سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
2020 جىلى 5 قاراشا كۇنى ونلاين رەجىمدە «جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەر» تاقىرىبىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك سەميناردا دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا, تۋريزم جانە سۋ رەسۋرستارى كافەدراسى مەن «گەوگرافيادان ۇ.ءا.ەسنازاروۆانىڭ رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەبى» جانە قازاقستاننىڭ جوو گەوگراف-عالىمدارى مەن پەداگوگتەرى بىرلەسىپ بىرنەشە «جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسى جاعدايىندا «قازاقستان گەوگرافياسى» ءپانىن وقىتۋ ماسەلەسى» تاقىرىبى بويىنشا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك سەمينار وتكىزىپ, پىكىر الىسۋ بولدى. وسىنداي يگىلىكتى ىسكە گەوگرافيادان ۇ.ءا.ەسنازاروۆانىڭ رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەبىنىڭ مۇشەلەرى 2021 جىلى 27 ناۋرىز كۇنى ونلاين رەجىمدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلىنىڭ تۇجىرىمداماسى» جوباسىن تالقىلاپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
رەسپۋبليكاداعى ۇستازدار قاتىسقان ەكسپەرتتىك تالقىلاۋدا ءبىزدىڭ سىن پىكىرىمىزدى, سونىڭ ىشىندە «گەوگرافيا» ءپانى وتە ەرتەدەن دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىندە مىندەتتى تۇردە وقىتىلىپ كەلە جاتقان وقۋ ءپانى جانە عاسىرلار بويى گەوگرافيانى وقىتۋدىڭ قالىپتاسقان جۇيەسى بار ەكەنى ايتىلعان ەدى. ول 6-سىنىپتاعى «فيزيكالىق گەوگرافيا» كۋرسى. بۇل كۋرستا وقۋشىلار ادامزات ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەر عالامشارى جانە ونىڭ گەوگرافيالىق قابىقتارى (ليتوسفەرا, اتموسفەرا, گيدروسفەرا, بيوسفەرا) تۋرالى ءبىلىم الادى. ال 7-سىنىپتا «مۇحيتتار مەن ماتەريكتەر گەوگرافياسى» وقىتىلىپ كەلدى. «ماتەريكتەر مەن مۇحيتتار گەوگرافياسى» كۋرسىنان وقۋشىلار دۇنيەجۇزىلىك مۇحيت, ونىڭ بولىكتەرى مەن جەكە ماتەريكتەردىڭ ارقايسىسىنا وزىنە ءتان تابيعات ەرەكشەلىكتەرى, حالقى مەن ەلدەرى, ولاردى زەرتتەگەن ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەرى تۋرالى تولىق مالىمەت بەرىلەتىن. پەداگوگيكاداعى «جەڭىلدەن قيىنعا» ديداكتيكالىق ۇستانىمىنا سايكەس, ماتەريكتەردى وقىتۋ جەر عالامشارىنىڭ مودەلى رەتىندە قاراستىرىلاتىن افريكادان باستالىپ, ودان كەيىن اۋستراليا, انتاركتيدا, وڭتۇستىك امەريكا, سولتۇستىك امەريكا جانە ەۋرازيا وقىتىلىپ كەلدى. ماتەريكتەردەگى ايماقتار مەن ەلدەرگە قاتىستى ماتەريالداردى وقىتىپ بولعان سوڭ 8 سىنىپتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافياسىنا قاتىستى سۇراقتارى قاراستىرىلاتىن. وقۋشىلار جەر عالامشارىنداعى مۇحيتتار مەن ماتەريكتەر تۋرالى وقىپ ءبىلىم الىپ, كارتامەن ويشا شەت ەلدەرگە ساياحات جاساپ وقيتىن وتە قىزىق, عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەنگەن كۋرستار وقىتىلاتىن ەدى.
ال «جاڭارتىلعان» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولىپ ۇسىنىلعان باعدارلامادا گەوگرافيا عىلىمدارىندا قالىپتاسقان گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدىڭ عىلىمي جۇيەسى ءبىرجولا بۇزىلعان. جاڭا مازمۇندى باعدارلامادا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر قاراستىرىلماعانى ۇلكەن كەمشىلىك جانە ساياسي قاتەلىك. جالپى, «جاڭارتۋ» دەگەندى بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ەمەس, قايتا جاقسى جاعىن الىپ, ونى ءارى قاراي دامىتۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك ەدى.
دۇنيە جۇزىندەگى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ گەوگرافياسىن جەكە ءپان رەتىندە وقىتادى. بۇرىنعى كسرو-نىڭ قۇرامىنان ءبولىنىپ شىعىپ ەگەمەن مەملەكەت بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى (رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, ازەربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە ت.ب.) ءوز ەلدەرىنىڭ گەوگرافياسىن جەكە ءپان رەتىندە ەكى وقۋ جىلىندا وقىتىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىر عانا اكىمشىلىك اۋدانىنىڭ جەر اۋماعىنداي بولاتىن يزرايل مەملەكەتى ءوز ەلىنىڭ گەوگرافياسىن ەكى ءبولىپ, ءبىر جىل بويى ء«يزرايلدىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» (تابيعاتىن), سونان سوڭ ەكىنشى جىلى ء«يزرايلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىن» وقىتادى.
قازىرگە دەيىن مەكتەپتەردە 8-9 سىنىپتاردا قازاقستاننىڭ گەوگرافياسى (فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق گەوگرافيا) كۋرستارىن وقىتۋ ماسەلەسى ءالى ءوز شەشىمىن تاپپاي وتىر. بۇل ءپان مەكتەپ وقۋشىلارىنا يدەيالىق-ساياسي تاربيە بەرۋدە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى. ساياسي ءبىلىمنىڭ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمنىڭ, وقۋشىلاردىڭ جالپى دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزدەرى الدىمەن وقۋ-تاربيە ۇردىسىندە, سىنىپتا بەرىلەتىن ساباقتا قالانادى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ساباقتىڭ تاربيەلىك باعىتىن ارتتىرۋ, وقۋ ۇردىسىندە ۇلتتىق تاربيە جۇمىسىن جانداندىرۋ, ياعني وقۋشىلاردىڭ ەلدىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ گەوگرافياسى ءپانى قاراستىراتىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى تولىق جانە ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
قازاقستان گەوگرافياسىن وقىتۋ بارىسىندا وقۋشىلارعا تۋعان ەلى جەر جاعىنان دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىندى الا وتىرىپ, قازبا بايلىققا باي, دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا ەڭ قۋاتتى تەحنيكاسى مەن ونەركاسىبى دامىعان دەرجاۆالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسۋعا رەفورمالار جاسايدى دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. ناقتى ماتەريال بۇل ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بەرەدى. حالىقتىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى – قولىنداعى الەۋەتى. مۇنىڭ بارلىعى وقۋشىلاردى وتانىمىزدىڭ قۋاتتىلىعى مەن بەرىكتىگىنە, ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنە سەندىرۋى كەرەك. نەگىزىنەن, قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسىن وقۋ بارىسىندا وقۋشىلار وتانىمىزدىڭ تابيعاتى, ونىڭ ەرەكشە الۋان تۇرلىلىگى, تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعى مەن بايلىعى تۋرالى ناقتى تۇسىنىكتەر الۋى ءتيىس.
ەكىنشى جاعىنان, ەگەمەن ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وراسان زور قارقىنمەن جۇرگىزىلۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار. وتانىمىزدىڭ گەوگرافياسىنىڭ كەسكىنى كۇننەن-كۇنگە وزگەرۋدە. ەل ەكونوميكاسىنداعى جەتىستىكتەرىمىزدى كورسەتۋ وقۋشىلاردىڭ ساناسىنا عانا ەمەس, سەزىمىنە دە اسەر ەتۋ ءۇشىن زاماناۋي ماتەريالدى پايدالانۋ قاجەت.
پاتريوتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق تاربيەنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءاربىر مۇعالىم جاس ۇرپاققا جان-جاقتى ۇلتتىق تاربيە بەرۋدىڭ جالپى ماقساتتارىن جانە مەكتەپ گەوگرافياسى كۋرسىنىڭ تاربيەلىك مۇمكىندىكتەرىن تالداۋ نەگىزىندە مىناداي مىندەتتەردى شەشۋى كەرەك:
- ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تابيعاتىنىڭ وتە اسەم ءارى الۋان تۇرلىلىگىن, اركەلكى سۇلۋلىعى مەن مەندەلەەۆ كەستەسىنە كىرگەن بارلىق قازبا بايلىقتىڭ اسا باي مەكەنى ەكەنىن وقىتىپ-ۇيرەتۋ;
- وسىنداي تابيعي قازبا بايلىقتىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا تىكەلەي اسەرى بار ەكەنىن تۇسىندىرە وتىرىپ, قورشاعان ورتا مەن تابيعاتتى قورعاۋ جولىنداعى ۇلتتىق تاربيە نەگىزىندەگى ۇلتجاندى كوزقاراسقا تاربيەلەۋ. ويتكەنى وقۋشىلاردىڭ تابيعاتقا, ەڭبەككە, وتانسۇيگىشتىككە دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرماي, گەوگرافيانى وقىتۋ مۇمكىن ەمەس. تابيعات بايلىقتارى قوعام دامۋىنىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى قىزمەتىن اتقارادى. ول ادام ءۇشىن زاتتار مەن ەڭبەك قۇرالدارىنىڭ كوزى بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى. ادامدار ءوندىرىستى تابيعي بايلىقتارى ارقىلى ولاردى شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ جانە تۇرلەندىرۋ ارقىلى دامىتادى.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىن زەرتتەپ وقىتۋ بارىسىندا ونىڭ دامۋىنىڭ تابيعي العى شارتتارىن, تابيعات جاعدايلارى مەن رەسۋرستارىنىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمى مەن ماماندانۋىنا, ونىڭ ورنى مەن رولىنە اسەرىن تالداۋ ماڭىزدى ورىن الادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جالپى جۇيەسى وقۋشىلاردىڭ ساناسىندا قالىپتاسۋى كەرەك.
قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن تالداۋ كەزىندە جەر بەدەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە, توپىراق, كليماتتىڭ ىلعالمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جانە باسقا دا تەحنيكالىق-ماتەريالدىق بازانىڭ فاكتورلارى ەسكەرىلەدى. رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق اۋداندارىنىڭ, اۋماقتىق وندىرىستىك كەشەندەردىڭ, ونەركاسىپ ورىندارى مەن ورتالىقتارىنىڭ ەكونوميكالىق گەوگرافيالىق سيپاتتامالارىندا تابيعي جاعدايلار مەن رەسۋرستار ولاردىڭ شارۋاشىلىقتى دامىتۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى. وعان وقۋشىلار قولدا بار مىسالدار ارقىلى كوز جەتكىزەدى.
سونىمەن, مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر مۇعالىمنىڭ الدىنا ۇلتتىق يدەيالىق-ساياسي تاربيەنىڭ ءۇش نەگىزگى مىندەتى تۇر:
- وقۋشىلاردى تۋعان وتانىمىز تۋرالى قاجەتتى كولەمدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك بىلىممەن, دۇنيەتانىمدىق يدەيالارمەن, تۇسىنىك جانە ۇعىمدارمەن قارۋلاندىرۋ.
- وقۋشىلار بويىندا ازاماتتىق سەزىمدەردى, ءوز ەلىنىڭ, قازاقستان حال-قىنىڭ ءومىرى مەن اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرىنە قاتىسۋعا, قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن ۇلتارالىق ينتەرناتسيوناليزم سەزىمىن تاربيەلەۋ.
- وقۋشىلاردى «جاڭا قازاقستان» قوعامىنىڭ بەلسەندى پايدالى ەڭبەك ارەكەتىنە باۋلۋ.
پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدە ۇلكەن ساياسي رەفورمالار بولاتىنىن مالىمدەدى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى وقۋ-تاربيە جۇمىستارىندا بەلسەندى, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلگەن جاڭا رەفورمالار بولاتىنىن دا ايتتى. ءبىز, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە جاڭا قازاقستان قوعامىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىن جاس ۇرپاقتى وقىتىپ-تاربيەلەۋگە اتسالىسۋىمىز قاجەت. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا باعىت العان وسىنداي رەفورمالار اياسىندا, ءبىلىم سالاسىندا بولاتىن وزگەرىستەرگە قاراي, گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق سەزى قارساڭىندا مەكتەپتەردەگى گەوگرافيا ءپانى دە جۇيەلى تۇردە وقىتىلسا دەگەن پىكىرىمىز ەسكەرىلگەنىن قالايمىز.
رەسپۋبليكاداعى گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىندە گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلىنىڭ تۇجىرىمداماسى (جوبا)» جاڭا تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىنا ۇسىندى.
«گەوگرافيا» كۋرسىنىڭ قۇرىلىمى.
وقىتۋدىڭ I ساتىسىندا (1-4 سىنىپتار) گەوگرافيالىق مازمۇنداعى قاراپايىم تانىمدىق بىلىمدەر «تابيعاتتانۋ نەمەسە جاراتىلىستانۋ» نەمەسە «دۇنيەتانۋ» پاندەرىنىڭ قۇرامىندا قاراستىرىلادى.
وقىتۋدىڭ II ساتىسىندا 5-9 سىنىپتاردا وقىتىلاتىن وقۋ پاندەرىندە گەوگرافيالىق ءبىلىم جۇيەلى تۇردە تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەلۋى قاجەت. ولار تومەندەگىدەي وقۋ كۋرستارىندا ۇسىنىلادى:
- جاراتىلىستانۋ وقۋ ءپانى (5-سىنىپ, 68 ساعات);
- جالپى نەمەسە باستاپقى گەوگرافيا كۋرسى (6-سىنىپ, 68 ساعات);
- مۇحيتتار مەن ماتەريكتەر گەوگرافياسى وقۋ ءپانى (7-سىنىپ, 68 ساعات).
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافياسى (8-9 سىنىپ, 136 ساعات).
- قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى (8-سىنىپ);
- قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسى (9-سىنىپ). ءپان مازمۇنىندا بىرتۇتاستىققا, گەوگرافيالىق قابىقتىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە گەوجۇيەنىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن ءوزارا ارەكەتىنە جانە وسى جۇيەنىڭ ءارتۇرلى دامۋ كەزەڭدەرىندەگى ادام بالاسىنىڭ ءوسۋى مەن ورنىنا باستى نازار اۋدارىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەوگرافيالىق كەڭىستىكتىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە قامتىلعان.
وقىتۋدىڭ III ساتىسىندا (10-11سىنىپتار) وقىتۋدىڭ كەڭ كولەمدى نۇسقاسى ۇسىنىلادى. وقىتۋ بەيىنىنە قاراي مىندەتتى جانە تاڭداۋ بويىنشا كۋرستار ەنگىزىلەدى.
مىندەتتى كۋرستار:
- دۇنيەجۇزىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جانە ساياسي گەوگرافياسى (11-سىنىپ, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىت, 102 ساعات; جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتى 136 ساعات);
- دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساياسي گەوگرافياسى نەمەسە ەلتانۋ كۋرسى (12-سىنىپ, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىت 102 ساعات, جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتى 136 ساعات).
تاڭداۋ كۋرستارى. گەوەكولوگيا; ساياسي گەوگرافيا; ولكەتانۋ; قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەردىڭ گەوگرافياسى; تۇركى تىلدەس ەلدەر (مەملەكەتتەر) گەوگرافياسى وقۋ پاندەرىن ۇسىنادى.
وقۋشىلاردىڭ بىلىمگە دەگەن جاڭا كوزقاراسىن جانە وتانىنىڭ داڭقى مەن قۇدىرەتى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن سانانى قالىپتاستىراتىن ءپاننىڭ ءبىرى – «قازاقستان گەوگرافياسى» بولعاندىقتان جاس ۇرپاق ساناسىندا تەرەڭ پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى, سونىڭ ناتيجەسىندە حالىق اراسىنان ەل ماقتانىشى بولاتىن ازاماتتار ءوسىپ-جەتىلەدى.
ۇلجالعاس ەسنازاروۆا,
گەوگرافيادان رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەپ جەتەكشىسى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى
الماتى
