سۋرەتتى تۇسىرگەن پاۆەل شاتسكي
سەبەبى ەكى جىلعا سوزىلعان پاندەميادان ەندى-ەندى باس كوتەرە باستاعان ەلدىڭ ۇنجىرعاسىن قاڭتار وقيعاسى تۇسىرگەن. ودان قالسا, رەسەيگە سالىنىپ جاتقان سانكتسيانىڭ سالقىنى تيەر مە ەكەن دەپ الاڭداپ ءجۇردى. «بايتال تۇگىل باس قايعى» دەمەكشى, الاعاي دا بۇلاعاي زاماندا حالىق جوعارىعا حات جازىپ, ماسەلە ايتۋدى ىسىرىپ قويعان-تۇعىن. الايدا مەملەكەتكە باس بولعان سوڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلىپ وتىر. وعان كەشەگى حالىققا جاساعان جولداۋى دالەل. پرەزيدەنتتىڭ «اباي وبلىسى قۇرىلىپ, ورتالىعى سەمەي بولادى» دەگەندى ەستىگەندەگى تۇرعىنداردىڭ قۋانىشىن كورسەڭىز عوي, الاقايلاپ, ءبىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ, مارە-سارە بولىسىپ قالدى.
2022 جىلدىڭ 16 ناۋرىزى. سەمەيلىكتەر ءۇشىن عانا ەمەس, كۇللى قازاق ەلى ءۇشىن اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان تاريحي كۇن, قارت قالانىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىت وتى جانعان كۇن. سەمەي حالقى شىعىس قازاقستان وبلىسىنان بولىندىك دەپ قۋانعان جوق, ابدەن توز-توزى شىققان رۋحاني قالانىڭ قايتا جاڭاراتىنىنا, ءوز قازانىندا وزدەرى قاينايتىنىنا قۋاندى. ايتپەسە, 1997 جىلدان بەرى سەمەي قالاسىندا جىلت ەتكەن العا جىلجۋ بولماعان. كەرىسىنشە, ءوندىرىسى توقىراۋعا ۇشىراپ, الەۋمەتتىك مەكەمەلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلعان. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازىر ول جاقتا شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر از ەمەس. مىسالى, ايماقتىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمى ابدەن توزعان. كەزىندە الاش ارىستارىنىڭ باسىن قوسقان سەمەي قالاسىنىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ءبىز تاريحي ادىلدىكتى ورناتىپ, ۇلىلارىمىز دۇنيەگە كەلگەن كيەلى ولكەنى قايتا جاڭعىرتۋعا ءتيىسپىز...» دەدى.
كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن پىكىردى ءدوپ باسىپ ايتقان پرەزيدەنتكە شەكسىز ريزا بولعان سەمەيلىكتەر العىستارىن جاۋدىردى. زيالى قاۋىم بىردەن ابايدىڭ مونۋمەنتىنە بارىپ گۇل شوقتارىن قويدى, تاعزىم ەتتى. ەندىگى كەزەكتە سەمەي تۇرعىندارى بەرەكە-بىرلىك تانىتىپ, قالانىڭ دامۋ جوسپارىن قۇرۋعا ات سالىسۋى كەرەك. بۇل توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعاندىقتان سەمەيدىڭ سەرپىلىپ كەتۋىنە سەپ بولادى دەپ ويلايمىز. ساۋدا-ساتتىققا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتۋگە, تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا وتە قولايلى ءوڭىر. كاسىپكەر, مەتسەنات مارات قۇرمانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە الدىمەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك.
– سەمەيدى نەگىزىنەن ەكونوميكالىق ايماق دەيدى. راسىندا سولاي. ەرتەدە جىبەك جولىنىڭ سەمەيمەن ءوتۋى دە بەكەر ەمەس. مىنە, حالىقتىڭ ارمانى ورىندالدى. ەندى قالامىزدى قايتسەك دامىتامىز دەگەن سۇراققا ويلانايىق. مەنىڭ ويىمشا, الدىمەن كاسىپ اشامىن دەگەن ازاماتتاردىڭ بارىنە مۇمكىندىك بەرىپ, زاۋىت-فابريكالاردى ىسكە قوسۋ كەرەك. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مال شارۋاشىلىعى, جەڭىل ونەركاسىپ جۇيەلى دامىپ جاتقان. بىراق دۇركىرەپ تۇرعان ەت كومبيناتى جۇمىسىن توقتاتتى. قازىرگى ۋاقىتتا العا قويعان ماقساتىمىز – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. بوس جاتقان جەردى ۇلەستىرىپ, كاسىپكە ەبى بار ازاماتتارعا بەرىلسە دەيمىن. سونىمەن قاتار ولار سۋبسيديالانۋى ءتيىس. سەمەي ەرتەڭ وبلىس بولسا, ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جان-جاقتى مۇمكىندىك كوپ. تەك, مەملەكەت ءوز كاسىپكەرلەرىمىزگە قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. ءبىز قازىر كورشىلەس قىرعىزستان مەملەكەتىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وندا جەڭىل ونەركاسىپ كوش ىلگەرى. سولاردىڭ شىعارعان كيىمدەرىن سەمەيگە الىپ كەلسەك دەيمىز. وزبەكستان ونىمدەرىن دە سەمەيگە جەتكىزىپ, الىس-بەرىس وسىندا بولسا جاقسى بولار ەدى. تاعى ءبىر باستى ماسەلە – باعانى تۇراقتاندىرۋ. ونى دا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن ۇزاق مەرزىمگە كارتوپ, قىرىققابات, ءسابىز ساقتايتىنداي مۇمكىندىگىمىز بار. ءسويتىپ, باعانى تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتسەك دەيمىز, – دەدى سەمەي ءوڭىرىنىڭ جاناشىرى, كاسىپكەر مارات قۇرمانباەۆ.
ءيا, ءسوزسىز, سەمەي حالقى ەندى ەڭسەلەرىن تىكتەپ, شارۋاشىلىقتاردى, ونەركاسىپتى قايتا قولعا الۋلارى كەرەك. البەتتە, ونىڭ ءبارى ءاۋ دەگەندە وڭايعا سوقپاسى انىق. ءوڭىر تۇرعىندارى ايتپاقشى, سەمەي – رەسپۋبليكاداعى كەدەي قالا, جۇمىسسىزدىقتان دا الدىڭعى ورىندا تۇر. كوشەلەرى قاراڭعى شاھار ەكەنى جانە راس. قالاي دەگەنمەن, قوردالانعان پروبلەما شاش ەتەكتەن. الايدا قولعا الىنعان جۇمىستاردى دا جوققا شىعارمايمىز. كەيىنگى جىلدارى جولدارى جوندەلە باستادى. قاراعايلى دەپ اتالاتىن جاڭا شاعىن اۋدانى بوي كوتەردى. ەڭ باستىسى, اباي وبلىسىنىڭ قۇرىلاتىنى, حالىقتى ءبىر قۋانتىپ تاستادى.
– سەمەي – قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, وبلىس ورتالىعىنا ابدەن لايىق قالا. پرەزيدەنتتىڭ حالىق ۇنىنە قۇلاق اسىپ, اباي وبلىسىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولعانىنا ءبىز قاتتى قۋاندىق, – دەيدى مادەنيەت قايراتكەرى ايمۇحامبەت بەيسەمبەكوۆ. – كەڭەس وداعى كەزىندە اباي اۋدانىندا 1 ملن قوي بولعان. سەمەي وبلىسىنىڭ حالقى اۋىلشارۋاشىلىقپەن جانە جەڭىل ونەركاسىپپەن اينالىسقان. سوعىس كەزىندە رەسەيدىڭ زاۋىت-فابريكالارىن سەمەيگە كوشىرىپ اكەلگەنى دە شىندىق. شەتەلگە شىعاراتىن كويلەك-كونشەكتىڭ ءبارى وسىندا تىگىلەتىن. تريكوتاج زاۋىتى دا دۇركىرەپ تۇردى. سونىڭ ءبارىن قايتا جانداندىرسا, حالىققا جۇمىس بولار ەدى. ەت كومبيناتىنىڭ بۇكىل ەلدى ونىممەن قامتيتىنداي قاۋقارى بار-تۇعىن. وسىنىڭ ءبارىن قايتا قولعا الماسا, سەمەي بۇرىنعىداي مەملەكەتتىڭ موينىندا وتىرعان دوتاتسيالىق وبلىس بولىپ قالا بەرمەك. ولاي دەيتىنىم, 1997 جىلدارى سەمەي وبلىسىن جابۋ كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىپ, اكتيۆپەن كەزدەستى. ءبىز نەگە جابىلادى دەپ سۇراق قويعانىمىزدا, ەكى سەبەبىن ايتىپ ءتۇسىندىردى. ءبىرىنشىسى, سەمەي تولىعىمەن دوتاتسيادا وتىر, اۋىر يندۋسترياسى جوق قالا دەدى. ونىسى راس. وتىزعا جۋىق زاۋىت-فابريكالاردىڭ ءبارى جابىلعان. ال وسكەمەننىڭ اۋىر ونەركاسىبى دامىعان قالا. ياعني مەملەكەتتىڭ موينىنان بوساپ, وسكەمەن اسىرايدى دەگەنگە كەلتىردى. ەكىنشىسى, وسكەمەننىڭ 7-8 پايىزى عانا قاراكوزدەر ەكەنىن ايتىپ, سانىمىزدىڭ كوبەيگەنى دۇرىس دەپ ءتۇسىندىردى. تاعى ءبىر ايتقانى, وبلىستى ۇستاۋ ءۇشىن شىعاتىن 47 ملرد تەڭگەنى سەمەيگە ءبولىپ بەرەتىنىن جەتكىزدى. الايدا ءبىر جەتىدەن كەيىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دانيال احمەتوۆ كەلىپ, 27 ملرد تەڭگە بولىنەتىنىن ايتتى. ءسويتىپ, سەمەي تاراعان سوڭ بانكتەردىڭ ءبارى فيليال بولىپ قالدى, كوپتەگەن مەكەمەلەر جابىلدى, – دەيدى ا.بەيسەمبەكوۆ.
ول سەمەي وبلىس ورتالىعى بولۋعا لايىقتى ەكەنىن تاريحتان تارتىپ تا دالەلدەگەندەي بولدى. قىسقاشا ايتساق, پەتر پاتشانىڭ ءوزى سەمەيدە بەكىنىس كوتەرگەنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. سوناۋ زاماندا ءتورت گۋبەرنيانىڭ ورتالىعى بولعانى دا بەلگىلى. قاراعاندى, پاۆلودار, وسكەمەن, لەپسى ۋەزدەرى وسى سەمەيگە قاراعان ەكەن. جوعارىدا ايتقانداي, ساۋدا-ساتتىققا, الىس-بەرىسكە وتە ىڭعايلى ستراتەگيالىق قالا.
ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعىنان بولەك تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا دا قولايلى ءوڭىر ەكەنى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. تاسىن تۇرتسەڭ, تاريح سويلەيتىن كيەلى ءوڭىر. سوناۋ شىڭعىستاۋدىڭ قويناۋى تولعان تاريحي, تانىمدىق جەرلەر. 1945 جىلى قۇرىلعان «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايى سەمەيدەگى ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايىنىڭ فيليالى رەتىندە قۇرىلعان. ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە ۇلى تۇلعانىڭ مەكەن ەتكەن قىستاۋى مۇراجاي-ۇيىنە اينالىپ, 1970 جىلدان باستاپ مۇراجاي رەتىندە قۇرىلعان. بۇل كەشەننىڭ قۇرامىنا سەمەيدەگى ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى, احمەت ريزا مەدرەسەسى, بورلىدەگى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجايى, كوكباي جاناتاەۆتىڭ مۇراجايى, 2003 جىلى قۇندىزدى اۋىلىندا اشىلعان شاكىر ابەنوۆتىڭ مۇراجايى, ءۇرجار اۋدانىنداعى اسەت نايمانباەۆتىڭ مۇراجايى, قۇنانبايدىڭ قۇدىعى, زەرە مەن ۇلجاننىڭ زيراتى, «اباي – شاكارىم» مازارلى كەشەنى, مازارلى كەشەننىڭ مەشىتى, مۇساقۇلدىڭ قىستاۋى, «وسپان كولى», كەڭگىرباي ءبيدىڭ زيراتى ەنگەن. اۋماعى 6 400 گەكتار بولاتىن قورىققا 16 نىسان كىرەدى. مۇندا ۇزىن-سانى 18 255-كە جۋىق باعالى زاتتار مەن 300-دەن استام جادىگەرلەرى ساقتالعان. اباي اۋدانى, توقتامىس اۋىلىنان 18 شاقىرىم جەردەگى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە اعىلىپ جاتقان تۋريستەر قانشاما؟! عاجاپ ۇڭگىردىڭ قىسى-جازعى تەمپەراتۋراسى +7 گرادۋس. كول سۋىنىڭ دا تەمپەراتۋراسى وزگەرمەيدى ەكەن. ايتا بەرسەك, تاريحي ورىندار كوپ. اباي وبلىسى قۇرىلىپ, جۇمىستار جۇيەلەنگەن سوڭ تۋريزم سالاسى قولعا الىنسا, ساياحاتشىلار لەگى ارتا تۇسەتىنى تاعى انىق. ءتىپتى سەمەي قالاسىنىڭ ىشىندە-اق تۋريستەردى قىزىقتىراتىنداي تاريحي نىساندار از ەمەس.
ايتقانداي, سەمەي وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى شالقىپ, جەڭىل ونەركاسىبى قايتا جاندانسا, قالا ەرتەڭ-اق گۇلدەنىپ, كوركەيىپ شىعا كەلەدى. ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن جاعداي ءوز الدىنا, ءار ازامات شىنايى جاناشىرلىق تانىتىپ, قالانىڭ قارىشتاپ دامۋىنا, وبلىستىڭ وڭالىپ كەتۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋى كەرەك.
سەمەي
