قۇتتى قوعام قانداي بولۋى كەرەك؟

اسان قايعىنىڭ جەرۇيىقتى ىزدەپ تالاي جەردى شارلاعالى بەرى زامانا كوشى تالاي-تالاي كەزەڭدى باستان وتكىزدى, تورتكۇل دۇنيە دە سان مارتە وزگەرىستى باستان كەشتى. قازاق ەلى دە تاعدىردىڭ سانداعان سىناعىنا توتەپ بەردى, جەكە-دارا حاندىق تا قۇردى, وتارلىقتىڭ بۇعاۋىندا دا بولدى. جەكە-دارا رەسپۋبليكا بولدى دەمەسەڭىز, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ازشىلىققا ۇشىراپ, ۇلتتىق بولمىسىنان اجىراۋدىڭ از-اق الدىندا قالدى. جارىلقاۋشىسى بار ەكەن, ايتەۋىر ءتاڭىر قولداپ وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا كوپپەن بىرگە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى.

ايتسە دە, ءا دەگەننەن توعى­زىن­شى تەرريتورياداعى قۇداي بەرگەن مول قازىنانىڭ قىزىعىن كورىپ, داۋلەتتى ءومىر سۇرەمىز دەۋ ەسەكدامە بولىپ شىقتى. جاڭا مەملەكەتتىڭ اياعىنان نىق تۇرىپ كەتۋىنە كەدەرگى اتاۋلى جەتكىلىكتى ەكەن, سىرتقى ىقپالدى كۇشتەردى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, ءتول بيلىگىڭنىڭ قوعام قۇرۋداعى ۇستانىمىنا كوپ ماسەلە بايلانىستى ەكەنىن ەندى عانا ءتۇسىنىپ, پايىمداپ وتىرعان جايىمىز بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتكەن وتىز جىلىنداعى جىبەرگەن ورنى تولماس ولقىلىقتار مەن كەيبىر كەمشىلىكتەردەن ساباق الا وتىرىپ, جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى باستى ماقسات, الاش بالاسىنىڭ ارىدەن كەلە جاتقان ارمانى – قۇتتى قوعامدا ءومىر ءسۇرۋى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «رە­فورمالارىمىزدىڭ تۇپكى مەجەسى – ۇلتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ. سەبەبى حالقى مىقتى ەل عانا قۋاتتى مەملەكەت قۇرا الادى. ال ۇلتىمىزدىڭ كەمەلدەنۋى ءۇشىن ءاربىر ازامات ورەسى بيىك, پاراساتتى بولۋعا ۇمتىلۋى قاجەت» دەپ ايتاتىنى دا سوندىقتان. پاراساتتى تۇلعا – مىقتى حالىقتىڭ تىرەگى, ال مىقتى حالىق – قۋاتتى مەملەكەتتىڭ تەمىرقازىعى. تەمىرقازىعى مىقتى مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ابىرويى اسقاق, بەدەلى بيىك بولماقشى.

الاش جۇرتى عانا ەمەس, تاۋەلسىز ەل بولۋدى, ەركىندىكتى سانداعان حالىق ارمانداعانى بەلگىلى. سول جولدا, تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تالاي-تالاي تۇلعالار بولعانى تاريحتان ءمالىم. جانە ولار دا ءبىزدىڭ تاريحي تۇلعالار ءتارىزدى, الاش قايراتكەرلەرى سىندى ەلىنىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن كورمەگەندى كورگەن, تالاي تار جول, تايعاق كەشۋدى باستان وتكىزگەن. سول سەبەپتى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىك توڭىرەگىندەگى, داۋلەتتى قوعام جونىندەگى ايتارى دا بولەك. وسى تۇستا ءبىز ءۇندى حالقىنىڭ كۇرەسكەر پەرزەنتى ماحاتما گانديدىڭ «جەتى الەۋمەتتىك كۇنا» تۋرالى تۇجىرىمدارى حاقىندا وي وربىتپەكشىمىز.

جەتى دەگەن قازاق ءۇشىن قاسيەتتى سان ەكەنى بەلگىلى. بۇل بۇگىندە ءۇندى حالقىنا دا, ءۇندىنىڭ رۋحاني كوسەمى ماحاتما گانديدىڭ ىلىمىنە دەن قويعان باسقا جۇرتقا دا جات ەمەس كورىنەدى. ءپرينتسيپسىز ساياسات; ەڭبەكسىز بايلىق; ار-ۇياتتى جوعالتىپ راحاتقا باتۋ; يماندىلىقسىز ساۋدا; ىزگىلىكسىز عىلىم; قۇدايعا قۇرباندىقسىز قۇلشىلىق ەتۋ – گاندي تاپسىرلەگەن, قوعامعا وراسان زارداپ اكەلەتىن «كۇنالاردىڭ كوكەسى». ياعني وسى «جەتىلىك» قوعامدى جايلاعان كۇندە, اتالعان قوعامدا ءارتۇرلى داعدارىستار مەن قايشىلىقتار ورىن الاتىن كورىنەدى. ءۇندى قايراتكەرىنىڭ پىكىرىنشە, ءاربىر الەۋمەتتىك كۇنا دۇنيەتانىمنىڭ بولشەگى سانالادى, ول ءوز كەزەگىندە ەتيكالىق كودەكس­كە قاراما-قايشى بولعاندىقتان, قوعامنىڭ بىرلىگىن ىدىراتىپ, الەۋەتىن السىرەتىپ جىبەرەدى.

ءپرينتسيپسىز ساياسات اتاۋلىعا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ زالالى مەن زاردابى سوڭعى جىلدارى قازاق قوعامىندا دا كورىنىس بەرگەنى انىق. «اۋەلى – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەنىمىز ناعىز ءپرينتسيپسىز ساياسات بولىپ شىقتى. قۇرعاق ۋادەمەن, اسقاق ۇرانمەن حالىقتى الداۋسىراتىپ كەلگەن بيلىك حالىقتىڭ سەنىمىنەن ايىرىلىپ, ەڭ اقىرىندا بۇقارانىڭ الەۋمەتتىك تالابى قاندى قاقتىعىسقا ۇلاستى. ءپرينتسيپسىز ساياساتتىڭ قاسىرەتى دە, كۇنانىڭ اۋىرلىعى دا وسىندا.

«حالقى قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى». باعزىدان كەلە جاتقان, ءالى كۇنگە ارحايزم­گە اينالا قويماعان ماقال. زامان وزگەرسە دە, الاش بالاسىنىڭ ۇعىمى ءالى وسى توڭىرەكتە توقايلاسادى. باسقاشا باياندار بولساق, بيلىك حالىقتان ۇلكەن ەمەس. رەتتى جەرىندە, ياعني «حالقى قالاعان» تۇستا, ونىڭ قالاۋىن ورىندايدى دەگەن تۇجىرىم بۇل. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى امىرشىلدىك جۇيە قازاقتى وسى ۇعىمنان اجىراتىپ, «بيلىكتىڭ ايتقانى – ايتقان, دەگەنى – دەگەن» قۇلاقكەستى بۇيرىققا بايلاپ بەرگەن-ءدى. ءجونسىز بۇيرىقتىڭ, حالقىمەن ساناسپاعان, ەلدىڭ پىكىرىن ەسكەرمەگەن جۇيەنىڭ قۇردىمعا كەتەتىنىنە تورتكۇل دۇنيە كۋا بولدى ەمەس پە. كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ەندەشە, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگ قانا قۇتتى قوعام ورناتۋعا نەگىز بولارى حاق. ارينە, ول ءۇشىن ەلىمىزدە كوپپارتيالىلىق, ساياسي باسەكەلەستىك, وي-پىكىر ەركىندىگى ناقتى جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت مارتەبەسىندەگى 2019 جىلعى العاشقى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ەلىمىزدە كوپپارتيالىلىقتى, سايا­سي باسەكەلەستىكتى جانە وي پىكىردىڭ سان الۋاندىعىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋدى ءوز مىندەتىم دەپ سانايمىن» دەپ ايتاتىنى دا سول.

وي-پىكىر سان الۋاندىعى دەمەكشى, ازاماتتار مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسۋى, ياعني كوپپارتيالىلىق پەن ساياسي باسەكەلەستىك بارىسىندا باعدارلاماسى ويىنان شىققان ساياسي پارتيالارعا دا­ۋىس بەرۋ ارقىلى قوعامنىڭ جاقسى باعىتتا وزگەرۋىنە ىقپال ەتەدى. ادىلەتتى قوعام قۇرۋ وسىنداي قادامداردان باستاۋ الاتىنى ءمالىم. ارينە, قازىر كوپشىلىكتە ءا دەگەننەن جاقسىلىق بولا قويمادى دەگەن توزىمسىزدىك بار, وتكەن وتىزجىلدىقتاعى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتىڭ ورنىن ءاپ-ساتتە تولتىرعىسى كەلەدى. بۇل بىرتىندەپ جۇزەگە اساتىن پروتسەسس. ەڭ باس­تىسى, ەسكى سۇرلەۋگە قايتا ءتۇسىپ, تاعى دا ۋاقىت جوعالتىپ الماۋ قاجەت. بىرىزدىلىكپەن تاباندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان ورنىقتى ساياسات قانا وركەنيەتتى مەملەكەت قۇرۋعا, قۇتتى قوعام ورناتۋعا ۇستىن بولاتىنى انىق.

ەڭبەكسىز بايلىق. م.گانديدىڭ وسى ايتقانىن, اتالعان «كۇنانىڭ» زاردابىن قازاقستاندىقتار ءدال قازىرگى ساتتە جاقسى تۇسىنەدى. قازىرگى كەزدە قازاق قوعامىندا ەڭ كوپ تالقىلانىپ جاتقان «كۇنانىڭ» ۇلكەنى دە وسى بولىپ تۇر. ءال-فارابي ايتقان «قايىرىمدى قالا باسشىلارى ديرحامعا قىزىقپاۋى ءتيىس» دەگەن تالاپتىڭ اياق استى بولعالى قاي زامان. قايتا سوڭعى كەزدەرى «ەڭ باي تۇلعالاردىڭ» تىزىمىنە كىرۋگە ۇمتىلاتىندار شوعىرى كوبەيدى. ادال ەڭبەگىمەن بايىپ جاتسا, ءبىر باسقا. حالىقتىڭ قازىناسىن توناۋ ارقىلى بايىعانداردى قايتەسىز؟

ەلىمىزدىڭ ەن بايلىعىنىڭ جارتىسىنا 162 ادام يەلىك ەتەتىن كورىنەدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, ەل بايلىعىنىڭ 55 پايىزىن 162 ادام يەلەنىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە 112 ادامنىڭ تابىسى 50 ميلليون دوللار مەن 80 ميلليون دوللار ارالىعىن قامتىسا, 45 ادامنىڭ تابىسى 80 ميلليون دوللار مەن 800 ميلليون دوللار شاماسىندا. ال 5 ادامنىڭ تابىسى 2 ميلليارد دوللار مەن 3 ميلليارد دوللار ارالىعىن قامتيدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە بايۋدىڭ توتە جولى – حالىق قازىناسىن ۇرلاۋ, جەكە مۇددەسىنە پايدالانۋ. سوڭعى كەزدەرى قوعامدا ءجيى ايتىلاتىن وليگوپوليا ۇعىمى ەل ەكونوميكاسىن شاعىن توپتىڭ باقىلاۋىندا ۇستاۋى ەكەنىنە كوپشىلىك تە ابدەن كوز جەتكىزدى. م.گاندي ەسكەرتكەن «كۇنانىڭ» ءبىرى – ەڭبەكسىز بايلىق قوعامدا قوردالانعان پروبلەما. وليگوپوليا وكىلدەرى وسى «كۇنادان» قالاي ارىلادى, ونى بيلىك زاڭدىق تۇرعىدان قالاي شەشەدى, ول قۇتتى قوعام قۇرۋدىڭ باستى سىناعى بولماق. وسى سىناقتى ءساتتى تاپسىرۋ حالىقتىڭ بۇگىنگى بيلىككە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتە تۇسەدى. ال الداعى ۋاقىتتا ادال ەڭبەكسىز بايۋعا جول بەرمەۋ, ياعني وسى «كۇنادان» ارىلتۋ جاڭا قازاق­ستاننىڭ بۇلجىماس تالابى بولۋعا ءتيىس.

ار-ۇياتتى جوعالتىپ راقاتقا باتۋ. بۇل «كۇنا» دا الدىڭعىسىمەن ساباقتاس. جاھاندى جالپاعىنان باسىپ جۇرۋگە ۇمتىلۋشىلار راقات ءومىرىن كورسەتۋ ارقىلى جالپى جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. بۇل بيلىكتەگى تۇلعالاردان باستاپ, تويلاردان نەسىبەسىن تۋراپ جۇرگەن انشىلەرگە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. اسىرەسە قازىرگىدەي ينتەرنەتتىڭ, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ارقاسىندا ءاپ-ساتتە «راقات ءومىر» كورىنىسى دۇنيەنى شارلاپ كەتە بارادى. ۇلان-اسىر تويلاردان تۇسىرىلگەن ۆيدەولار, قوناقۇيلەرگە بەرگىسىز كوتتەدج-سارايلاردى كورسەتىپ ماقتانۋ, ۇل-قىزدارىنا ارنالىپ وتكىزىلگەن استا-توك شارالار – وسىنىڭ بارلىعى ار-ۇياتتان بەزگەندىكتىڭ بەلگىسى. قوعامنىڭ كۇناعا باتقاندىعىنىڭ نىشانى. سۇلتانماحمۇتتىڭ ء«بىر ادامعا» اتتى ولەڭىندەگى «كەسەنى قولىما الىپ قاراي بەردىم, ىشىندە ناقاق كوزدەن جاس بار ما» دەگەنى ءتارىزدى, اسىپ-تاسقان بايلىقتىڭ قايدان كەلگەنى دە كۇمان تۋدىرادى. ادال ەڭبەكپەن, ماڭداي تەرمەن كەلگەن كۇننىڭ وزىندە «راقات ءومىرىن» قالىڭ جۇرتقا جارنامالاۋ قانشالىقتى قيسىندى بولماق؟ قوعامدا ىشەرگە اس, كيەرگە كيىم تابا الماي وتىرعان قانشاما وتباسى بار, الگىدەي كورىنىس ولاردىڭ الەۋمەتتىك نارازىلىعىن تۋدىرمايدى دەيسىڭ بە؟ كەشەگى قاڭتار وقيعاسىندا بەيبىت شەرۋگە شىققاندار دا باسقالار سياقتى «راقات ءومىردى» ارماندايتىندار...

قۇتتى قوعامدا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. ولاي بولسا, قازاقتىڭ «ۇيات بولادى» ۇستانىمىن ورنىقتىرعان ابزال. راس, قازىرگى كەزدە ۇلتتىق قۇندىلىقتى ۇلىقتايتىنداردى «ۇياتمەندەر» دەپ ءاجۋالاپ, «ەركىن ءومىر ءسۇرۋدى» ناسيحاتتايتىندار شوعىرى قالىپتاستى. ولار باتىستىڭ قۇندىلىقتارىنا باسىمدىق بەرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بىرتىندەپ جويۋعا جانتالاسىپ الەك. ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى ۇلتتىڭ بولمىسى دەيتۇعىن بولساق, بابالاردان جەتكەن اسىل قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتا وتىرىپ, زامان تالابىنا يكەمدەپ, قولدانىسقا ەنگىزگەنىمىز ءجون. ۇلتتان ۇيات كەتكەن كۇندە قوعامنان دا بەرەكە كەتەدى, م.گاندي ايتقان داعدارىستىڭ كوكەسى سوندا بولادى.

يماندىلىقسىز ساۋدا. «ساۋداعا دوستىق جۇرمەيدى». قازاقتىڭ وسى ماقالى گانديدىڭ ايتقانىمەن قابىسپايتىنى انىق. مىڭ جەردەن ساۋدانىڭ ءمانى پايدا تابۋ دەسەك تە, اباي ايتپاقشى, «ساقالىن ساتقان كارىدەن ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق». ياعني قازاق قوعامىندا ساۋدا دا يماندىلىققا نەگىزدەلۋى, الداپ-ارباۋدان اۋلاق بولعانى ءجون. ساۋدا دا ادىلەتتىلىك ورناسا, ساتۋشى دا, ساتىپ الۋشى دا ريزا بولادى. ىرزالىق ۇيلەسىمدى قوعامنىڭ ءبىر نىشانى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ VI وتىرىسىندا: «شىن مانىندە, جاڭعىرۋ تاربيەدەن باستاۋ الادى. سوندىقتان ءبىز ۇرپاق تاربيەسىنە باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك.

جاستاردىڭ بويىنا ەڭ ىزگى قاسيەتتەردى سىڭىرە بىلگەن ابزال.

بۇل – يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىك, وتانشىلدىق پەن ۇلتجاندىلىق, بىلىمگە قۇشتارلىق پەن ەڭبەكقورلىق, ۇقىپتىلىق پەن تياناقتىلىق», دەپ ايتقانىندا قۇتتى قوعام قۇرۋدىڭ العىشارتتارى جاتىر. «ەڭ ىزگى قاسيەتتەردى» بويىنا دارىتقان ۇرپاق ساۋدادا بولسىن, مەيلى قاي سالادا بولسىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەن اۋىتقىمايدى, ۇلتجاندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەلىنىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. «يماندىلىقسىز ساۋدا» كۇناسىن بويىنا دارىتپاعان بۋىن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىن, ونەركاسىبى مەن ساۋداسىن دامىتۋداعى ۇلەسى دە قوماقتى بولماقشى.

ىزگىلىكسىز عىلىم. ماحاتما گاندي سانامالاعان جەتى «كۇنانىڭ» ءبىرى وسى. ارينە, ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى لوكوموتيۆى رەتىندە عىلىمنىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە. عىلىمى دامىعان ەلدىڭ وركەنيەت كوشىندەگى ورنى الدىڭعى قاتاردا بولادى. جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردىڭ ونەگەسى وسىنىڭ دالەلى.

«عىلىمدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ ماڭىز­دى باسىمدىعىمىز. بۇل سالاداعى تۇيت­كىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, جەتەكشى عالىم­دارىمىزعا تۇراقتى جانە ءوز ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. مۇنى عىلىمعا بولىنەتىن بازالىق قاراجات ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتكەن ءجون», دەدى قازاقستان حالقىنا بىلتىرعى جولداۋىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ.

راس, سوڭعى كەزدەرى وتاندىق عىلىمعا قىرۋار قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. جەتەكشى عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ دە قولعا الىنا باستادى. الايدا عىلىمعا بولىنگەن قارجىنىڭ تۇپكى ماقساتقا جۇمسالۋى كۇمان تۋدىرادى. كوپ جاعدايدا عىلىم وندىرىسپەن ۇشتاسپاي جاتادى. اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتار تۋرالى ءجيى جازىلادى, ءتىپتى مەكتەپتەگى وقۋشىلاردىڭ, جوعارى وقۋ ورنىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ, جاس عالىمداردىڭ تىڭ جاڭالىقتارى, جاڭاشىل كوزقاراستارى توڭىرەگىندە ەل جۇرتتان ءسۇيىنشى سۇرالادى. ودان سوڭ الگى جاڭاشىل جاستاردىڭ ىزدەنىسىندە ۇنسىزدىك ورنايدى دا, عىلىمي جاڭالىق سول كۇيىندە, اقپاراتتىق جاڭالىق كۇيىندە قالادى. عىلىمعا, جاڭالىققا, ىزدەنىسكە قۇشتار جانداردى قولداپ, اشىلعان جاڭالىقتىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, مەملەكەتكە قىرۋار پايدا اكەلىپ وتىرعاندىعىن عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگى قاداعالاپ وتىر ما, جوق پا, ول بەلگىسىز كۇيىندە قالا بەرەدى.

عىلىمعا بولىنگەن قارجى ىزگىلىك جولىمەن, ءوز ماقساتىنا جۇمسالاتىن بولسا, ونىڭ ەلگە تيگىزەتىن پايداسى دا زور بولار ەدى. وسى تۇستا مىناداي ءبىر وي كەلەدى. عىلىم سالاسىن ەلدىڭ جان-جاقتى وركەندەۋىنە تىرەك بولارلىق سالا دەيتۇعىن بولساق, ونى قازىرگى كەزدە جەكە مينيسترلىك رەتىندە قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. عىلىم جانە تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ەلىمىزدە بۇرىن دا بولعان. ونى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت. ويتكەنى اتالعان سالاعا بولىنگەن قارجىنىڭ ماقساتتى تۇردە جۇمسالۋىن, اشىلعان جاڭالىقتاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتۋىن ۇيلەستىرۋ ىرگەلى ۆەدومستۆونىڭ باستى مىندەتى بولسا كەرەك-ءتى. بىزدىڭشە, ىزگىلىككە نەگىزدەگەن عىلىم دەگەنىمىز وسى.

قۇدايعا قۇرباندىقسىز قۇلشىلىق ەتۋ. ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامشىلىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلى بولاسىڭ» دەيدى ۇلى اباي. قۇدايعا قۇرباندىق ارقىلى, ياعني جۇرتقا ادال قىزمەت ەتسەڭ قۇلشىلىعىڭ قابىل بولادى دەگەن ءسوز بۇل.

«ادال ەڭبەك ەتۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. وكىنىشكە قاراي, كەيدە جۇرت, اسىرەسە جاستار ماڭداي تەرىن توگىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرگەندى ءجون كورەدى. ويتكەنى ولار بىزدە ادال ەڭبەك لايىقتى باعالانبايدى دەپ ويلايدى. جاستار باستىقتار مەن اۋقاتتىلارعا جاقىن جۇرەتىن ءتۇرلى الاياقتاردىڭ, جەمقورلاردىڭ شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورىپ وتىر. ءتىپتى سولارعا قاراپ بوي تۇزەيتىن بولدى. قوعامدا تابىسقا جەتۋدىڭ توتە جولى وسى دەگەن قاتە تۇسىنىك ورنىعۋدا. وعان قوسا, تاعى ءبىر جاعىمسىز ءۇردىس بار. كەيبىرەۋلەر ادال ەڭبەكپەن جەتىستىككە جەتەتىن مۇمكىندىك جوق ەكەنىن كورگەن سوڭ ەش ارەكەتسىز قول قۋسىرىپ وتىرادى. جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا جاقىندارىنا دا, مەملەكەتكە دە ماسىل بولۋدا. وزىنە جاردەماقى مەن جەڭىلدىك تالاپ ەتىپ, الاقان جايۋدان ارلانبايدى. ءتىپتى جەرگىلىكتى بيلىككە قوقان-لوقى كورسەتۋدەن دە تا­يىنبايدى. ۇلتتى جەگىدەي جەيتىن وسى كەسەلدەر ەلىمىزدى كەرى تارتۋدا. مينيستردەن مالشىعا, قارجىگەردەن قارا جۇمىسشىعا دەيىن ارقايسىسىمىز بۇل تۋرالى تەرەڭ ويلانۋىمىز كەرەك. ءتيىستى قورىتىندى جاساپ, دۇرىس ارەكەت ەتۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ءبىز وركەنيەتتى قوعام قۇرا الامىز». قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وسىلايشا اقتارىلا سويلەگەن ەدى. قوعامنىڭ قازىرگى كورىنىسى. ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن «كۇنالاردىڭ» دەنى ادالدىقتى, ادىلەتتىلىكتى اياق استى ەتۋدەن تۋىنداپ وتىرعانى بەلگىلى. وسى تۇستا تاعى دا ۇلى ابايدىڭ ايتقانىمەن ويىمىزدى تۇيىندەگىمىز كەلەدى. «ەندى ادامزات كۇش جارىستىرىپ ەمەس, اقىل جارىستىرىپ ورگە باسا الادى. ال اقىلدىلىقتىڭ ولشەمى – ادىلەتتىلىك. ادىلەت ەشكىمدى كەمسىتپەيدى, ەشتەڭەنىڭ وبالىنا قالمايدى», دەيدى اقىن. بۇل دا قۇتتى قوعام قۇرۋدا ەرەكشە ەسكەرەتىن قاعيدات.

ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت دەمەكشى, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ماقالامىزدىڭ بارومەترىنە اينالعان ماحاتما گاندي ايتقان «جەتى الەۋمەتتىك كۇنادان» قازاق قوعامى ارىلاتىن بولسا, ەلدىڭ دە داۋلەتى تاسىپ, ازاماتتارى دا ەركىن ەلدە ءومىر سۇرەتىنى انىق. قۇتتى قوعام قۇرۋ ءۇشىن جامان قاسيەتتەردەن, ونىڭ ىشىندە جوعارىدا ءسوز بولعان «جەتى كۇنادان» ارىلۋىمىز كەرەك-اق. ەندەشە, قۇتتى قوعام قۇرۋداعى, جاڭا قازاقستان قۇرۋداعى قولعا العان ءىسىمىز باياندى بولسىن.