ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن تاريحتان سىزىپ تاستاۋعا بولماس. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن الەم الدىندا ورنىققان مەملەكەتكە اينالدىق. الايدا ازاتتىعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋ ءبىر-اق ساتتە مۇمكىن ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جىگەرلى شەشىمدەر قابىلداپ, حالقىمىزدى تار جول, تايعاق كەشۋدەن الىپ شىقتى.
قاڭتار وقيعاسى بارلىعىمىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ, مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, وتە قىراعى بولۋىمىز كەرەكتىگى كەزەكتى رەت ايقىن ءبىلىندى. وكىنىشكە قاراي, دۇربەلەڭ كەزىندە كوپتەگەن وتانداسىمىز, ونىڭ ىشىندە, ورىمدەي جاسىمىز مەرت بولدى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا قاڭتار قۇرباندارىن ەسكە الىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارى قارقىندى جالعاسىپ جاتقانىنا توقتالدى. قايعىلى وقيعاعا كىنالى ادامداردىڭ بارلىعى قوعامدا قانداي لاۋازىم مەن بەدەلگە يە ەكەندىگىنە قاراماستان, جازالاناتىنىن كەسىپ ايتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تالبەسىگى – اسەم الماتىنى, وبلىس ورتالىقتارىن ويرانداعىسى كەلگەن, بەيبىت كۇندەردىڭ شىرقىن بۇزىپ, حالىقتىڭ ءومىرىن قيعان ب ۇلىكشىلەر ءتيىستى جازاسىن الارىنا سەنەمىز.
مەملەكەت باسشىسى ەندىگى جەردە «قاڭتار قاسىرەتى» قايتالانباس ءۇشىن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا الدىمىزعا بيىك ماقساتتار قويدى. پرەزيدەنت ول ءۇشىن قوعام سۇرانىسىنا ساي ازىرلەنگەن ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى. ەڭ الدىمەن ەلىمىز سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشەدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشادى. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى باسشىلىققا الىنادى.
قوعامنىڭ, ەلدىڭ وزگەرۋىنە ساياسي جۇيە بەيىمدەلە باستايدى. پرەزيدەنتتىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگى قىسقارادى. «قازىر بىزدە بارلىعى پرەزيدەنتكە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. بىرتىندەپ بۇدان باس تارتۋىمىز قاجەت. مەن ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەسى بيلىكتىڭ قوسىمشا مۇمكىندىكتەرىنە جانە ۋاقىتشا ىقپالىنا قاراعاندا الدەيقايدا ماڭىزدىراق», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنتتىڭ پارتيا مۇشەسى بولۋىن زاڭدى تۇرعىدان توقتاتۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ول اكىمدەردىڭ پارتيا فيليالدارىن باسقارۋدى شەكتەۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ لاۋازىمدى باسشىلىققا تاعايىندالۋىنا زاڭمەن تىيىم سالىناتىنىنا دا توقتالدى.
ال حالىقتىڭ سەنىم مانداتىنا يە بولعان دەپۋتاتتار ءوز مىندەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, مەملەكەتىمىزدى وركەندەتۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسادى. بۇدان بىلاي سايلاۋ الدىنداعى ۋادەسىن ورىنداماعان دەپۋتاتتى كەرى قايتارۋعا بولادى. پرەزيدەنت ءماجىلىس پەن ماسليحاتقا دەپۋتاتتاردىڭ پروپورتسيونالدى-موجاريتارلى سايلاۋ مودەلى بويىنشا سايلاناتىنىن جەتكىزدى. پروپورتسيونالدى جانە ماجوريتارلى جۇيە قاتار قولدانىلسا, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى ساقتالىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالا بەرمەك. بۇل جۇيە سايلاۋدى ءادىل وتكىزۋگە جانە مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋعا جول اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدى جاڭعىرۋ ۇدەرىسىنە جۇمىلدىرا تۇسپەك.
پرەزيدەنت تاراپىنان پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ دە كوزدەلىپ وتىر. پارتيالاردى تىركەۋ ەرەجەلەرى جەڭىلدەپ, باستاماشىل ازاماتتار ساياسي باسەكەگە تۇسە الادى. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, مۇڭىن جوقتايتىن جاڭا پارتيالار قاتارى كوبەيمەك. سايلاۋ ۇدەرىسى جاڭارىپ, ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ راسىمدەرى جەتىلدىرىلەدى.
پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان رەفورمالاردىڭ نەگىزگى وزەگى – شىنايى قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى وسىعان دەيىن ۋادە ەتكەن ساياسي جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس وسى باعىتتا جاسالعان ماڭىزدى قادام بولماق.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پروكۋراتۋرا جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
جوعارىدا ايتىلعان رەفورمالار تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلادى دەۋگە نەگىز بار. سەبەبى جولداۋدا حالىق پەن بيلىك اراسىندا ەكىجاقتى ءتيىمدى ديالوگ ۇيىمداستىرۋ جولدارى قاراستىرىلعان. باسەكەگە قابىلەتتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ سونىڭ ايعاعى. دامىعان ەلدەرگە ءتان ۇدەرىس سانالاتىن بۇل قاعيدالار «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەركىن بولۋى كەرەك. بۇل قاعيدات قازىر كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەل ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قازاقستاندا, وڭىردە جانە الەمدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر تۋرالى ءوز كوزقاراسى بولۋعا ءتيىس. ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى, ءتىپتى يدەولوگيالىق دەربەستىگى وسىعان تىكەلەي بايلانىستى» دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى پرەزيدەنت جولداۋىندا قامتىلعان ماسەلەلەردىڭ ىسكە اسۋىنا زور ۇلەس قوسپاق. ويتكەنى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بولاشاق اقپارات سالاسىنىڭ ماماندارى دايارلانادى. فاكۋلتەت شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. سول ارقىلى ستۋدەنتتەر وبەكتيۆتى جانە وپەراتيۆتى اقپارات تاراتۋ زاماناۋي تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ شىعادى. سوندىقتان قازۇۋ بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرعا ءوز ۇلەسىن قوسپاق. ويتكەنى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتقانداي, «تاۋەلسىز ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولماسا, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, قوعامنىڭ سۇرانىسىن جانە مەدياسالانىڭ دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرە وتىرىپ, باق تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك».
جولداۋدا ايتىلعان كەشەندى ءىس-شارالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋ ارقىلى ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتىنا اينالماق. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» كونتسەپتسياسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇلتتىق كەڭەس سونىڭ ءبىر دالەلى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ءوز مىندەتىن تابىستى اتقارعانىن ايتا كەلە, ەندى ونىڭ ورنىنا قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىندى. جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستىڭ قىزمەتىن جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرادى دەپ ويلايمىز.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىنىڭ ەرەكشە ءبىر تۇسى اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمعا ارنالدى. شىنى كەرەك, بۇل وزگەرىستى قوعام كوپ كۇتتى. ءاۋ باستا بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن ۇنەمدەۋ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا قىسقارتىلعان اۋداندار مەن وبلىستار ۋاقىت وتە كەلە شىعىنعا باتا باستادى. بۇل جايىندا كەزىندە باق-تا ءتۇرلى زەرتتەۋ, تالداۋ ماقالالارى جاريالاندى. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءتۇرلى قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەن جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرعىندارى ءوز وتىنىشتەرى مەن تىلەكتەرىن اكىمدەرگە, حالىق قالاۋلارىنا جەتكىزىپ ءجۇردى. بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى ناتيجەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايقىن كورىندى. پرەزيدەنت اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىم وزگەرىستەرىنىڭ اسا تولعاقتى ماسەلە ەكەنىنە توقتالا كەلە: «سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. سەمەي قالاسى جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعى بولادى. وسى ماسەلەنى ايماق تۇرعىندارى كوپتەن بەرى كوتەرىپ جۇرگەنىن بىلەمىن. قازىر وڭىردە شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر از ەمەس. مىسالى, ايماقتىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمى ابدەن توزعان. كەزىندە الاش ارىستارىنىڭ باسىن قوسقان سەمەي قالاسىنىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ءبىز ادىلدىكتى ورناتىپ, ۇلىلارىمىز دۇنيەگە كەلگەن كيەلى ءوڭىردى قايتا جاڭعىرتۋعا ءتيىسپىز», دەدى.
شىنىندا دا سوڭعى جىلدارى سەمەي ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى قۇلدىراعانىن بىلەمىز. بۇل ايماقتا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا, جۇمىسسىزدىق باسىم, جالاقى مولشەرى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن كوپ تومەن. اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى مەن استىق, كوكونىس جانە ت.ب. سالالاردى جەتىلدىرۋگە ءتيىمدى اۋماق بولعانىمەن, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى تولىق يگەرىلمەگەنىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز. كەزىندە سەمەيدىڭ ەت كومبيناتتارىنىڭ, تىگىن فابريكالارىنىڭ اتاعى جەر جاراتىن ەدى. سولاردى قايتا جاڭعىرتۋ ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ مىندەتى.
سونداي-اق جولداۋدا بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسى اۋماعىندا ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. «جەزقازعان قايتادان وبلىس ورتالىعى بولادى. بۇل وڭىردە تاۋەلسىز ايماق قۇرۋ تەك ەكونوميكالىق ەمەس, سونىمەن بىرگە رۋحاني تۇرعىدا ماڭىزدى شەشىم بولماق», دەدى پرەزيدەنت.
راسىندا دا, ۇلىتاۋ – تاريحي ولكە. ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ باستاۋى. كەزىندە ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان كيەلى مەكەن. قويناۋى تۇنىپ تۇرعان شەجىرە. وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتىپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىر عانا مىسال, جەزقازعان مەن قاراعاندى قالالارىنىڭ اراسى 500 شاقىرىم. وبلىس ورتالىعىنا قاتىناۋ ءۇشىن جەزقازعان قالاسى ماڭىنداعىلار وسىنشاما جەر ءجۇرىپ كەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ادامنىڭ ۋاقىتىن السا, ەكىنشى جاعىنان ۇلكەن شىعىن. ۇشىنشىدەن, وبلىستاردىڭ قايتادان اشىلۋى ءوڭىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قان جۇگىرتەدى. جاستاردىڭ جەرگىلىكتى جەردە ءبىلىم الۋىنا, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاعداي تۋعىزادى. كاسىپورىندار اشىلادى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قانات جايادى. سايىپ كەلگەندە حالىقتىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋادى.
وسى ورايدا پرەزيدەنت كەزىندەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن مىسالعا الدى. وسى كۇنى حالىق سانى 2 038 934-كە (2019 جىلعى مالىمەت) جەتىپ قالعان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىن قايتا قۇرۋ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەدى. مۇنى دا مەملەكەت باسشىسى دەر كەزىندە قولعا الدى. قوس پالاتا دەپۋتاتتارى الدىندا: «الماتى وبلىسىنىڭ اگلومەراتسياسىندا ءتۇيىندى ماسەلە جەتىپ-ارتىلادى. وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى وبلىسىن ەكى ايماققا ءبولۋدى ۇسىنامىن. بۇل وڭىردە جەتىسۋ جانە الماتى وبلىسى قۇرىلادى. الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قاپشاعاي قالاسىنا شوعىرلانۋى كەرەك. ال جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىندا ورنالاسۋعا ءتيىس. قاپشاعاي قالاسىنا د.ا.قوناەۆتىڭ اتىن بەرۋدى ۇسىنامىن», دەگەن ويىن ورتاعا تاستادى.
وبلىس اۋماعىندا 17 اۋدان جانە قاپشاعاي, تالدىقورعان, تەكەلى سىندى ءۇش قالا بارىن بىلەمىز. وسىنداي ۇلكەن وبلىستى ەكى اكىمشىلىك اۋماققا ءبولۋ وتە ورىندى شەشىم.
قالاي بولعاندا دا, ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن قادامدار جاسالدى. پرەزيدەنت بۇعان قوسا جولداۋدا وڭىرلەردى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراعان ءجون ەكەنىن جەتكىزدى. ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن داعدارىسقا قارسى كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالار قابىلداۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى.
قورىتا ايتقاندا, بيىلعى ناۋرىز جولداۋى ناقتى ۇسىنىس پەن بيىك ماقساتتار جولداۋى بولدى. مەملەكەت باسشىسى قوعام الدىندا تۇرعان باستى ماسەلەلەردى ايقىنداپ بەردى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن, قۋاتتى, جاڭا قازاقستاندى قالىپتاستىرىپ, جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جاستاردى ساپالى ءبىلىم مەن عىلىمعا تارتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەمىز. ويتكەنى پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, «جاڭا قازاقستان دەگەنىمىز – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى بەينەسى. ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭىنە سەنبەگەن حالىق مىقتى مەملەكەت قۇرا المايدى. ءبىز كەلەشەگىمىز كەمەل بولارىنا جانە جارقىن بولاشاقتى ءوز قولىمىزبەن جاساي الاتىنىمىزعا سەنەمىز»!
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى
الماتى
