الايدا بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 10,6 گەكتارعا كەم بولىپ وتىر. ارينە, مۇنىڭ باستى سەبەبى سۋ تاپشىلىعىنان ەكەنى راس. بۇل رەتتە ماماندار ەگىستىك كولەمىنىڭ تومەندەپ كەتۋىن وڭىردە جاۋىن-شاشىننىڭ از تۇسۋىمەن دە بايلانىستىرادى. راسىندا دا بۇل جىل جامبىل وبلىسى ءۇشىن اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىمەن ەستە قالدى. مەزگىلى كەلگەندە جاۋىپ بەرەتىن قار دا, جاۋىن دا بيىل تىم از بولدى. ەسەسىنە, ناۋرىز ايىنىڭ ورتا شەنىندە قار دا, جاڭبىر دا تولاسسىز جاۋىپ, كوپتىڭ تاڭدانىسىن تۋدىردى. دەي تۇرعانمەن, تۇرعىندار تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنىڭ ءوزىن جاقسىلىققا بالاپ وتىر.
قار مەن جاڭبىر سياقتى تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ دا شارۋاشىلىققا پايداسى مول. بۇل وڭىردەگى سۋ قويمالارىنا سۋ قورىنىڭ مول جينالۋىنا دا كوپ كومەك بەرەدى. قويمالارعا سۋ كوپتەپ جينالسا, بۇل دا ەلدىڭ ىرزىعى بولماق. بىراق بۇگىندە جاۋىن-شاشىننىڭ از ءتۇسۋى سالدارىنان ايماقتاعى سۋ قويمالارىنا قاجەتتى سۋ كولەمى جينالماعان. ءبارى دە ورتادان تومەن دەۋگە بولادى. مۇنىڭ قاۋىپتى قۇبىلىس ەكەنى تاعى بەلگىلى. «جامبىل وبلىسىنا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە بارلىق سۋ كوزىنەن سۋارۋعا قاجەتتى سۋ كولەمى جوسپار بويىنشا 1 284 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە قىرعىزستان تاراپىنان ەرەجە بويىنشا الىناتىن سۋ كولەمى شۋ وزەنى بويىنشا 370 ملن تەكشە مەتر, ال تالاس وزەنى بويىنشا 590 ملن تەكشە مەتر بولۋعا ءتيىس.
«قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ بيىلعى 1 ناۋرىزعا بەرگەن كونسۋلتاتيۆتىك-گيدرولوگيالىق بولجامى بويىنشا, وسى جىلعا تاۋلى جانە تاۋ ەتەگىندەگى ايماقتاردا قاردىڭ قورى ورتاشا جىلدىق نورمادان 37-82 پايىزعا تومەن. ال ىلعال جينالۋ كەزەڭىندەگى جاۋىن-شاشىن مولشەرى ورتاشا جىلدىق نورمادان 22-39 پايىزعا تومەن. سوندىقتان دا وسى جىلدىڭ ۆەگەتاتسيالىق ماۋسىمىندا بارلىق سۋ كوزىنەن شامامەن 880 ملن تەكشە مەتر سۋ الىنىپ, 120 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپتى سۋارۋ جوسپارلانۋدا», دەيدى «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆ.
سونداي-اق ول بۇگىندە سۋارۋ مەرزىمىنە دايىندالۋ ماقساتىندا اتالعان فيليال تەڭگەرىمىندەگى كانالدار قوقىستاردان, لاي مەن وسىمدىكتەردەن تازالانىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«گيدروقۇرىلىمدارعا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇگىندە وڭىردەگى 405 شاقىرىم كانال تازالانىپ, گيدروقۇرىلىمدار جوندەلۋدە. وبلىسىمىزدىڭ قولدا بار سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جانە اعىمداعى ۆەگەتاتسيا كەزەڭىن تاۋەكەلسىز جۇرگىزۋ ماقساتىندا, «شۋ-تالاس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىمەن, اۋدان اكىمدىكتەرىمەن جانە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن بيىلعى سۋارمالى ماۋسىمدا وزەندەردە اعىن سۋ تاپشىلىعى بولاتىنى, سوندىقتان سۋدى از قاجەت ەتەتىن ونىمدەردى ەگۋ جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ قاجەتتىلىگى دە تۇسىندىرىلۋدە», دەيدى فيليال ديرەكتورى.
ال وبلىس بويىنشا «شۋ-تالاس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى گۇلميرا يماشەۆا دا بيىل سۋدىڭ از بولاتىنىن, سوندىقتان دا سۋدى ۇنەمدەپ ءارى كەزەكپەن پايدالانۋدان باسقا امال جوق ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق ينسپەكتسيا باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە سۋدىڭ از ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا كوشۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ تۇرعانىن دا جەتكىزدى. بۇل رەتتە بۇدان وزگە مۇمكىندىك تە بولماي تۇر. ماسەلەن, جۋالى اۋدانىنداعى «تەرىس-اششىبۇلاق» سۋ قويماسىنىڭ سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى سەكۋندىنا 36 تەكشە مەتر بولىپ وتىر. ال ونىڭ سۋ جيناۋ كولەمى 158,6 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى. «تەرىس-اششىبۇلاق» سۋ قويماسىنىڭ باسشىسى قايرات شىمىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 15 ناۋرىزداعى مالىمەت بويىنشا, قويماعا 69,2 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ جينالعان.
«بيىلعى قىستا قار جاۋمادى دەسەك تە بولادى. سوندىقتان دا سۋشىلاردى, ديقانداردى ۇرەي بيلەدى. ەگەر قار, جاۋىن جاۋماسا سۋ قويماسىنا سۋ جينالمايدى. دەگەنمەن, سوڭعى بىرنەشە اپتادا جاڭبىر ءجيى جاۋىپ, قاۋپىمىز از دا بولسا سەيىلگەندەي بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا سۋ جاقسى ءتۇسىپ جاتىر. ەگەر جاۋىن-شاشىن ءالى دە جاۋا بەرەتىن بولسا, رۇقسات ەتىلگەن سۋ كولەمىن جيناپ الۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى قايرات شىمىروۆ.
جالپى, جامبىل وبلىسىندا جۇزدەن استام سۋ قويماسى بار. ال ەڭ نەگىزگى دەگەن سۋ قويمالارىنا ازىرگە سۋ تولىعىمەن جينالماعان. قىس بويى قار جاۋماي, كوكتەمدە دە كوپ جاڭبىر تۇسپەگەن وڭىردە بۇل كوكەيكەستى ماسەلە بولىپ تۇر. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە «قاقپاتاس» سۋ قويماسىندا 2,3 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ بار. بۇل ونىڭ 22 پايىزىن عانا قۇرايدى. سول سياقتى, ايماقتاعى «قاراقوڭىز» سۋ قويماسىندا 5,1 ملن تەكشە مەتر, «بۇركىتتى» سۋ قويماسىندا 2,8 ملن تەكشە مەتر جانە «اقكول» كولىندە 51,2 ملن تەكشە مەتر سۋ بار. ەگەر جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, وڭىردەگى سۋ قويمالارىنىڭ قاجەتتى سۋ كولەمىن جيناي الماۋ قاۋپى بار. سونداي-اق «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عاليا عابباسقىزى «تاسوتكەل» سۋ قويماسىنىڭ 500 ملن تەكشە مەتر سۋ جيناۋعا مۇمكىندىگى بولعانىمەن, قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اياقتالماعانىنا بايلانىستى اتالعان كولەمدى جيناۋعا رۇقسات بەرىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى.
«قىرعىزستانداعى «كيروۆ» جانە «ورتوتوكوي» سۋ قويمالارى دا بولجام بويىنشا 87-90 پايىزعا عانا تولۋى مۇمكىن. قىستا تاۋعا قاردىڭ وتە از تۇسۋىنەن سۋ ماسەلەسى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا دا وتكىر ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سول سەبەپتى دە وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنەن جاعدايعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋدى سۇرانامىز. سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى ايقايمەن ەمەس, اقىلمەن شەشىلەدى», دەيدى ول.
ال 1963 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «تەرىس-اششىبۇلاق» سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەدى. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتىن ازىرلەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 45,892 ملن تەڭگە ءبولۋ ءۇشىن كونكۋرس جاريالانىپتى. ەگەر كونكۋرستىڭ شەشىمى شىعىپ, ءتيىستى مەردىگەر انىقتالسا, اتالعان سۋ قويماسىنىڭ دا ماسەلەسى شەشىلەدى. «اقكول» بوگەتىندەگى احۋال دا الاڭداتارلىق. «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وبلىستىق فيليالى «اقكول وندىرىستىك بولىمشەسىنىڭ» باسشىسى ءابىلاميت احمەتوۆ كولگە بۇگىنگە دەيىن 52 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ جينالعانىن ايتتى. ال جالپى كولگە 264 ملن 463 مىڭ تەكشە مەتر سۋ سىيادى.
«وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا سۋ از جينالۋدا. ماسەلەن, 2021 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا كولدە 66 ملن تەكشە مەتر سۋ بولعان. ەندى بيىل قاردىڭ, جاۋىننىڭ از ءتۇسۋى ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋىنداتۋدا. ەگەر كولگە 90 ملن تەكشە مەتر سۋ جيناي الساق, سۋارمالى ماۋسىمدا ەشقانداي ماسەلە تۋىنداماس ەدى. وتكەن جىلى «اقكول» كولىنە 97 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالعان. بيىل دا سول مەجەگە جەتسەك پە دەيمىز. الايدا قاجەتتى سۋ كولەمىن جيناي الۋىمىز نەمەسە جيناي الماۋىمىز جاۋىن-شاشىنعا تىكەلەي بايلانىستى», دەيدى ول.
ەندىگى جاعدايدىڭ قانداي بولاتىنىن مەزگىلدىڭ ءوزى كورسەتەدى. بۇل رەتتە جاۋاپتى باسشىلاردىڭ سۋ ماسەلەسىن تەك قانا جاۋىن-شاشىننىڭ ازدىعىنا تىرەپ قويۋى دا جارامسىز. ايماقتا جەراستى سۋلارىن پايدالانىپ, سول ارقىلى سۋارمالى ەگىس القابىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ كەلەدى. دەسە دە, بۇل جۇمىستىڭ جۇرگىزىلۋى باياۋ. تالاي ۋاقىتتان بەرى تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالىپ كەلگەن مەركى اۋدانىندا بۇگىندە جەراستى ۇڭعىمالارىن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن. قازىرگى تاڭدا اۋداندا 46 ۇڭعىمانىڭ قۇرىلىسى باستالسا, بۇگىنگە دەيىن 8 ۇڭعىما بۇرعىلانعان. جوبانىڭ قۇنى 4 ملرد 700 ملن تەڭگە بولىپ وتىر. ءوز سوزىندە «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆ ۇڭعىما قازۋداعى ماقسات «ۇلكەن شۋ» كانالىنا سۋ جىبەرۋ ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى اتالعان كانالعا كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان سۋ جىبەرىلمەيدى. سۋ ماسەلەسى وزدەرىندە دە وزەكتى بولعان سوڭ ايىر قالپاقتى اعايىندار بۇل كۇندە سۋ جىبەرۋ جۇمىسىن باياۋلاتقان. ءتىپتى «ۇلكەن شۋ» سياقتى كانالدارعا سۋ مۇلدە كەلمەيتىن بولعان. ەندى ۇڭعىما قازۋ جۇمىستارى وبلىستىڭ وزگە اۋداندارىندا دا جالعاسادى دەپ جوسپارلانعان. ارينە, بۇل جۇمىستاردىڭ دا سۋعا تاۋەلدىلىكتى ءبىر كۇندە شەشىپ بەرە الماسى انىق. دەسە دە, «ارەكەتكە – بەرەكەت» دەگەندەي, بۇل دا كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى بولماق.
جامبىل وبلىسى
