اپاتتى «قولدان جاساپ» الماساق يگى

بۇل تۋرالى اڭگىمە بۇعان دەيىن كوپ ايتىلمايتىن. سەبەبى بولىنەتىن قارجى دا, سايكەسىنشە سۋ مولشەرى دە جەتكىلىكتى بولاتىن. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1993-1998 جىلدارى كانالدان شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارناسىنا 100 ملن تەكشە مەتردەن سۋ جىبەرىلىپ تۇرعان. 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا مۇلدەم سۋ بوساتىلماپتى. ال 2005-2008 جىلدارى 50 ملن تەكشە مەتردەن سۋ جايىلاتىن بولعان. ودان كەيىنگى جىلدارى اتالعان كورسەتكىش 100 ملن تەكشە مەتردەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. الدىڭعى جىلى نەبارى 40 ملن تەكشە مەتر سۋ بولىنەدى دەگەندى ەستىگەن جۇرت ابدىراپ قالعانى راس. 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە كانالدان سۋ جىبەرۋگە قارجى قاراستىرىلماپتى دەگەن اڭگىمە دە جەلدەي ەستى.

بۇل ىسكە دەرەۋ سۋ شار­ۋا­شىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى ارا­لاسىپ, وبلىس اكىمدىگىنە, مينيسترلىككە, ءتىپتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە دەيىن حات جازىپ قانا قويماي, نۇر-سۇلتان قا­لاسىنا ارنايى بارىپ, ماسە­لەنى بەتپە-بەت شەشۋگە تىرىس­قان ەدى. ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» دا بۇل ماسەلەنى بىر­نەشە رەت قاۋزاپ, كوتەردى. ناتي­جەسىندە, قوسىمشا قاراجات قا­راس­تىرىلىپ, سوڭعى ەكى جىلدا شا­مامەن 80 ملن تەكشە مەتر سۋ بوساتىلدى.

بيىل اتالعان ماسەلە تاعى الدان شىعۋدا. «ازىرگە 87 ملن تەكشە مەتر سۋعا قاناعات قىلىڭدار» دەپتى مينيسترلىكتەگىلەر. عى­لى­مي نەگىزدەرگە سۇيەنسەك, اقكول-جا­يىل­ما القابىنا كەم دەگەندە 120 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلۋى ءتيىس. سوڭعى جىلدارى كورسەتكىش 80 ملن تەكشە مەتردەن اسپاعانىن ەسكەرسەك, وڭىردە ەكولوگيالىق احۋال بۇزىلا باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر سۋ جايىلاتىن القاپتاعى ءشوپتىڭ شىعىمدىلىعى 25 تسەنتنەردەن 17 تسەنتنەرگە تومەندەگەن. اۋليەكول جانە شىعاناق كولدەرى تايازدانىپ, قىستا بالىقتار قاتىپ قالعان. بيىل وڭىردە قار از ءتۇستى. ياعني مال ۇستاعان اعايىن سۋ بوساتۋ ىسىنە ەرەكشە ءۇمىت ارتىپ وتىر. ولار قۇزىرلى ورگان باسشىلارى جۇتتى قولدان جاسامايتىنىنا سەنىمدى.

كسرو مەملەكەتتىك سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى, سۋ شارۋا­شىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى لەونيد باتالوۆ باستاعان بەل­سەندى توپ سۋدىڭ مولىنان بوساتىلۋى ءۇشىن ءار مەكەمەنىڭ تا­بال­دىرىعىن توزدىرىپ جۇرگەن جايى بار. جىلدا قايتالاناتىن جاعداي بۇل. مىندەتتى تۇردە پرە­زيدەنتتىڭ اتىنا حات جازۋ كەرەك پە؟ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ, ما­سە­لە وڭ شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتە سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرلەرى.

– جەرگىلىكتى جەردە پروبلەمانى جان-جاقتى تالقىلاي كەلە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنا, قۇ­زىرلى مينيسترلىكتەرگە حات جولدادىق. وندا سۋ بوساتۋدىڭ وبلىستىڭ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق سالاسىنا ماڭىزى جوعارى ەكەنى تاپتىشتەپ جازىلدى. سۋدى جىل سايىن سۇراي بەرمەيتىندەي, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ءتيىمدى باعدارلاما قول­عا الىنسا ەكەن دەگەن تىلەگىمىز بار. ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە ءمان بەرىپ, دۇرىس شەشىم قابىل­داي­دى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەيدى ل.باتالوۆ.

سۋ بوساتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلە قويماس. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا قا­زىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كا­نال­دىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ اۋماعىنداعى شىدەرتى وزەنىنىڭ اعىنى تابيعي جولمەن ەمەس, سۋ تورابىمەن رەتتەلۋگە كوشكەن. وسىلايشا, كانالدىڭ شىدەرتى كەنتىنىڭ ماڭىنان وتەتىن تۇسىنا №112 سۋ تورابى سالىنىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, شىدەرتى وزەنىنىڭ ارناسى ەرتىس سۋىن قا­را­عاندى قالاسىنا قاراي تاسى­مال­داۋعا پايدالانىلا باستادى. الايدا مۇنىڭ سالدارى دا جوق ەمەس ەدى. ويتكەنى وسىدان كەيىن اقتوعاي اۋدانىنىڭ جانە ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعىنىڭ ءبىراز جەرىنە كوكتەمدەگى تابيعي سۋ جايىلمايتىن بولدى. بۇرىن كوكتەمدە اتالعان اتىراپتاعى شابىندىق, جايىلىمدىق جەرلەر, سۋ قويمالارى تەگىس سۋعا تولاتىن. ولكەدەگى ءىرىلى-ۇساقتى كولدەر ارناسىنان تاسىپ, ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ, اپپاق ايدىن بولىپ جارقىراپ جاتاتىن. بۇل جەردىڭ اقكول-جايىلما اتالۋى دا سودان.

– كانال سالىنعان سوڭ شى­دەر­تى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا تابيعي سۋ جىبەرىلمەيتىن بولدى. دەمەك كوكتەمدە جارقىراپ جاتاتىن اق ايدىن كوزدەن بۇل-بۇل ۇشۋى مۇمكىن ەدى. شىنىمەن قاتەر ءتوندى. سونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كانال قۇرىلىسىن جوبالاۋ بارىسىندا تابيعي سۋ جايىلىمىنىڭ وتەۋى رەتىندە ەرتىس-قاراعاندى كانالىنان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا كومپەنساتسيالىق سۋ جىبەرۋ قاراستىرىلدى. بۇل تابيعاتتى قورعاۋ تۇرعىسىنان دا قاجەت شارا ەدى. وسىلايشا, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىنا جەتكىلىكتى كولەمدە سۋ جىبەرىلىپ تۇردى. ناتيجەسىندە, مال شارۋا­شىلىعىمەن عانا اينالىساتىن جەرگىلىكتى حالىق ءتورت ت ۇلىگىن كوپ­تەپ ءوسىرىپ, قىسقى جەم-ازى­عىن قىسىلماي قامداپ كەلدى. سۋ بويىنداعى ەلدى مەكەندەر دە ءتۇ­تى­نىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ جاتتى, – دەيدى لەونيد باتالوۆ.

ەلىمىز نارىقتىق ەكو­نو­مي­كا­عا كوشكەن سوڭ, كانالدىڭ سۋىن اقىلى پايدالانۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. الايدا توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىنان ەندى عانا باس كوتەرە باستاعان شارۋا­لاردىڭ سۋعا اقشا تولەي­تىندەي جاعدايى جوق ەدى. سوندىقتان 2000-2004 جىلدارى شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارناسىنا سۋ جىبەرۋ توقتاتىلدى. سالدارىنان سۋ جا­يىلماعان ءوڭىردىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى ايتارلىقتاي شى­عىنعا ۇشىرادى. جەراستى سۋلارى تارتىلىپ, تۇزدى جەرلەر كوبەيدى. ولكەدەن اڭ-قۇس بەزىپ كەتتى. حالىق اراسىندا ءتۇرلى دەرتكە شالدىعۋشىلاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. ءتورت ت ۇلىك مال ازايدى. ءسويتىپ اۋىل حالقىنىڭ تۇر­­مىسى تومەندەپ, ءال-اۋقاتى نا­شار­لادى. وسىنىڭ ءبارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي زالال كەلتىردى. سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مىرزاعالي ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋ جىبەرۋ توقتاتىلعان كەزدە اۋىل ادامدارى وبلىستىڭ, رەسپۋبليكانىڭ وزگە اۋماقتارىنا جاپپاي كوشە باستاعان.

– 2000-2004 جىلدار ارالى­عىندا ەكىباستۇز اۋىلدىق ايما­عىنداعى حالىقتىڭ سانى 20 500 ادامنان 11 700 ادامعا دەيىن, ياعني بىردەن 40 پايىزعا ازايدى. كانال سۋىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى پاۆلودار مەن ەكىباستۇز قا­لا­لارىنا كوشىپ كەتتى. وسى­لاي­شا, ىرگەسى سوگىلمەي وتىرعان اۋىل­دار­دىڭ تىرلىگىنەن بەرەكە قاشتى, – دەيدى م.ەرعاليەۆ.

سول سەبەپتى پاۆلودار وب­لى­سىنىڭ باسشىلىعى جاع­دايدى رەتتەۋ ءۇشىن ەل ۇكىمەتىنەن بىر­نەشە مارتە كومەك سۇراۋعا ءماج­بۇر بولدى. اقىرى 2002 جىلى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارنا­سىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماق­سا­تىندا كومپەنساتسيالىق سۋ جىبەرۋ جوباسى ازىرلەندى. سونىڭ نەگىزىندە 2005 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسە­بىنەن 50 ملن تەكشە مەتر كولە­مىن­دە سۋ بوساتىلا باستادى. جىلدار بويى سۋالىپ جاتقان اۋليەكول, جالاۋلى, شىعاناق, قاراسۋ, شيقىلداق سەكىلدى كولدەرگە كورىك كىردى. ال 2009 جىلدان باستاپ بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمى 100 ملن تەكشە مەترگە جەتتى. قازىرگى احۋالدى جوعارىدا ايتتىق.

ەكىباستۇز اۋىلدىق ايما­عى­نىڭ جانە اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۇر­عىندارى اۋەلدەن مال شار­ۋا­شى­لىعىمەن اينالىسادى. بۇل توڭىرەكتە ەگىن, كوكونىس وسى­رىل­مەيدى. جايىلىمعا سۋ تام­با­­عان جىلدارى حالىق قاتتى قي­نالعانى سودان. «تابىس» شار­^­ۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مانات العامباروۆ كانالدان سۋ بو­سا­تىل­ماعان جىلدارى جەر­گى­لىكتى تۇر­عىندار كوپ زارداپ شەك­كە­نىن ايت­تى.

– ءتورت ت ۇلىك ىشەتىن سۋ تاپپاي, دالا كەزىپ كەتەتىن. اقىرى تۇرعىندار ءوزارا بىرلەسىپ, قۇدىق قازىپ, تىعىرىقتان شى­عۋعا ءماجبۇر بولدى. سول سە­بەپتى ساتباەۆ كانالىنان سۋ جىبە­رىلۋى ابدەن زاڭدى. وندا دا جەت­كىلىكتى كولەمدە بوساتىلۋى كەرەك. كانالدان سۋ از مولشەردە جىبەرىلسە, اقتوعاي اۋدانىنداعى باسقامىس, جولبولدى جانە جالاۋلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە جەتپەۋى مۇمكىن. سالدارىنان, مال ازىعىن ازىرلەۋگە كەرى اسە­رىن تيگىزىپ قانا قويماي, ون­داعى كولدەردىڭ تارتىلىپ, اڭ-قۇس­تاردىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلۋى عاجاپ ەمەس, – دەيدى م.العام­باروۆ.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 100 ملن تەكشە مەتر سۋدى بوساتۋعا شامامەن 2,9 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى قاجەت ەكەن. بۇعان دەيىن وبلىس اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسىنا سايكەس, جىبەرىلگەن سۋدىڭ قاي جەرگە دەيىن جەتەتىنىن, قانداي اسەر بەرەتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بەلگىلى بولعانداي, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋىلدىق وكرۋگتەرىن تولىقتاي قامتۋ ءۇشىن جىلىنا 120 ملن تەكشە مەتر سۋ كەرەك. شارۋا قوجا­لىق­تارى تاراپىنان دا سۋعا دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. ەگەر كانالدان جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى قىسقاراتىن بولسا, وزەن ارنا­سى­نىڭ باسىنداعى ەلدى مەكەندەرگە سۋ جەتكەنىمەن, سوڭىنداعى شارۋالار سورلاپ قالاتىنى انىق. حالىقتىڭ تىلەگى – جىل سايىن كەمىندە 120 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ جىبەرىلۋى. سوندا بارلىق ەلدى مەكەن سۋدىڭ ىرىزىن كورەر ەدى. بۇل ولكەگە سۋ جايىلماعان جىلداردا تۇرعىنداردىڭ دا, تابيعاتتىڭ دا قانداي زارداپ شەككەنىن جاقسى بىلەمىز. ۇكىمەت مۇنداي تابيعي اپاتتى قولدان جاساپ, قاراپ وتىرماسىنا سەنەمىز...

پاۆلودار وبلىسى