جامال ءال-قارشي

جامال ءال-قارشي قازاقستان, ورتا ازيا, شىعىس تۇركىستاننىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ەتنوگرافياسى جونىندە مول دەرەكتەر جازىپ قالدىرعان تاريحشى, فيلولوگ. قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كونە, بىزگە بەيمالىم, ايتىلا بەرمەيتىن دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر ول كىسىنىڭ اتالعان ەڭبەگىندە عانا باياندالادى. ول يسلام تاريحىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى, ءبىلىمپاز, وقىمىستى, حافيز بولدى, شىعارماسىن اراب, پارسى تىلدەرىندە جازدى, ول كوپ ءتىل بىلەتىن عالىم ەدى. اراب ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەندىكتەن اراب ءتىلى گرامماتيكاسى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازدى. يسلام تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن عالىم پايعامبارلار تۋرالى, ولاردىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارى جونىندە, دانا تۇلعالار مەن اتاقتى بيلەۋشىلەر جايىندا ءوز ەڭبەگىندە ارنايى توقتالدى. كوپتەگەن جەرلەرگە سايا­حات جاساعان عالىم ءوزى كوزىمەن كورگەن كەنتتەر, شاھارلار, قا­لالار تۋرالى گەوگرافيالىق تۇرعىدا قۇندى مالىمەتتەر جازىپ قالدىردى. سوندىقتان ونىڭ ەڭبەگى ءارتۇرلى جانردى قامتيدى. زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن جامال ءال-قارشيدىڭ تۋىندىسى بىرەگەي دەرەك كوزى رەتىندە اسا قۇندى دۇنيە بولىپ سانالادى.

جامال ءال-قارشي ەڭبەگىندە حالىق­تىڭ قامىن ويلاعان بيلەۋشىلەرگە مى­نەز­دەمە بەرىپ, ەرەكشەلىكتەرىن سيپات­تاپ كورسەتەدى. اتاقتى مۇسىلمان بيلەۋ­شى­لەرى مەن سۇلتاندارىنا, اسىرەسە تۇرىك, ماۋە­رانناھر, باسقا دا ولكەلەردە يسلام ءداۋىرى كەزىندەگى بەلگىلى قاعاندارعا توقتالىپ, باياندايدى. ساتۇق بۇعرا حان, ودان باسقا دا تۇلعالار تۋرالى مالىمەت بەرەدى.

جامال ءال-قارشي شىڭعىس حان ءداۋىرى, ونىڭ ۇرپاقتارى دۇنيەنىڭ ءتورت تاراپىنا بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان كەزەڭدە ءومىر ءسۇردى. شىڭعىس حان جاۋلاپ العان جەرلەرىن ءتورت بالاسىنا ءبولىپ بەرگەندە, شىعىس تۇركىستان, جەتىسۋ, ماۋە­رانناھر, اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگى ايماعى شاعاتاي حان ۇلەسىنە تيەدى. جامال ءال-قارشي شىڭ­عىس حاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتاي حاننىڭ ۇلىسىندا المالىق قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل قالا ۇلىستىڭ ورداسى ەدى. قايدۋدىڭ ۇلى چاپار بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان كەزەڭدە ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح­تى» جازدى. بۇل ەڭبەك 1218-1370 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدى قامتيدى. اسىرەسە بىزدەر ءۇشىن موڭعول (دۇرىسى – موعول) قاعاندارى تۋرالى تاراۋى – ەرەكشە نازار اۋدارادى. جامال ءال-قارشي شىڭعىس حانعا بايلانىستى: «بىزگە بەلگىلى, ولار العاشىندا بىتىراڭقى, از ساندى, اينالىساتىن كاسىبى دە بولماعان سولتۇستىك شىعىستا تىرشىلىك كەشكەن تاي­پا­لار بولاتىن. بۇلار التىن حان ءال-حيتايدان باسقا ەشكىمگە باعىنباعان ەدى. بىردە ولار ءوز ارالارىنان بىرەۋدى سايلاپ الىپ, التىن حانعا باعىنۋدان باس تارتۋعا ۋاعدالاستى. بۇل (سايلانعان) ادام شىڭعىس حان ءال-موعول (مۋگۋل – اۋدارمادا. 118-بەت) بولاتىن... ونىڭ جورىعى 1220 جىلى باستالدى» دەپ جازدى جامال ءال-قارشي.

شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگىنە, ءتۇپ-تۇ­قيا­نىنا قاتىستى جازۋشىلار مەن تا­ريح­شىلاردىڭ اراسىندا قىزۋ پىكىر تالاس تۋىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. ەرتەدەن بەرى, ورىس تاريحشىلارى شىڭعىس حان­دى موڭعول, ونىڭ جورىعىن تاتار-موڭ­عول شاپقىنشىلىعى دەپ جازىپ, بۇكىل شىڭعىس حانعا بايلانىستى ماتەريالدار وعان جاۋىز دەگەن تەرىس, جەككورىنىشتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا, سونى نەگىزدەۋگە باعىتتالدى. راشيد-اد-ءديننىڭ «جاميات ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگىندە مۇڭعۇل دەپ جازىلعان اتاۋ اۋدارۋ كەزىندە سانالى تۇردە مونگول ەتىپ بۇرمالاندى.

وسىلايشا ورىس تاريحشىلارىنىڭ بۇرمالاۋىنان شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگى – مونگولعا اينالدى. بۇل بۇرمالاۋشىلىق بىرنەشە عاسىرلارعا سوزىلىپ بارادى. ال شىڭعىس حان 1227 جىلى قايتىس بولعان­نان كەيىن ءۇش جىلدان سوڭ جامال ءال-قار­شي 1230 جىلى شاعاتاي حاننىڭ ورداسى المالىقتا دۇنيەگە كەلگەن جامال ءال-قارشيدىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى شاعاتاي ۇلىسىندا وتكەن ەدى. جامال ءال-قارشي تۋمىسى بولەك تالانت, جازۋشى ءارى اقىن, ءارى تاريحشى, ءارى اراب ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن زەرتتەگەن لينگۆيست, فيلولوگ, ەتنوگراف, سان قىرلى عۇلاما بولاتىن. ءبىلىمدار تۇلعا ەڭبەكتەرىن اراب-پارسى تىلدەرىندە جازدى, بۇل جاعىنان العاندا, ناعىز بيلينگۆيست. ول شىڭعىس حان اۋلەتىنەن تارالعان حانزادالارمەن جاستايىنان ارالاس-قۇرالاس بولىپ ءوستى, كەيىن حاننىڭ جانىندا قارشىدا (وردا) جوعارى لاۋا­زىمدى قىزمەت اتقارىپ, دانالىعىمەن قۇرمەتپەن, قو­شامەتكە بولەندى. جامال ءال-قارشيدىڭ شىڭعىس حانعا بايلانىستى مالىمەتى قازاق تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەبەبى رەسەي تاريحشىلارى شىڭعىس حاندى قالايدا تۇرىك ەمەس, مونعول ەتىپ كورسەتىپ, تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحىنان اتىن مۇلدە ءوشىرىپ تاستاۋعا تىرىس­تى. سونىڭ سالدارىنان رەسەيگە بودان بولعان تۇرىك حالىقتارىنا شىڭعىس حان­دى ناعىز باسقىنشى موڭعول دەپ وقى­تىپ, وقىرمان ساناسىنا ابدەن ءسىڭىردى. عاسىرلار بويى بۇرمالانىپ, قاعيداعا اينالعان شىندىقتى قالپىنا كەلتىرىپ, اق پەن قاراسىن اجىراتۋ وڭاي ەمەس. جاڭا تۇرپاتتى ءبىر تۇتاس مەملەكەت قۇ­رىپ, تۇرىكتەردىڭ الەمدە وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن حالىق ەكەنىن كۇرەسكەرلىك قىزمەتىمەن دالەلدەگەن الىپ تۇلعانىڭ كىمنەن تارالعانىن ءبىلۋ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك.

شىڭعىس حانعا قاتىستى شىندىقتى, اقيقاتتى تارازىعا سالىپ, ءالى ارشىپ الا الماي جاتىرمىز. شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريانىڭ شىنايى, دۇرىس تاريحى الدا جازىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. بۇرمالانعان فاكتىلەردىڭ جەتەگىندە كەتۋ – باۋكەڭ ايتقانداي, كەلەشەگىمىزگە كەسىر بولماق. شىڭعىس حانعا بايلانىس­تى عاسىرلار بويى سەڭى بۇزىلماي كەلە جاتقان وتىرىكتى تەرىسكە شىعاراتىن ەڭ ۇلى دەرەك جامال ءال-قارشي بابامىزدىڭ ەڭبەگىندە تۇرعان جوق پا؟ ۇلى ءامىرشىنىڭ بۇتكىل ءومىرى مەن ادامزاتقا ەتكەن قىزمەتى جونىندە جامال ءال-قارشيدان ارتىق ەشكىم دە ايتا الماس. عۇلاما عالىم جامال ءال-قارشيدىڭ شىڭعىس حاندى موعول دەپ جازعانىنا وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ زيالى قاۋىمنىڭ نازار اۋدارا الماعانى وكىنىشتى-اق.

شىڭعىس حاننىڭ ناسىلىنە بايلانىس­تى تالاس تۋدىرمايتىن ەڭ قۇندى مالى­مەتتى بىزگە ۇلى بابامىزدىڭ حاتقا ءتۇسى­رىپ, قالدىرىپ كەتۋى – شىڭعىس حاندى تانۋعا شىنايى, بۇلتارتپاس دەرەك كوزى ءارى باعدارشام بولماق.

جامال ءال-قارشي قاڭلى تايپاسىنان شىققان تاريحشى, ول قازاق بولعاندىقتان ۇلى امىرشىگە بايلانىستى ونىڭ مالىمەتى تالاي تالاستار كەزىندە ءتۇپ قازىق, باستى دەرەك بولىپ قالا بەرمەك.

شىڭعىس حاننىڭ قۇرعان مەملەكەتى موڭعول ۇلىسى ەمەس, ەكە موعول ۇلىسى اتالعان, بۇل تاريحي قۇجاتتاردا بار دەرەك. رەسەي تاريحشىلارى شىڭعىس حاننىڭ جورىعىن تاتار-موڭعول شاپقىن­شىلىعى دەپ بۇرمالاپ جازىپ كەلدى. دۇرىسى بۇل جورىق تاتار-موعول جورىعى دەپ تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, اتالۋى كەرەك. اتاق­تى اقىن و.سۇلەيمەنوۆ تە بۇل قاتەلىكتى تۇزەپ, تۇرىك-تاتار جورىعى دەپ جازدى, تاريحي تۇرعىدان العاندا ودان دا دۇرىسى تاتار-موعول جورىعى بولماق!

جامال ءال-قارشي بابامىز شىڭعىس حان ءداۋىرى كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ, تاريحي اقيقاتتى جاقسى, جەتىك بىلگەندىكتەن دە موعول دەپ ناقتىلاپ جازىپ وتىر. موعول اتاۋى كەيىن شاعاتاي ۇلىسىندا قۇرىلعان موعولستان مەملەكەتىنىڭ (XIV-XVI ع.) اتاۋىنا اينالۋى زاڭدىلىق ەدى. موعولستاندا بيلىك جۇرگىزگەندەر نەگىزىنەن موعولدار بولدى.

زاحاراددين بابىر 1527 جىلى جەكە-جەكە كنيازدىكتەرگە بولشەكتەنىپ جاتقان ءۇندىستاندى جاۋلاپ الدى. جاڭادان قۇرعان ونىڭ مەملەكەتى ۇلى موعول يمپەرياسى اتالدى. وسىلايشا موعول اتاۋى ءۇشىنشى رەت مەملەكەتتىڭ اتى رەتىندە تاريحتا دۇنيە جۇزىنە ءمالىم بولدى. ويتكەنى بابىر دا, ونىمەن بىرگە قول استىندا جۇرگەن جۇرتى دا نەگىزىنەن موعولدار بولاتىن, دەمەك موعولدار بىزگە تابىن, ياعني قازاقتار دەگەن ءسوز. ۇلى موعول يمپەرياسى 321 جىل ءومىر ءسۇردى. كەيىن ءۇندىستاندى اعىلشىندار جاۋلاپ الدى. قازاق تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى ءۇش عاسىر سالتانات قۇرعان ۇلى موعول يمپەرياسىمەن بايلانىستى, مۇنىڭ ءوزى ۇلى تۇرىكتەردىڭ ەۋرازيا قۇرلىقتارىندا بيلىك باسىندا جۇرگەنىن دە ايقىن دالەلدەيدى.

جامال ءال-قارشي شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى قايدۋ يبن كيستايدىڭ (1301 ج. قايتىس بولعان) قىزمەتىندە, ونىڭ بي­لىگىنىڭ باستاپقى كەزەڭى مەن سوڭعى كەزىندە, ياعني ەكى رەت بولعان. قايدۋ 1271 جىلى تارازدا تاققا وتىرىپتى.ول جونىندە ءادىل دە جومارت, جۇمساق مىنەزدى, ەل-جۇرتتىڭ مۇددەسىن تۇسىنەتىن, مۇسىلمان پەيىلدى قايىرىمدى حان بولعان دەپ سيپاتتاما بەرەدى. قايدۋدىڭ اقسۇيەكتەر مەن بيلىكتەگى توپتاردىڭ اراسىندا مارتەبەسىن جوعارى قويىپ كوتەرىپ, قۇرمەت تۇتقانىن, ول 33 جىل حاندىق ەتىپ, 1301 جىلى 68 جاسىندا دۇنيە سالعانىن جازادى, سوندا ول 1233 جىلى تۋعان بولىپ ەسەپتەلەدى.

قايدۋدىڭ ەڭ ۇلكەن بالاسى چاپار, 1302 جىلى حان تاعىنا وتىرادى, جامال ءال-قارشي مىنە, وسى چاپار بيلىك ەتىپ وتىرعان كەزەڭدە ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراحتى» جازىپ بىتىرەدى.

شاعاتاي حاننىڭ ولگەن جىلى 642/1244-1245 جىل دەپ كورسەتەدى تاريحشى, ال بىزدەگى زەرتتەۋشىلەر شاعاتاي حاندى 1241 جىلى قايتىس بولعان دەپ جازادى, بۇل جەردە جامال ءال-قارشيدىڭ مالىمەتى دۇرىس دەپ سانايمىز.

قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ەڭ كونە مادەني مۇرا بولىپ تابىلاتىن جامال ءال-قارشيدىڭ ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح» اتتى ەڭبەگىن م.ح.دۋلاتي, ءوزىنىڭ «تاريح-ي راشيدي» دەگەن كىتابىندا پايدالاندى, ۇلى تاريحشىنىڭ كىتاپ­حاناسىندا بۇل ەڭبەكتىڭ قولجازبا نۇس­قاسى بولعان. الايدا جامال ءال-قار­شيدىڭ ەڭبەگىنىڭ دە اتا جۇرتىنا كەش ورالۋ, سەبەبى قولجازبا نۇسقالارىنىڭ كەشىرەك تابىلۋىنا بايلانىستى بولاتىن. اۋدارماشىلار ش.ح.ۆاحيدوۆ پەن ب.ب.امينوۆتىڭ مالىمەتىنشە ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح­تىڭ» ءۇش نۇسقاسى انىقتالعان.

ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراحتىڭ» ءبى­رىن­شى نۇسقاسى بۇگىندە رەسەي عى­لىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستي­تۋتى­نىڭ سانكت-پەتەربۋرگ فيليالىندا (سپب ف يۆ ران) ساقتاۋلى تۇر. قولجازبا سامارقاندتان 1897 جىلى الىنعان. بۇل قولجازبا نۇسقانىڭ ءشيفرى – ۆ-514, اتالمىش نۇسقانى 1656 جىلى اقپان-ناۋرىزدا (دجۋمادانىڭ باسىندا 1066) شاراف اد-دين يبن مۋللا نۇر اد-دين فارحاد ءانديجاني كوشىرىپ جازعان ەكەن. قولجازبا قاعازىنىڭ ولشەمى – 20 ح 12,5 سانتيمەتر. ءماتىننىڭ ولشەمى – 15 ح 8,5 سم. قولجازبا 55 پاراقتان تۇرادى. ءار پاراقتا 15-تەن 17 جولعا دەيىن بار, قاعازى شىعىستىكى, قارا سيا­مەن جازىلعان, ابدەن سارعايىپ كەتكەن. جازۋ ءتۇرى – ناستاليك. بۇل نۇسقانى اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد «تۋركەستان ۆ ەپوحۋ مونگولسكوگو ناشەستۆيا» دەگەن ەڭبەگىن جازۋ ۇستىندە دەرەك كوزى رەتىندە پايدالانعان.

ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراحتىڭ» ەكىن­شى نۇسقاسى دا سانكت-پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ فيليالىنىڭ قورىندا س-26 شيفرىمەن ساقتاۋلى. بۇل نۇسقانى عىلىمي ءىس-ساپارمەن جۇرگەن كەزىندە ۆ.ۆ.بارتولد فەرعانانىڭ مارعيلان قالاسىنان 1902 جىلى فەرعانا وبلىستىق باسقارماسىنىڭ ءتىلماشى يۋ.ك.كازبەكوۆتەن الادى. ءبىرىنشى نۇسقا تولىق ەمەس, ال ەكىنشى نۇسقاسى مامان­داردىڭ پىكىرىنشە اناعۇرلىم تولىق نۇسقاسى بولىپ سانالادى.

ء«ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراحتىڭ» ءۇشىن­شى نۇسقاسى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى نامانعان وبلىسى, قاسانساي قالاسىنان رانا دەگەن قولجازبا كىتاپتار مەن ان­تيكۆار ساتۋمەن اينالىساتىن كىسى­نىڭ قولىنان الىنعان. بۇل قولجازبا نۇسقا تابىلعان قالانىڭ اتىمەن «نامان­گاندىق» دەپ اتالىنادى. قولجاز­بانىڭ كولەمى – 39 پاراق (1ا39ب). قاعازىنىڭ ولشەمى 28 ح 18 سم; ءماتىن جازىلعان بەتتىڭ ولشەمى 18,5 ح 14 سم. قارا سيا­مەن جازىلعان. نەگىزىنەن ناستاليك جازۋ تۇرىمەن كوشىرىلگەن. قولجازبا سامارقاندتىڭ اينالاسىنداعى شيراز اۋدانى اۋماعىنداعى ازيزان مەدرە­سەسىندە 1043/1633-1634 جىلى كوشى­رىلگەن. قولجازبانىڭ ءار ءبولىمى ءار كەز­دە كوشىرىلگەن, جالپى ءماتىنى ءحىح عاسىردا قالپىنا كەلتىرىلگەن. بۇعان ار­نايى توقتالىپ وتىرعان سەبەبىمىز بار: بىزدە كونە قولجازبالار قورىن ساق­تاپ كەلگەن ارنايى مەكەمە, نە عى­لى­مي وردا بولماعان, سوندىقتان رە­سەي جانە ت.ب. ەلدەردىڭ عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ, سالالىق عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قول­جازبا قورلا­رىن­دا ساقتالىنىپ كەل­دى. الايدا تاش­كەنت, دۋشانبە سياق­تى قولجازبالار قورىنا يە بولا ال­مادىق. ءبىزدىڭ اتا مۇرالارىمىزدىڭ دەنى شەت ەلدەردىڭ كىتاپحانالارىندا, مۋزەيلەرىندە, عى­لىمي مەكەمەلەرىندە ساقتالىندى, سوندىقتان, وتارشىلدار ەڭ الدىمەن رۋحاني مۇرالارىمىزدى قورجىندارىنا سالىپ, ەلىنە جونەلتۋمەن بولعان. سودان بارىپ كونە جادىگەرلەرىمىز توناۋعا, تالان-تاراجعا ۇشىرادى.

جامال ءال-قارشي بۇل عالىمنىڭ لاقاپ اتى, قارشى موڭعول ءسوزى ەمەس, موعول (تۇرىك) ءسوزى, حان ورداسى, سارايى, رەزيدەنتسياسى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بابامىزدىڭ حان سارايىن­دا جاۋاپتى قىزمەت اتقا­رىپ, كەڭسە­سىن باسقارعاندىقتان وعان وسى قار­شى لاقاپ اتى قوسىلىپ ايتىلا­تىن. جامال ءال-قارشيدىڭ ەڭبەگى قا­زاق تا­ريحىنىڭ اتاسى عۇلاما عالىم م.ح.ءدۋ­لاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى اتاقتى ەڭبەگىندە ەكى رەت اتالىنۋى جاي نارسە ەمەس: م.ح.دۋلاتي جامال ءال-قارشيدىڭ اراب تىلىندە جازىلعان ەڭبەگىمەن جاقسى تانىس بولعان, ءارى بۇل ەڭبەكتىڭ قولجازباسى ۇلى عۇلامانىڭ كىتاپحاناسىندا بولعاندىعىندا ەشبىر كۇمان جوق. م.ح.دۋلاتي بۇل ەڭبەككە «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 2-كىتابىنىڭ 68 تاراۋىندا توقتالعان. بۇل تاراۋدا «تاريح-ي جاھانگۋشايدان» («الەمدى جاۋلاپ الۋشىنىڭ تاريحى») ءۇزىندى كەلتىرىلەدى. پارسى تىلىندە جازىلعان قوجا اتا مالىك الااددين مۇحاممەد ءجۋۆاينيدىڭ اتالعان ەڭبەگىندە مو­عولستاندى سيپاتتايتىن جەرىنەن ءۇزىندى الىپ, كەلتىرگەن. وندا موعولستان – شى­عىسىندا قىتايمەن, باتىسىندا – ۇي­عىر ۋالاياتىمەن, سولتۇستىگىندە – قارا­قىز جانە سالينگاي, وڭتۇستىگىندە – تاڭعۇتپەن شەكتەسەتىنىن جازادى. دۋلاتي وسى ءتورت ولكەدەن بەلگىلى بوپ تۇرعانى – قىتاي, قاراقىز جانە سالينگاي, ۇيعىر ءۋالاياتى تۋرالى ەشبىر بەلگى جوق, ءارى ۇيعىر ءۋالاياتى قاي جەردە ورنا­لاسقانى بەيمالىم, بەلگىسىز دەپ اشىپ كورسەتەدى. ال تاڭعۇتتىڭ تاريحي ادەبيەتتەردە اتى اتالادى دەپ ەسكەرتىپ كەتەدى. م.ح.دۋلاتي جامال ءال-قارشيدىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىنە «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 2-كىتابىنىڭ 89-تارا­ۋىندا تاعى دا توقتالادى. اڭگىمە سايد حاننىڭ تيبەتكە جورىققا اتتانۋىنا بايلانىستى دۋلاتي تيبەتكە قاتىستى «مۋدجام ءال-بۋلدان», «جام-ي گيتيناماي», «مۋلحاكات-ي اس-سۋراح» جانە باسقا دا كىتاپتاردا وزگە ولكەلەر سياقتى باياندالماعانىن جازادى. جامال ءال-قارشيدىڭ «مۋلحاكات-ي اس سۋراح» اتتى ەڭبەگىندە دە تيبەتكە توقتالماعانىنا نازار سالىپ, ءوزى ەڭبەگىنىڭ, 89,90,91, 92,93,94-تاراۋلارىندا بۇل ولكە­نىڭ تابيعاتىنا, گەوگرافيالىق ورنا­لاسۋ جاعدايىنا, حالقىنىڭ سالت-سانا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە توقتالىپ, تاعى­لىمدىق سيپاتتاما جاساپ, ايشىقتى اڭگىمە قوزعايدى. ءسويتىپ, م.ح.دۋلاتي قازاق تاريحىندا جامال ءال-قارشيگە ءوزىنىڭ الەمگە كەڭىنەن ءماشھۇر بولعان اتاقتى ەڭبەگىندە العاش رەت عىلىمي باعا بەردى, بۇل ەڭبەكتىڭ تاريحي ماڭىزىنا وقىرماندار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋداردى, سەبەبى اتالمىش ەڭبەكتىڭ عىلىمي قۇندىلىعى زەرەك بابامىزدىڭ نازارىن اۋدارعان ەدى.

جامال ءال-قارشي فاراب قالاسىنان شىققان عالىم ءابۋ ناسر يسمايل يبن حامماد ءال-ءجاۋحاريدىڭ 398/1008 جىلى جازىلعان, ءوز زامانىندا بەلگىلى «اس سيحاح» اتتى اراب سوزدىگىنە نەگىزدەلىپ دايىنداعان «اس-سيحاح» دەگەن اراب-پارسى سوزدىگىنىڭ اۆتورى, بۇل ەڭبەك ونىڭ العاشقى تۋىندىسى بولىپ سانالادى. ءال-قارشي بۇل شىعارمامەن ءوزىنىڭ ۇستازى بۇرحان اد-ءديننىڭ كىتاپحاناسىندا قاشقار قالاسىندا تانىسادى. ءال-ءجاۋحاريدىڭ «اس-سيحاح» اتتى سوزدىگىن ەكى تىلدە اراب-پارسى سوزدىگى ەتىپ قايتا جازىپ, ول ەڭبەگىن «قاشقار قالاسىندا 1282 جىلعى 27 مامىردا, سافار ايىنىڭ 10-ى, سەيسەنبى كۇنى اياقتاپ بىتىرگەن, ءال-قارشي ءوزى وسىلاي دەپ كورسەتىپ كەتكەن. بۇل ەكى ءتىلدى سوزدىكتىڭ يران, ءۇندىستاندا كوشىرىلىپ جازىلعان كوپتەگەن نۇسقالارى بولعان.

ءال-قارشي 662/1264-1265 جىلى قاشقارعا قونىس تەبەدى. قاشقار قالا­سىندا عالىمدى شەيح شامس ءال-افاديل ءال-مۋيززي مەن بۋرحان اد-دين ءالىم ءال-بۋحاري قاشقار سادرى اش-شايبانيگە الىپ بارادى, ال ونىڭ بالاسى سادااد-دين «اس-سۋراحقا قوسىمشانى» جازۋعا كەڭەس بەرىپ, تۇرتكى بولادى.

جامال ءال-قارشيدىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى كەڭ اتالعان ەڭبەگى تاريحىمىز ءۇشىن قۇندىلىعى مەن ماڭىزى اسا جوعارى.

افلاتون (پلاتون), سۋكرات (سوكرات) جانە ت.ب. ەلۋگە جۋىق دۇنيە جۇزىنە ءمالىم دانىشپاندار ەسىمى كەلتىرىلگەن; سونىمەن قاتار يران-پارسىلار ەلى, تۋران-تۇرىكتەر ەلى. تۇرىكتەردىڭ ۇلى قاعانى افراسياب يبن فۋشاندج يبن رۋستام يبن تۇرىك يبن يافيس يبن نۇح – دەپ كورسەتىپ, ارعى تەگىن نۇح پايعامباردان تاراتادى. بىراق افراسيابتىڭ تۇرىكتىڭ ۇلى قاعانى (حاننان دا بيىك) ەكەندىگىن باسا كورسەتەدى. تۋعان جىلى تۋرالى ناقتى دەرەك بەرمەيدى, بىراق مۇسا يبن يمران داۋىرىنەن سۇلەيمەن يبن ءداۋىت داۋىرىنە دەيىن ءومىر ءسۇردى دەيدى. ال ءال-بيرۋني افراسيابتىڭ اتا تەگىن بىلاي تاراتىپ جازادى: افراسياب يبن بۋشانگ (پاشانگ) يبن يانات يبن ريشمان يبن تۋرك يبن زاباناسپ يبن ارشاسى يبن تۋدج. افراسياب يران پاتشاسى ناۆزاردى ءولتىرىپ, تاعىن تارتىپ الادى, كەيىن تۇران تاعىن يەلەنەدى. افراسياب قاشقاريا ويپاتىنداعى گۋزار جانە مينگۋريۋك قالالارىن سالعان دەپ اڭىز ەتىلەدى.

تاريحشى ءھام جازۋشى, عالىم, لينگۆيست بابامىز ء«ال-مۋلحاكات بي-ا-سۋراح» دەگەن ەڭبەگىندە سونىمەن قاتار, تۇراننان شىققان دانالار, ەل بيلەگەن تۇلعالار تۋرالى قىسقاشا مالىمەت بەرەدى.

تۇران توپىراعىنان شىققان جەتپىس­تەي وقىمىستى عۇلاما, قايراتكەرلەر تۋرالى 1998 جىلى, ءالى تۇراندى ايتۋعا باتىلىمىز بارا الماي جۇرگەن كەزدە مەملەكەت قايراتكەرى ا.اسقاروۆ « ۇلى تۇراننىڭ ۇلدارى» دەگەن كىتابىنا جامال ءال-قارشيدىڭ ءومىربايانى جونىندە وچەرك جازىپ ەنگىزىپتى.

عۇلاما تاريحشى جامال ءال-قارشيدىڭ قازاقستانعا قاتىستى مول مالىمەتتەر جيناقتالىپ قامتىلعان شىڭعىس حان تۋرالى ەڭبەگىنىڭ بار ەكەنى ءمالىم. جامال ءال-قارشيدىڭ وسى كىتابى جونىندەگى نازار اۋدارار دەرەكتى قازىبەك تاۋاسار ۇلى كىتابىندا كەلتىرەدى, ول كىسى: «ۇران (ماي­قى) زامانىن, ونىڭ تۇرعىلاسى شىڭ­­عىستى جامال بابا قارشي بالاسى قالپىنشا (سول قالپىندا - م.ق.) تاۋا­ريحقا تۇسىرگەندىكتەن, مەن وعان كوپ توق­تال­مادىم», – دەپ جازادى. بۇل ەڭبەك جونىن­دە باسقا ەشبىر ادەبيەتتەردە ايتىلمايدى.

قازاق توپىراعىنان شىققان عۇلاما­لار مەن وقىمىستىلاردى, ويشىلداردى تىنباي زەرتتەگەن شىعىستانۋشى عالىم ءا.دەربىسالى جامال ءال-قارشيدىڭ «اس-سۋراح مين اس سيحاحىنىڭ» 700 بەتتىك پارسى تىلىندەگى قولجازباسىن كايردەگى «كىتاپتار ءۇيىنىڭ» قولجازبا قورىنان 2000 جىلداردىڭ باسىندا تاپتى. كولەمى ۇلكەن بۇل ەڭبەك قازىر ءا.دەربىسالىنىڭ جەكە ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر. بولاشاقتا شىعىستانۋ ينستيتۋتى جامال ءال-قارشيدىڭ وسى ەڭبەگىن قازاق, ورىس تىلدەرىنە اۋدارىپ جاريالايتىن بولسا, وندا مادەني مۇرامىزعا تاعى دا ءبىر اسىل دۇنيە قوسىلار ەدى.

مۇحتار قازىبەك