پەن ءميفتىڭ ساباق­تاستىعىن, كونە تانىمنىڭ ادام­زات ساناسىن­داعى ورنىن تەو­ريا­لىق جاعىنان نە­گىزدەۋ ۇستىندە, الەمدىك ءميفتىڭ ار­نا­لارىن سارا­لاپ, وعان باي­لا­نىستى ءار كەزەڭدە ايتىلعان ميفكە قاتىستى پىكىر, تۇجى­رىم­داردى زەر­دە­لەيدى. ميفكە قاتىستى شەتەلدىك, وتاندىق ادە­بيەت­تا­نۋ­شىلاردىڭ وي-پىكىرلەرىن, جاڭاشا پايىمداۋلارىن جيناقتاپ, ءوزارا ۇندەس نەمەسە الشاق ايتىل­عان تۇجىرىمداردى قورىتىپ, ءداي­ەك­تەپ بەرەدى. ءسويتىپ, الەمدىك ادە­بيەتتە ورتاق قۇبىلىس سانالعان ميف ۇعىمىنىڭ (مودە­لىنىڭ) ما­ڭى­زىن اشادى. اۆتور ءميفتىڭ ادەبيەتتەگى اعىم-باعىتتارمەن ساباقتاستىعىن ورىس, قازاق پوەزياسى (ا.احماتوۆا, ن.گۋ­مي­لەۆ, و.ماندەلشتام, م.جۇما­باەۆ, ب.كۇلەەۆ) ارقىلى نەگىزدەي وتى­رىپ, بۇل ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ پوە­زيا ارناسىن كوركەمدىك تۇرعىدا كە­ڭەيتكەندىگىن تۇجىرىمدايدى. قا­زاق پوەزياسىنداعى وسى ۋاقىتقا دەي­ىن ءداستۇرلى (نەمەسە داعدىلى) تال­داۋ وزەگىنە الىنىپ كەلە جاتقان ءما­سەلەلەردى زەرتتەۋشى جاڭاشا زەر­دە­لەپ, تىڭ ويلار ايتادى. ماسەلەن, پوە­زياداعى جىل مەزەتتەرى, جارا­تى­لىس قۇبىلىسى مەن ونىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرى, اڭ مەن قۇس, ليريكالىق بەينە, ءدىني, ميفولوگيالىق سيۋجەت پروبلەمالارى عالىمنىڭ زەرتتەۋىن­دە جاڭاشا تەوريالىق-ادىسنامالىق باعىتتا تالدانىپ, ماتىندىك (ج.ءنا­جىمەدەنوۆ, ۇ.ەسداۋلەت, ە.راۋشا­نوۆ, گ.سالىقباي ت.ب.) دالەلدەرمەن تياناقتالادى. اۆتور قازاق پوەزيا­سىنداعى ءميفتىڭ پوەتيكالىق قىز­مە­تىن زەرتتەۋ ۇستىندە جاڭاشا تۇ­جىرىمدار جاساپ, عىلىمي اينا­لىس­قا ەنگىزگەن. اتاپ ايتقاندا, ادام-قوعام-تابيعات بايلانىسىن بەينەلەۋدە, “ىشكى الەمدى” اشۋدا, جىل مەزگىلدەرىنىڭ جاڭا تۇرپاتىن سۋرەتتەۋدە, تابيعاتتى “اداميلان­دى­رۋدا”, ءدىني حيكايات سيۋجەتتەرىن­دەگى ميف كورىنىسىن بەرۋدە, كوركەم­دىك كەڭىستىكتى يگەرۋدە, پوستمودەر­نيزمنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋدا ءميفتىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن قي­سىن­دى, دالەلدى تۇسىندىرىلگەن. قازاق پوەزياسىن تانىپ-تارازىلاۋدا جا­ڭا­شا تەوريالىق قولدانىس (كون­تسەپ­تۋاليزم, مەتارەاليزم, ترانسلي­ريزم, ميفولوگەم) ەنگىزىپ, قازىرگى فيلولوگيالىق عىلىمدا دايەكتەلە باستاعان ۇعىمداردى قازاق پوەزيا­سىندا ورنىقتىرادى, جاڭا دا نە­گىزدى كونتسەپتسيالار ۇسىنادى. ءما­سەلەن, عالىم ماتىندەگى ميفولو­گەم­دى تالداۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن, ادام ساناسىنىڭ كونە باستاۋعا ۇم­تىلۋشىلىعىن زەردەلەي وتىرىپ, ميف­تىڭ رولىنە تەك تار ماعىنا­سىن­داعى ميفولوگيا عانا ەمەس, سو­نى­مەن بىرگە تاريحي اڭىزدار, تۇر­مىس­تىق ميفتەر, الدىڭعى كەزەڭدەردەگى تاريحي-مادەني شىندىقتار, كونە ماتىندەر كىرىستىرىلەتىندىگىن, وسى­لايشا, كوركەم ميفولوگيزم دەربەس سيپاتتى دا, تاريحي شىندىقتى دا تاسىمالدايتىندىعىن ايتادى. مي­فولوگەمدەر شىندىقتى ەرەكشەلەي كورۋدىڭ مەحانيزمى بولا وتىرىپ, مەتافوراعا جاقىندايدى, الايدا ەكەۋى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك ەرەك­شەلىك تۇرعىسىنان اجىراتىلادى. كوركەم ماتىندە ميفولوگەمنىڭ پاي­دا بولۋى شىندىقتان تىس ويلاۋ­دىڭ نەگىزىندە ميفولوگيالىق ءتا­سىل ارقىلى ميفولوگيالىق-سيم­ۆول­دىق كەڭىستىكتە يگەرىلگەن جاع­دايعا بايلانىستى. ماتىندە ميفو­لوگەم “ۋاقىتتان تىس ماسەلە”, ياعني, سول ساتتە قوعامدا قۇندىلىعى ءالى بەي­مالىم قۇپيانى ساقتاۋشى بو­لىپ تابىلادى. ميفولوگەمگە دەگەن قاجەتتىلىك ادامنىڭ ساناسىندا كو­نەنىڭ بەلگىسى, سۇلباسى تەرەڭدەي ساق­تالىپ, جەتۋ ءۇشىن كەرەك. وسى تۇ­جىرىمدى زەرتتەۋشى قازاق پوەزيا­سىنداعى ۇلتتىق تانىممەن, كور­كەم­دىك قابىلداۋمەن قيسىندى ساباقتاستىرعان. الداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە تىڭ باعىت سىلتەيتىن, جاڭاشا ءبىر كوز­قاراس, پىكىر جاڭالىعىن اكەلگەن بۇل ەڭبەك قازاق پوەزياسىنىڭ عىلىمي ءورىسىن كەڭەيتە تۇسكەن. بۇل زەرتتەۋدى فيلولوگتارعا, ادەبيەتتانۋشىلارعا, پوەزيا جانرىن زەرتتەۋشىلەرگە جاڭا باعدار تانىتاتىن ماڭىزدى ەڭبەك دەپ سانايمىز. قۇنىپيا الپىسباەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.