قازىرگى تاڭدا جەرگىلىكتى جەردەگى اكىمدىكتەر بيۋدجەتىنىڭ كىرىسىندەگى ايىرماشىلىقتار – وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى سالاداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە رەفورمالاۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
ء«بىزدىڭ الدىمىزدا اۋقىمدى مىندەت تۇر. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ بيۋدجەتارالىق قاتىناستارىمىز حالقىمىزدى مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن بىردەي قىزمەتتەرمەن شىنايى قامتاماسىز ەتۋى جانە بۇگىنگى كۇنى وڭىرلەردىڭ دامۋىنداعى بارلىق تەڭسىزدىكتەردى بارىنشا ازايتۋ بولىپ وتىر», دەدى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا.
سەنات توراعاسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, قارجىلىق دەربەستىكتى كەڭەيتۋ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردى وڭىرلىك ەكونوميكالاردى دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرىن ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
«ترانسفەرتتىك تەتىكتەر ۇنەمى جەتىلدىرىلۋدە, الايدا وڭىرلەر اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن بىرقاتار وزەكتى ماسەلە ءالى دە بار», دەپ اتاپ ءوتتى ولگا پەرەپەچينا.
ۇكىمەت ساعاتىنىڭ نەگىزگى بايانداماسىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسى ءوز سوزىندە بيۋدجەتارالىق قاتىناستار جۇيەسى وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتتىك قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىن تەڭەستىرۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا كەپىلدىك بەرىلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن تەڭ فيسكالدىق مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن جەتكىزدى.
«2008 جىلدان باستاپ بيۋدجەتارالىق قاتىناستار تۇراقتى سيپاتقا يە جانە بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلار مەن سۋبۆەنتسيالاردىڭ كولەمى جىل سايىنعى وزگەرىستەرسىز ءۇش جىلعا زاڭمەن بەكىتىلەدى. ءۇش جىلدىق كەزەڭگە ارنالعان سۋبۆەنتسيالار مەن الىپ قويۋلاردى بەكىتۋ وڭىرلەر ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى سيپاتقا يە جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن اكىمدەرگە قوسىمشا كىرىستەردى ءوز بەتىنشە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى, بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى مەن شىعىندارى كولەمىنىڭ بولجامى اراسىنداعى ايىرماشىلىق رەتىندە ايقىندالادى. بىزدە ءتورت دونور ءوڭىر بار. ولار: اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى جانە الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارى. قالعان ون ءۇش ءوڭىر سۋبۆەنتسيالىق سانالادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىك سۋبۆەنتسيا كولەمى 2 ترلن تەڭگەدەن اسادى. مۇنىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىڭ قايتا ءبولۋ فۋنكتسياسىن ورىنداۋ, بيۋدجەتتىك سەپاراتيزمدى بولدىرماۋ.
«بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. دامىعان ەلدەردە ترانسفەرتتەر وڭىرلەرگە بيۋدجەتتىك شىعىستار مەن كىرىستەر مۇمكىندىگى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى جابۋعا بولىنەدى. سوندىقتان ارناۋلى سيپاتقا يە ەمەس. الەمدىك تاجىريبەدە كوپشىلىك ماقۇلداعان وسىنداي قادام شىعىستاردى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە تەپە-تەڭ ءبولۋدى قامتاماسىز ەتەدى. تيىسىنشە, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ۇسىنىلاتىن كەپىلدىك ەتىلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر بارشا ءوڭىردىڭ حالقىنا تەڭ بولۋى ەسكەرىلگەن.
بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر پارامەترلەرىندە وڭتايلى وزگەرىستى بايقاپ وتىرمىز. كەيىنگى ءۇش جىلدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جەكە كىرىستەر بويىنشا اسىرا ورىنداۋ كولەمى 117 پايىزدى قۇراعان. ولاردىڭ دامۋ بيۋدجەتى 106 پايىزعا ءوستى. ورتالىققا تاۋەلدىلىك 2019 جىلداعى 59 پايىزدان 2021 جىلى 56 پايىزعا دەيىن قىسقاردى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسى جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ ماقساتتى ترانسفەرتتەرگە تاۋەلدى بولىپ قالۋى ۇنەمى سىنعا ۇشىرايتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, مينيستر ءالى دە بيۋدجەتتى يگەرۋ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىنە ماڭىز بەردى. ايتسە دە, ۇشجىلدىق ترانسفەرتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قوسىمشا قۇقىقتىق قۇجاتتار قابىلدانعاندىقتان, كەي جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تۋرا كەلگەن.
«ماقساتتى اعىمداعى ترانسفەرتتەردىڭ نەگىزگى كولەمى الەۋمەتتىك سالاعا تيەسىلى. بۇلار الەۋمەتتىك سالا جۇمىسكەرلەرىنىڭ, ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن باسقا دا سالالار قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى شىعىستاردىڭ شامامەن 70 پايىزىن قۇرايدى.
بۇل شىعىستار قولدانىستاعى ۇشجىلدىق ترانسفەرتتەردىڭ كەزەڭىندە قوسىلدى. ولار 2023-2025 جىلدارعا جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى ەسەپتەۋ كەزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر بازاسىنا بەرىلەدى. مۇنىڭ جەكە وڭىرلەردىڭ تاۋەلدىلىگى وڭىرلىك مارتەبەنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ماسەلەن, تۇركىستان قالاسىنا تۇركى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى مارتەبەسىن بەرۋ تۇركىستان وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا اكەلگەن. بولىنگەن قاراجات جالپى العاندا وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالعان.
«سونىمەن بىرگە «اۋىل – ەل بەسىگى» جانە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى اياسىندا ءىرى قالالاردىڭ شەتىندەگى, مونو جانە شاعىن قالالاردىڭ, سونداي-اق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى جەرگىلىكتى ماسەلەلەر نىسانالى ترانسفەرتتەرى ارقىلى شەشىلىپ وتىر. وسىلايشا, بۇل جوبالاردى ورتالىقتان قارجىلاندىرۋ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ايماقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەدى», دەدى مينيستر.
ءا.قۋانتىروۆ بىلتىر وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى بىرقاتار قۇجات قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدى جۇرگىزەتىن اتقارۋشى ورگاندارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە تۇسەتىن تۇسىمدەرگە بولجام جاساۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋگە ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن. بۇل وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, كىرىس بازاسىن دەربەس بولجاۋعا جاعداي جاسايدى.
«كىرىستەردى بولجاۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن, بولجاۋ ءادىسىن تاڭداۋ كريتەريلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بيۋدجەت كىرىستەرىن بولجاۋ ادىستەمەسى جاڭارتىلدى. بۇل كىرىس بولجامىنىڭ ناقتى كىرىستەن اۋىتقۋىن بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالعان. 2020 جىلدان باستاپ شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرىلدى.
وسى كەزەڭدە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك تومەندەگەنىنە قاراماستان, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە تۇسىمدەر 25 پايىزعا ارتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە اكىمدەردىڭ جەرگىلىكتى بيزنەستىڭ دامۋىنا, ينۆەستيتسيالاردىڭ ارتۋى مەن سالىق بازاسىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە مۇددەلى ەكەنىن بىلدىرەدى. بۇل فاكتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى مەن ولاردىڭ «كولەڭكەلى» اينالىمنان شىعۋىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنا بايلانىستى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
جيىن بارىسىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ بايانداما جاسادى. سونداي-اق باسقا دا سپيكەرلەر ناقتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, رەسپۋبليكا مەن ءوڭىر دەڭگەيىندەگى بيۋدجەتارالىق قاتىناستارداعى وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى ايتتى جانە ولاردى شەشۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
سەناتورلار تالقىلاۋ بارىسىندا قازىرگى وڭىرلىك سايكەسسىزدىكتەردى تەڭەستىرۋگە جانە وڭىرلەردىڭ كىرىستەرىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارا ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, ولار بىرقاتار الىم مەن تولەمدى, سونداي-اق جىلدىق جيىنتىق تابىسى 150 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وڭىرلىك دەڭگەيگە بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
سەناتورلار سونداي-اق بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەت اراسىنداعى كەرى ترانسفەرتتەردى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك الىمداردى بىرتىندەپ الىپ تاستاعان ءجون ەكەنىن جەتكىزدى. وتىرىس بارىسىندا ايتىلعان وسى جانە باسقا دا ۇسىنىستار ۇكىمەتكە جىبەرىلدى.
