كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ازيا بارىسىنا اينالا الامىز با؟
ەلىمىز ءوزىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا قاجەتتى وزىق ۇردىستەردى «ازيا جولبارىستارىنا» بالانعان وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنەن دە الۋعا تىرىساتىنى بەلگىلى. تۇتاستاي بۇل وركەنيەتتى الەمگە ءتان قۇبىلىس. سارى قۇرلىقتىڭ «جولبارىستارى» وزگەلەردەن كەم بولماۋى ءۇشىن ءبىلىم مەن يننوۆاتسياعا باسىمدىق بەرىپ, ونىڭ ناتيجەسى كوپ كۇتتىرمەدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, تايۆان (تايپەي) جانە گونكونگ ازيانىڭ تەحنولوگيالىق الىپتارىنا اينالعالى قاشان؟!
جاقسىلاردان قالماۋ ءۇشىن قازاقستان دا بۇل باعىتتا قامدانىپ-اق كەلەدى. ايتالىق, Data-driven Government (دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن مەملەكەت) يدەياسى. ونىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى – تىڭ تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن بىرىڭعاي تسيفرلى پلاتفورمانى قۇرۋ ارقىلى ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىنە اۋىسىپ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق وسىمگە جول اشۋ.
پلاتفورمانى ورنالاستىرۋدىڭ باستى نازارىندا – جاڭا تسيفرلى شىنايىلىق جاعدايىنداعى قازاقستان ازاماتى. بۇل دەگەنىمىز, مەملەكەت يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە ءار ادامعا ءوز قابىلەتتەرىن اشۋعا كومەكتەسىپ, ونىڭ قولايلى ءومىرى سۇرۋىنە, سول سەكىلدى الەۋەتىن ىسكە اسىرىپ قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاساۋعا ءتيىس.
اتالعان پلاتفورمانى قۇرۋ ازاماتتار مەن بيزنەسكە جانە تۇتاستاي ەلىمىزگە – مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا, دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا, «كورىنبەيتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ىسكە اسىرۋعا, كوممەرتسيالىق قىزمەتتەردى مەملەكەتپەن ينتەگراتسيالاۋعا, مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋداعى شىعىنداردى ازايتۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مەملەكەتتىك IT نارىققا جول اشۋعا («مەملەكەتتىك ماركەت»), تەحنولوگيالىق ەگەمەندىكتى كۇشەيتۋگە, دەرەكتەر نەگىزىندەگى مەملەكەتتى باسقارىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ مەن كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلى بايلانىستىڭ اۋقىمى كەڭەيەدى
تسيفرلى دامۋ مينيسترلىگى وسى تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ادام مەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا بايلانىسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەگەن ۇمىتتە. ۇكىمەت مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن دەرەكتەر بازاسىنىڭ كومەگىمەن ۇسىنىلاتىن ءبىرلى-جارىم «دالمە-ءدال» سەرۆيستەردى بىلاي قويىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيزنەسپەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن مالىمەتتەردىڭ بىرىڭعاي ماسسيۆىنە جانە ولارمەن جۇمىس ىستەۋ الگوريتمدەرىنە سايكەس ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىن كەشەندى تۇردە شەشۋگە اۋىسۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل رەتتە زاماناۋي تەحنولوگيالار جەكە تۇلعالاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن زاڭسىز قولدانۋدان نەعۇرلىم ءتيىمدى قورعاپ, سەنىمدى رەزەرۆكە قويۋ ارقىلى ولاردىڭ جوعالۋىنىڭ الدىن الادى. ءاربىر ادام مەملەكەتتىك پلاتفورمادا انىقتالعان سوڭ ءوزىنىڭ «تسيفرلى كوشىرمەسىنىڭ» كومەگىمەن اقپاراتتىق ەكوجۇيەنى پايدالانىپ, قاجەتتىلىكتەرىنە ساي جەدەل رەجىمدە تسيفرلى قىزمەتتەردى الا الادى. دەمەك بۇل پلاتفورما كوپتەگەن باسقارۋ فۋنكتسياسىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كومەگىمەن ەمەس, پلاتفورمالىق شەشىمدەر ارقىلى ورىنداۋعا بولاتىنىن دالەلدەيدى.
ادامي فاكتورعا بايلانىستى تاۋەكەلدەر ازايادى
بىرىڭعاي تسيفرلى پلاتفورمانى قۇرۋدىڭ باستى ءمانى مەملەكەتتىڭ ازاماتتار مەن بيزنەسپەن اراداعى بايلانىسىن ءداستۇرلى «سەرۆيستىك ورتالىق» مودەلىنەن ادامعا ورتالىقتاندىرىلعان مودەلگە تولىق كوشىرۋدە جاتىر. بۇل ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن نىعايتىپ, مەملەكەتتىڭ ءرولى مەن فۋنكتسيالارىن وڭتايلاندىرۋمەن بىرگە سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا باعىتتالعان قاجەتتى مىندەت. مەملەكەتتىك باسقارۋ ءادىسىن قىزمەتتەر كورسەتۋ باعىتىنان تىكەلەي ادامعا باعدارلانعان تاسىلگە كوشۋ ارقىلى وزگەرتۋ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا, «كاستوميزاتسيالاۋ» (ونىمگە ناقتى تۇتىنۋشىنىڭ تاپسىرىسىنا سايكەس سيپات بەرۋ) مەن ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وسى مودەلى بيلىككە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن قاجەتتىلىكتەرىن عانا ەمەس, كەز كەلگەن جاعدايعا بايلانىستى تۇتاستاي سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋعا سەپتەسەدى. بۇل جاعدايدا بارلىق پروتسەسس وقشاۋلانباي جيىنتىق تۇرىندە «كليەنت جولىمەن» (Customer Journey) جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ ناتيجەسىنە سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ قاعيداتى «ۆەدومستۆولىق كوزدەردەن» كليەنتتىك جولدارعا نەگىزدەلگەن دومەندەرگە اۋىستىرىلادى. بىلايشا ايتقاندا, ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى «كورىنبەيتىن مەملەكەت» قاعيداتىنا ساي كەلىپ, ازاماتتارعا ارنالعان قىزمەت كورسەتۋ پروتسەستەرى بىلىنبەيتىندەي, ايتسە دە ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەر حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ, مەملەكەتتىڭ جۇمىسى اشىق بولۋعا ءتيىس.
ەسكىلىكتەن ارىلۋ قيىن شارۋا
تسيفرلى ترانسفورماتسيانى ىسكە اسىرۋدىڭ قيىندىعى – قازىرگى باسقارۋ جۇيەسى قولدانىستاعى ەسكى تەتىكتى بارىنشا ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا مۇددەلى. سول سەبەپتى قالىپتاسقان باسقارۋ ادىستەرىنەن پەرسپەكتيۆالى جولعا كوشىپ, ونى قارقىنداتۋ ۇدەرىسى ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. جوبا اۆتورلارى ايتقانداي, ونى ەڭ جوعارى مەجەدە – مەملەكەت باسشىسى مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ دەڭگەيىندە ۇيلەستىرىپ قولداۋ قاجەت. پلاتفورمانىڭ باس ساۋلەتشىسى ءرولىنىڭ ەنگىزىلۋى جانە تسيفرلى ترانسفورماتسيا شەڭبەرىندە باسقارۋشىلىق جانە قارجىلىق رەسۋرستاردى شوعىرلاندىرۋ تۇتاستاي تسيفرلى ترانسفورماتسيانىڭ تابىستىلىعىن ايقىندايتىن شەشىم. وسى باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ قۇزىرەتىنە قازىرگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن اۆتوماتتاندىرۋعا بولىنەتىن بۇكىل بيۋدجەت بەرىلۋگە ءتيىس دەيدى تۇجىرىمداما اۆتورلارى. البەتتە, ءبىرىنشى كەزەڭدە وسى بيۋدجەتتى قولدانىستاعى جۇيەلەردى كۇتىپ ۇستاۋ مەن دامۋ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بولۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق تسيفرلى ترانسفورماتسيا ورتالىعى تسيفرلى ەكونوميكاعا تىكەلەي قاتىستى ەرەجەلەردى ازىرلەپ, جاڭا پلاتفورمالىق شەشىمدەرمەن اۋىستىرىلاتىن ەسكىرگەن مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار مەن سەرۆيستەردەن بىرتىندەپ باس تارتۋى كەرەك.
مەملەكەتتىڭ جۇمىس قابىلەتتىلىگىن ساقتاپ, جۇيەنى تۇبەگەيلى اۋىستىرۋ كەزىندە بولاتىن تەرىس سالداردى الدىن الۋ ماقساتىندا وسى تۇجىرىمدامانىڭ اياسىندا پلاتفورمالىق جولدى تاڭداۋ ءتيىمدى دەپ سانالىپ وتىر. ياعني IT-مەملەكەتتىڭ سەرۆيستىك ەكوجۇيەسىن قۇرىپ, بىراق جۇمىس ىستەپ تۇرعان جۇيەلەردى قاتار پايدالانۋ ورىندى. تسيفرلى ترانسفورماتسيا پروتسەسىندە مەملەكەتتىك باسقارۋعا تىڭ مۇمكىندىكتەر بەرەتىن جاڭا قاعيداتتار مەن تەحنولوگيالار نەگىزىندە قولدانىستاعى مەملەكەتتىك اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەلەرىمەن قاتار جاڭا ەكوجۇيە سالىنادى. وسى ارقىلى قولدانىستاعى جۇيەلەردىڭ فۋنكتسيالارى مەن قىزمەتتەرى بىرتىندەپ الماستىرىلىپ, وتپەلى كەزەڭدە ەسكى مەن جاڭا جۇيەلەر قاتار قولدانىلادى. دەسە دە ەسكى تەحنولوگيانىڭ قىزمەتتەرى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭا پلاتفورماعا اۋىسادى.
قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزى ارتادى
مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تسيفرلى ترانسفورماتسياسىن ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اسىرەسە جەكە مالىمەتتەردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ اسا ماڭىزدى. نەگە دەسەڭىز, تىڭ وزگەرىستەر يننوۆاتسيالار مەن وركەندەۋدى ىنتالاندىرعانىمەن كيبەرتاۋەكەلدەر قاۋىپسىزدىكتى قۇنتتاۋدىڭ جان-جاقتى ستراتەگياسىن قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. تسيفرلى باعىتتاعى ستراتەگيالىق ماقساتتار مەن بولجامدى قاۋىپتىڭ اۋقىمىن ەسكەرىپ, كيبەر تاۋەكەلدەردى باسقارۋدا 3 نەگىزگى باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋى قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ساياسي, تەحنيكالىق باعىتتاعى كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋ. ەكىنشىدەن, ىقتيمال قاۋىپتەردى انىقتاپ, ۋاقتىلى ەسكەرتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەرتە حابارلاۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ. ۇشىنشىدەن, شابۋىلدارعا شاپشاڭ دەن قويىپ, مەملەكەت پەن جەكەلەگەن ۇيىمدار مەن تۇتاستاي پلاتفورمانىڭ قىزمەتىنە مەيىلىنشە از اسەر ەتەتىندەي, جۇيەلەردىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە تەز داعدىلانۋ.
ينفراقۇرىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا جوعارىدا اتالعان بارلىق مىندەتتى قاجەتتى جانە جەتكىلىكتى كولەمدەگى تسيفرلى ينفراقۇرىلىمسىز جۇزەگە اسىرۋ قيىن. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ىركىلىسسىز جۇمىسى ءۇشىن ءتيىستى تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى بولماسا, قوسىلعان كەڭ بايلانىس ارنالارى مەن باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق ەلەمەنتتەر قاراستىرىلماعان جاعدايدا تسيفرلى ەۆوليۋتسيانى ىسكە اسىرىپ, بىرىڭعاي پلاتفورمانىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن ەمەس.
ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋدىڭ بالاما جولى
بىرىڭعاي تسيفرلى پلاتفورمانى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداپ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ يكەمدى, وبەكتيۆتى جانە جىلدام تەتىگىن يەلەنەدى. اقىرى, مەملەكەت قۇرىلىمسىز, بىتىراڭقى دەرەكتەرمەن سيپاتتالاتىن جانە ءار قىزمەتتى بولشەكتەپ الۋعا تۋرا كەلەتىن جۇيەنىڭ اينالاسىنان كەتەدى. ونىڭ ورنىنا ەلىمىز «ادامنىڭ اينالاسىنداعى» ارحيتەكتۋراعا كوشىپ, ءار ازاماتقا بارلىق دەرەك جيناقتالاتىن بىرىڭعاي پروفيل قىزمەتى ۇسىنىلادى. اتالعان ارحيتەكتۋرا بىرىڭعاي مەتا-مودەلدەگى انىقتامالىق دەرەكتەرمەن, دەرەكتەر ساپاسىن باقىلاۋدىڭ ۇزدىكسىز پروتسەسىمەن, كەز كەلگەن جاعدايعا بايلانىستى قاجەتتىلىكتەرگە ساي ينتەگراتسيالانعان قىزمەتتەردى پرواكتيۆتى ۇسىنۋمەن ەرەكشەلەنبەك. بۇل تەتىك ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن جاڭعىرتىپ, دامۋ مەن يننوۆاتسياعا باعىتتالعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى مەن ەلىمىزدىڭ تارتىمدىلىعىن, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ۇلعايتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى ءتيىس.
ارينە بۇل يدەيانى ءالى IT-قاۋىمداستىقتىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا سالۋ قاجەت. ال ونىڭ قانشالىقتى تابىستى جۇزەگە اساتىنىن ۋاقىت تورەشى كورسەتەر.
