استىعىمىزعا سۇرانىس ارتۋى ىقتيمال

بىراق گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ۋكرايناداعى بيىلعى ەگىستىك كولەمى شامامەن 30 پايىزعا قىسقارماق. مۇنىڭ ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي-اق بۇگىنگە دەيىن ۋكراينا استىعىن يمپورتتاپ كەلگەن ەلدەر دە ابىگەرگە تۇسپەك. The Page ىسكەرلىك باسىلىمىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ۋكراينا سولتۇستىك افريكانى, قيىر شىعىستى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز – شامامەن 100 ملن ادام. وسىنى ەسكەرسەك, الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق ءوندىرۋشى 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىن قازاقستان ءۇشىن دە, وزگە مەملەكەتتەر ءۇشىن دە جاڭا نارىقتاردىڭ ەسىگى اشىلعالى
تۇر.

ۋكراينا ەلدەگى جاعدايعا بايلانىس­تى جوعارى مارجينالدى داقىلداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, كۇنباعىس پەن جۇگەرىنىڭ القاپتارىن ازايتتى. ەسەسىنە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان وندىرۋگە وڭاي مادەني ماڭىزى بار ەگىس القاپتارىن كوبەيتۋگە دەن قويۋدا. بۇلارعا بۇرشاق, ارپا جانە س ۇلى جاتادى. قىسقاسى, ۋكراينا ەكسپورتقا باعدارلانعان داقىلداردان باس تارتىپ, ىشكى نارىقتا تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك داقىلدارىنا كوشە باستادى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بيىل ۋكراي­نا­داعى نەگىزگى جازدىق داقىل­دار ەگىلگەن القاپ شامامەن 6 ملن گەكتاردى قۇراماق. بۇل بىل­تىر­عى كورسەتكىشتەن 1,6 ملن گەك­تار­عا از. كۇزدىك داقىلدار ءدانى 7,7 ملن گەكتارعا سەبىلگەن. بۇل 2021 جىل­عى كورسەتكىشتەن 0,4 ملن گەكتارعا ارتىق.

– ارينە, ۋكراينا استىقسىز قالمايدى. ويتكەنى بىلتىردان قالعان قورى بار. ونىڭ ۇستىنە گەو­ساياسي جاعداي شيەلەنىسە تۇسكەن ساتتە-اق ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويدى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن گۋمانيتارلىق كومەك تە كورسەتىلەدى. ەسەسىنە, ۋكراينا استىعىنا ارقا سۇيەپ العان ەلدەر تىعىرىققا تىرەلەدى. ويتكەنى بۇل ەل الەمدەگى اۋىل شارۋاشىلى­عى تاۋارلارىن ەكسپورتتايتىن كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. دەمەك ۋكراينا ەكسپورتتىڭ جولىن بىتەسە, الەمدىك نارىقتاعى ازىق-ت ۇلىك باعاسى وسەدى, تاپشى­لىق ورىن الادى. بۇل ەۋروپاعا اسەر ەتە قويماس. دەگەنمەن ازيا, افريكا جانە قىتاي قينا­لادى. سولتۇستىك افريكا مەن تۇر­كيا اس­تىقسىز, ازيا مەن قىتاي جۇ­گەرى­­سىز قالۋى مۇمكىن, – دەيدى Dragon Capital-دىڭ ينۆەستي­تسيا­لىق بانكيرى سەرگەي فۋرسا.

ۋكرايناداعى ەڭبەككە جارامدى ادامنىڭ بارلىعى دەرلىك قولىنا قارۋ اسىنىپ, وتانىن قورعاۋعا كىرىسكەنىن ەسكەرسەك, كوك­تەمگى دالا جۇمىستارىنا جۇ­­مىس كۇشى جەتىسپەۋى مۇمكىن. دەمەك ەلدەگى استىق ونىمدىلىگىنە بۇل دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەر ەتەدى. مۇنى ۋكراينانىڭ اگرار­لىق ساياسات ءمينيسترى نيكولاي سول­سكي دە مويىندادى.

– بۇگىنگى تاڭدا ۋكراينا شارۋا­لارىنا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر عانا ءتۇرى قولجەتىمدى. ياعني ولار جەڭىلدەتىلگەن نەسيە عانا الا الادى. اسكەري قاقتىعىستار ورىن الماعان وبلىستار اتالعان مەملەكەتتىك قولداۋدى پايدالانىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, شارۋا­لاردا تۇقىم مەن تىڭايتقىش جەت­كىلىكتى. جاسىراتىنى جوق, جانارمايعا قاتىستى ماسەلە دە بار. دەگەنمەن بۇل دا شەشىلەتىن شارۋا. بيىلعى ەگىستىكتىڭ كولەمى قانشا بولاتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ءبارى بولجام كۇيىندە قالىپ وتىر. كادر جەتىسپەۋشىلىگى قيناپ تۇر. بىلىكتى مامانداردىڭ بارلىعى وتاندى قورعاۋدا, – دەيدى نيكولاي سولسكي.

سوعىس ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسيا­سىن كۇشەيتكەنى راس. جىل باسىندا الەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعاسى رەكورد­تىق دەڭگەيگە جەتتى. ماسە­لەن, اقپان ايىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى 24 پايىزعا ءوستى. بۇل وتكەن جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سا­لىس­تىرعاندا 4 پايىزعا جوعا­رى. ينفلياتسيا ەۋروپانى دا اينا­لىپ وتكەن جوق. Euronews-ءتىڭ جازۋىن­­شا, رەسەي مەن ۋكراينا ارا­­سىن­­داعى قاقتىعىس باستالعان ساتتە-اق بيداي باعاسى 50 پايىزعا قىمباتتاعان.

رەسەي مەن ۋكراينا الەمدە تۇتىنىلاتىن ءداندى داقىلداردىڭ 30 پايىزىن ءوندىرىپ وتىر. ۋكراي­نانى «الەمدەگى استىقتىڭ سار­قىلماس قورى» دەيتىنى دە سون­دىقتان. تەرريتوريالىق تۇرعى­دان العاندا بۇل ەل رەسەيدەن 28 ەسە كىشى بولسا دا, الەمدەگى بيدايدىڭ 16 پايىزىن, جۇگەرىنىڭ 12 پايىزىن بەرىپ وتىر. شيەلەنىس باستالعان كەزدە ۋكراينا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ ەكسپورتىنا تىيىم سالدى. رەسەي دە ءدال وسىنداي قادامعا باردى. دەمەك ۋكرايناداعى سوعىس الەمدىك ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان بۇل جاعداي الەمدىك قاۋىمداستىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىر.

– ۋكراينا مەن رەسەيدىڭ ءداندى داقىلدار وندىرىسىندە الار ورنى ەرەكشە. سوندىقتان سوعىستىڭ سالدارى ەگىن ەگۋ, ەگىن ورۋ, ەكسپورتتاۋ باعىتتارىنا كەرى اسەر ەتەدى. الەمدىك ازىق-ت ۇلىك سالاسىنداعى ساتسىزدىكتەرگە سانكتسيالار ەمەس, سوعىس كىنالى. ويتكەنى ازىق-ت ۇلىك سانكتسيالارى ەنگىزىلگەن جوق. ازىق-ت ۇلىككە ەشقانداي شەك­تەۋ قويىلمادى. سوندىقتان كىنا­نى سوعىستان ىزدەۋ كەرەك. سو­عىس اشار­شىلىققا الىپ كەلۋى مۇم­كىن, – دەيدى فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جان-يۆ لە دريان.

بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شا­­رۋا­شىلىعى ۇيىمىنىڭ مالى­مەتىن­شە, مىڭداعان ۋكراينا­لىق تۇر­عىلىقتى جەرىنەن كەتۋگە ءماج­بۇر بولعاندىقتان, ەلدىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسىنا جۇمىس قولى جەتپەي جاتىر. سونداي-اق ۋكراينانىڭ قارا تەڭىزدەگى پورت­تىق ينفراقۇرىلىمى ءىس جۇزىن­­­دە جۇ­مىس ىستەمەيدى. رەسەي­گە قار­سى سانك­تسيالاردىڭ سال­دارى­نان قۇن­سىز­دانعان رۋبل باعاعا عانا ەمەس, ەل­­دىڭ اگرو­­ونەركاسىپتىك كەشە­نىن­دەگى ەڭ­بەك ونىمدىلىگىنە دە اسەر ەتۋى ىقتيمال.

جاسىراتىنى جوق, قازىر الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇلكەن تاۋەكەلدەر الدىندا تۇر. رەسەيدىڭ جەكەلەگەن ەلدەرگە استىق ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالعانىن, ۋكراينانىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا شەكتەۋ قويعانىن جوعارىدا ايتتىق. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەمەكشى, جىلىنا 3 ملن توننا استىق وندى­رەتىن سەر­بيا دا ەكسپورتتى توق­تاتتى. ويت­كەنى سەربيانىڭ استى­عى­نا دەگەن سۇ­رانىس كۇرت وسكەن. اسىرەسە, اس­تىق­­ت­ىڭ اينالا­سىن­داعى جاعدايعا افريكا ەلدەرى الاڭداۋلى.

حالىقارالىق استىق كەڭەسى ناۋرىز ايىنداعى شولۋدا رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسىن الەم­دىك نارىقتىڭ نەگىزگى تۇراق­سىز­دان­دىرۋشى فاكتورى رەتىندە اتاپ ءوتتى. ويتكەنى ەكى ەل دە استىق, مايلى داقىلدار ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى سانالادى.

«قاقتىعىستىڭ جالعاسۋى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋى الەمدىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى قاۋىپتى كۇرت ارتتىردى. مۇنداي الاڭداۋ­شى­لىق اسىرەسە, يمپورتقا تاۋەل­دى تاياۋ شىعىس پەن افريكا ەل­دەرىندە ەرەكشە بايقالادى. جاع­داي تەز وزگەرىپ وتىر. سون­دىق­تان ءدال قازىرگى سۇرانىس پەن ۇسى­نىس بەلگىسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە يە. ءبىرىنشى كەزەكتە ەكسپورتتىق اعىندار بۇزىلۋى مۇمكىن. ۋكراينانىڭ قارا تەڭىز پورتتارىندا كوممەر­تسيا­لىق تيەۋ توقتاتىلدى. تەمىرجول باعىت­تارى ەلدىڭ باتىس شەكارالارى ارقىلى ەكسپورتتىڭ بەلگىلى ءبىر كولەمىن وتەي الادى. الايدا ونىڭ جالپى سانى شەكتەۋلى بول­ماق. ينفراقۇرىلىمدىق وبەك­تىلەردىڭ بۇزىلۋ اۋقىمى ءالى ناقتى باعالانعان جوق. بىراق پورتتارعا, تەمىرجولدارعا جانە قويمالارعا كەلتىرىلگەن زالال ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جەتكىزىلىمدەرگە اسەر ەتۋى ىقتيمال», دەلىنگەن حالىق­­ارالىق استىق كەڭەسىنىڭ مالىمدەمەسىندە.

رەسەي مەن ۋكراينا استىق ەكسپورتىن شەكتەسە, ونىمدىلىك تومەندەسە, الەمدەگى جاعدايدى قالاي رەتتەۋگە بولادى؟ ەكى ەلدىڭ ورنىن كىمدەر تولتىرا الادى؟ قازىر الەمدىك قاۋىمداستىقتى وسى سۇراقتار مازالاپ وتىر. حا­لىق­ارالىق استىق كەڭەسى ءۇندى­س­تان, ەۋرووداق, اقش, برا­زي­ليا سياقتى ەلدەر ەكسپورتتى ارت­تىر­عان كۇننىڭ وزىندە قارا تەڭىز ايماعىنداعى جەتكىزىلىم­دەر­دىڭ تومەندەۋىن ءىشىنارا عانا وتەي الادى. سوندىقتان قازاق­ستان­عا جاڭا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ءبىز­دىڭ ەل الەمدەگى استىق ەكسپورتتايتىن توپ-10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.

قازاقستان بىلتىر 15,6 ملن توننا استىق ءوندىردى. بۇل كەيىنگى جىلدارداعى ەڭ تومەنگى كورسەت­كىش. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا 7,8 ملن توننا استىق ەكسپورتتاۋعا ءازىر. بۇل دا كەيىنگى جىلدارداعى ەڭ تومەنگى ناتيجە. اتالعان كور­سەت­كىشتى ارتتىرۋعا بولادى. ويتكەنى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنداعى تۇتىنۋ كولەمى 2,7 ملن تونناعا تەڭ. سوندا ءبىزدىڭ ەل 12 ملن تون­ناعا جۋىق كولەمدەگى ءونىمدى ەكس­پورتتاۋعا قاۋقارلى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىر اۋ­عان­س­تانداعى جاعداي شيە­لەنىس­­كەن ساتتە قازاقستاننىڭ اس­تىق ەكسپورتتاۋشىلارى ءداس­تۇرلى نا­رىق­تان ايىرىلىپ قالا­مىز دەپ دابىل قاققان ەدى. ال جاڭا نارىق­تار­دى تابۋ قيىن. تاپ­قان كۇننىڭ وزىندە باسە­كە­لەس­تىك­كە شىداس بەرىپ, نارىق­تان ورىن الۋى كەرەك. بۇل ايتۋعا عا­نا وڭاي. ەندى, مىنە, رەسەي مەن ۋك­راي­نا ارا­سىن­دا­عى قاق­تى­عىس قازاق­ستان سەكىل­دى جا­ڭا نا­رىقتارعا شىققىسى كەلە­تىن ەل­دەرگە مۇمكىندىك ۇسىنىپ وتىر. داعدارىستى قيىندىق ەمەس, بەرىل­گەن مۇمكىندىك دەپ قاراۋ كەرەك دەگەن ءتامسىل وسىندايدا ويعا ورالادى.