الماتىدا ءوتىپ جاتقان ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمدا
ەقىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعى وسىلاي باعالانۋدا
“ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمىنا قاتىسۋشىلارعا ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارىنا سالەم جولدايمىن! پارلامەنتاريلەر فورۋمىنىڭ الماتىدا ءفاشيزمدى تىزە بۇكتىرگەن جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيلى جىلىندا, حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى قابىلدانۋىنىڭ 35 جىلدىعىندا, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسىنا قول قويىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىندا وتكىزىلىپ وتىرۋى نىشاندى جاعداي. وسىناۋ ماڭىزدى داتالار ادامزات تاريحىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭدەردى ءبىلدىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, بىزگە عاسىرلار توعىسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىندا بولعان تۇبەگەيلى ىلگەرى باسۋلاردى وي قورىتا پايىمداۋعا سەبەپكەر بولادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى وسى وزگەرىستەردىڭ جارقىن نىشانى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەن جانە ازيا وڭىرىنەن وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدى باسقارىپ وتىرعان العاشقى ەل. ءبىز ەقىۇ-داعى توراعالىقتى قازاقستاننىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋى دەپ باعالايمىز. قازاقستاننىڭ زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتىن ەرىكتى جانە ترانسپارەنتتى تۇردە الاستاۋ تۇرعىسىنداعى ءىس جۇزىندەگى تاجىريبەسى ەقىۇ ءۇشىن پايدالى بولاتىندىعىنا كامىل سەنىمدىمىز. قازاقستاندىقتار 20 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا جاھاندىق داعدارىس سىناعىنان تابىستى وتكەن, ساياسي جۇيەسى تۇراقتى جانە ءتيىمدى نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن مەملەكەت ورناتتى. ءبىزدىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم مودەلىمىز – ەقىۇ قىزمەتىنىڭ گۋمانيتارلىق ءولشەمدەرىن قامتاماسىز ەتۋگە قازاقستاننىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى. ساباقتاستىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قازاقستاندىق توراعالىق تۇجىرىمداماسى ءبىزدىڭ ەقىۇ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ونىڭ جەر شارىنىڭ ءۇش قۇرلىعىنداعى 56 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان بىرەگەي ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندەگى الەۋەتىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا دەگەن نىق ۇيعارىمىمىزدى پاش ەتەدى. ەۋرازيانىڭ قاق كىندىگىندە جاتقان قازاقستان مۇنداي ۇنقاتىسۋدىڭ كوكەيكەستىلىگىن ايرىقشا وتكىر سەزىنەدى. ءبىز ەقىۇ-داعى توراعالىعىمىز شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشادى, “ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى” بايتاق كەڭىستىكتە ءوزارا سەنىمنىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىز. ناق سوندىقتان دا مەن 2010 جىلى ەقىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاما كوتەردىم. ءبىز وسى يدەيانى قولداعانى ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنا العىسىمىزدى ايتامىز. جوعارعى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر كوشباسشىلارىنا “كوزقاراس ۇيلەستىرۋدىڭ”, ۇيىمنىڭ بولاشاقتاعى اسا ماڭىزدى باسىمدىقتارىن ايقىنداۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىن اشاتىنىنا كوزىمىز ايقىن جەتەدى. ءسامميتتى وتكىزۋ جاڭا تاريحي جاعدايلاردا “حەلسينكي رۋحىن” قايتا ورلەتۋدىڭ نىشانىنا اينالار ەدى. ءححى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرى مەن سىناقتارىنىڭ جاھاندىق سيپاتى الەمدىك قوعامداستىققا وعان جاۋاپ ىزدەۋدەگى كۇش-جىگەردى عالامدىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنىڭ كەڭ ورىسىندە بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنادى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس زارداپتارى ءتۇرلى ەلدەر مەن وڭىرلەر دامۋىنداعى الەۋمەتتىك پروبلەمالار مەن الشاقتىقتاردى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ, الەمدى دۇرلىكتىرۋىن جالعاستىرۋدا. تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ, كەدەيلىك, بوسقىندار, جۇمىسسىزدىق پەن ەڭبەك كوشى-قونى, لاڭكەستىك, ەسىرتكى ساۋداسى پروبلەمالارى جانە باسقا قاۋىپ-قاتەرلەر ادامزات سىناقتارىنىڭ ءتىزىمىن ۇلعايتا تۇسكەن. ولارمەن كۇرەس ءاربىر مەملەكەتتىڭ جانە ەقىۇ سياقتى ىقپالدى ۇيىمداردىڭ تاراپىنان بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى. ترانسازيالىق فورۋمدى وتكىزۋ ەقىۇ قىزمەتىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن – وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ كىندىكازيالىق ولشەمىن, اتاپ ايتقاندا, قىرعىزستانداعى ساياسي احۋالدى, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ جايىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن گۋمانيتارلىق ولشەمنىڭ ماڭىزدى قىرلارىن تالقىلاۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ ازيالىق ارىپتەستەرىمەن جۇمىسقا باسا كوڭىل ءبولۋدى, ەقىۇ-نىڭ ازياداعى وڭىرلىك ۇيىمدارمەن ۇنقاتىسۋىن كەڭەيتۋ ورايىندا كۇش-جىگەر تانىتۋدى ۇيعارعان. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ جونىندەگى قازاقستان باستاماسى ءدال قازىرگى كەزدە ازيا قۇرلىعىندا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قولداۋدىڭ الۋان قىرلى بىرەگەي قۇرالىنا اينالدى. ءبىز ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى توراعاسىن جانە “ۇشتىك” وكىلدەرىن 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىندا تۇركيادا وتەتىن اوسشك-ءنىڭ 3-ءشى سامميتىنە قاتىسۋعا شاقىرۋعا قۋانىشتىمىز. بۇل قاۋىپسىزدىك پەن پرەۆەنتيۆتى مامىلەگەرلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەۋروپالىق جانە ازيالىق جۇيەلەرىنىڭ كەلەشەكتەگى ءىس-قيمىل بىرلىگى ءۇشىن نەگىز سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىنە كامىل سەنىمدىمىن. بۇگىنگى فورۋمنىڭ تاقىرىبى – “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” – 2003 جىلى قازاقستاندا وتكەن ەقىۇ ەلدەرى پارلامەنتاريلەرىنىڭ ءبىرىنشى سامميتىندەگى پىكىرتالاستى قيسىندى تۇردە جالعاستىرادى. 2008 جىلدىڭ ءشىلدەسىندە اسسامبلەيانىڭ جىل سايىنعى 17-ءشى سەسسياسىن وتكىزۋ قازاقستان مەن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى اراسىنداعى قاتىناستار اياسىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ بەلسەندى قولداۋى جاعدايىندا ءبىز قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىنىڭ باسىم مىندەتتەرىن تابىستى ىسكە اسىرامىز دەپ ەسەپتەيمىز. ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى سەنىم مەن ءوزارا ءتۇسىنىستىك اۋانىن قامتاماسىز ەتۋدەگى پارلامەنتتىك ءمامىلەگەرلىكتىڭ ءرولىن اسىرا باعالاۋ قيىن. ءوز حالقىنىڭ تىكەلەي سەنىمىنە بولەنگەن ناق وسى پارلامەنتاريلەر ەقىۇ العا تارتىپ وتىرعان قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ يدەيالارىن قوعامدىق دامۋدىڭ كوكەيكەستى ۇردىستەرىمەن بارىنشا ءتيىمدى جالعاستىرا الادى. استاناداعى فورۋم ەقىۇ قوعامداستىعى الدىندا تۇرعان وزەكتى تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ جاڭا تۇرعىلارىن ىزدەۋگە كومەكتەسەتىندىگىنە مەنىڭ كوزىم كامىل جەتەدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا جەمىستى جۇمىس جانە تابىس تىلەيمىن!نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
كەشە الماتىداعى “ينتەركونتينەنتال” قوناق ۇيىندە “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى. الدىن الا ايتا كەتسەك, مۇنداعى تالقىلانعان ءھام تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەلەر ءوزىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى اسا كوكەيكەستىلىگىمەن دارالانادى. فورۋم باعدارلاماسىندا 3 سەسسيانىڭ جۇمىس ىستەيتىنى جوسپارلانعان بولاتىن. كەشە سالعان بەتتەن تالقىعا تۇسكەن سونىڭ ءبىرىنشىسى – “ايماقتىق قاۋىپسىزدىك. اۋعانستان, لاڭكەستىك جانە ەسىرتكى زاتتارىمەن كۇرەس, قارۋسىزدانۋ” تاقىرىبىن قاۋزادى. ال “ەۋرازيا: دامۋشى نارىقتار جانە ءورىس العان وكتەم قاتەرلەر. ەكونوميكالىق دامۋ, ساۋدا, رەسۋرستاردى باسقارۋ, ەڭبەك كوشى-قونى, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر” جانە “ادامزاتتىق ولشەم. ءدىني توزىمدىلىك, ساياسي دامۋ, ادام ساۋداسىمەن كۇرەس, گەندەرلىك تەڭدىك” اتتى الەمدىك قوعامداستىقتى سانسىراتىپ تۇرعان سان تاراۋ ماسەلەلەر بۇگىن وتەتىن ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سەسسيالارداعى وتكىر پىكىرتالاس پەن پاراساتتى دا پايىمدى اڭگىمەنىڭ وزەگىنە اينالماق.
پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىن كوزدەگەن بۇل فورۋم قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى شەڭبەرىندە اسا ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگى ەشبىر تالاس تۋدىرماسا كەرەك. فورۋم جۇمىسىنا ەقىۇ-عا مۇشە كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ, جەرورتا تەڭىزى ايماعى مەن ازياداعى سەرىكتەس مەملەكەتتەر پارلامەنتشىلەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ اسا مۇددەلىلىكپەن قاتىسۋى وسى ويىمىزدى ايعاقتاي تۇسكەندەي. تالقىلاناتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە وسىنداي وراسان زور ءمان بەرۋشىلىك ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ فورۋمنىڭ اشىلۋ ءراسىمى الدىندا ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبومەن جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى جواو سوارەشپەن كەزدەسۋلەرىندەگى ىقىلاستى دا مۇددەلى اڭگىمەلەر بارىسىندا ايقىن بايقالدى. ەقىۇ-نىڭ بۇگىنگى تاڭداعى تىزگىنىن ءوز قولدارىندا ۇستاعان دەرلىك وسىناۋ جوعارى لاۋازىمدى قايراتكەرلەر اتالمىش كەزدەسۋلەردە ۇيىم قىزمەتىنىڭ, قىرعىزستانداعى احۋال جونىندە بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋدىڭ اعىمداعى ماسەلەلەرىن, سونداي-اق سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي جيىنىنا جانە ەقىۇ سامميتىنە ازىرلىكتىڭ بارىسى جايىن بايىپتى تالقىعا سالىپ, ءسوز ەتتى. وسى ورايدا م.پ.دە بريشامبو مەن ج.سوارەش تاراپىنان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا, قىرعىزستانداعى داعدارىس احۋالىن تۇراقتاندىرۋ ورايىنداعى جەدەل دە ىلكىمدى كۇش-جىگەرىنە جانە بۇل رەتتەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زور رولىنە جوعارى باعا بەرىلدى. اسىرەسە, قازاقستان توراعالىعىنىڭ شەشىمتالدىعى, جەدەلدىگى جانە جوعارى كاسىبيلىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. بۇدان بىلاي دا قازاقستانمەن تىعىز ىنتىماقتاستىققا ىقىلاستىلىق ءبىلدىرىلدى. “قازاقتاردىڭ توراعالىق ەتۋى وتە تاماشا. ساۋداباەۆ مىرزا شارشاماي, دامىلسىز, كاسىبي تۇرعىدان جۇمىس جۇرگىزۋدە. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جوعارى دارەجەدەگى كەزدەسۋ وتكىزۋ ءجونىندەگى باستاماسىن, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى ۇسىنىس-يدەيالارىن پارلامەنتتىك اسسامبلەيامەن قاتار يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا سياقتى ەلدەر, امەريكانىڭ جاڭا باسشىلىعى قولداپ وتىر, جاڭا توراعاعا تابىس تىلەيمىز”,– دەپ اتاپ ءوتتى ج.سوارەش.
فورۋمنىڭ اشىلۋ راسىمىندە العاشقى بولىپ كىرىسپە ءسوز سويلەگەن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ءتوراعاسى ج.سوارەش وسى ايتقاندارىن جانە ءبىر قايتالادى. پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ قازاقستان توراعالىعىن ۇنەمى قولداپ كەلە جاتقاندىعى جانە الداعى ۋاقىتتا قولداي بەرەتىندىگى مارتەبەلى مىنبەردەن تاعى دا پاش ەتىلدى. ارينە, وڭىردە پروبلەمالار بارشىلىق. ساياسي بوستاندىق دەگەنىمىز – ەڭ اۋەلى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولۋى كەرەك. وسى ورايدا قىرعىزستانداعى جاعداي كوپتەگەن ەلدەرگە ورتاق پروبلەمالاردىڭ دا بەتىن اشىپ بەرگەندەي. قازاقستان توراعالىعىنىڭ باۋىرمالدىق, ادال دا ىزگىلىكتى ميسسياسى ناق وسى قىرعىز ەلىندەگى احۋالدى تۇزەتۋگە, ونداعى ءتارتىپتى جولعا قويۋعا جانە ءبۇلدىرگى ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋگە بايلانىستى ناقتى قادامدارىنان كورىنىس تاپتى. دەمەك, قازاقستان ۇكىمەتىنە, قازىرگى توراعاعا راحمەت. وسىنىڭ ءبارى توراعالىق دۇرىس جولدا ەكەنىن ايعاقتايدى. ونىڭ ەقىۇ-نى نىعايتا تۇسەتىندىگىنە سەنىمى زور. ناق وسى امبەباپ حالىقارالىق ۇيىم قازىرگى تاڭدا الەمگە كەرەك, دەپ تۇيىندەدى ءوز ويىن شەشەن.
ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ وسىناۋ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ۇندەۋىن ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى, قر مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وقىپ بەردى (ن.نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى بولەك جاريالانىپ وتىر).
ق.ساۋداباەۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قوناقجاي قازاق جەرىنە قادام باسۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, توراعالىق كەزەڭىندە قازاقستان اتقارعان جۇمىستاردى قىسقاشا ايتىپ بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 14 قاڭتارىنداعى تۇراقتى كەڭەس وتىرىسىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ قوعامداستىعىنا ارناعان باعدارلامالىق بەينەۇندەۋىندە ەقىۇ قىزمەتىنە قۋاتتى سەرپىن بەرگەن قازاقستان ءتوراعالىعىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن ۇستانىمدارى كەڭىنەن باياندالدى. ءتوراعالىقتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەقىۇ-نىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىمەن تولىققاندى ءىس-قيمىل بىرلىگى قامتاماسىز ەتىلىپ, سوڭعى بەس جىلدا العاش رەت ۇيىمنىڭ بيۋدجەتى ۋاقتىلى قابىلدانۋىنا قول جەتكىزىلدى.
– ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدە ەقىۇ كەڭىستىگىندە جاڭا اجىراتقىش مەجەلەردىڭ تۋىنداۋىن بولدىرماۋعا, بارشانىڭ مۇددەسى جولىنداعى سەنىم اۋانىن دامىتۋعا جانە ۇيىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى بويىنشا مامىلە الاڭىن كەڭەيتىپ, نىعايتۋعا كوڭىلدى باسا بولەمىز. ءبىز سونداي-اق ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ناقتى شەشۋ ماقساتىن كوزدەيمىز. قازاقستان توراعالىعى ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ بايىپتى ۇسىنىستارى ءۇشىن اشىق. سونىڭ ءبىر دالەلى بۇگىنگى فورۋم بولىپ تابىلادى. ءوز جۇمىسىمىزدا ءبىز ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ دە, سونداي-اق جالپى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ دە ورتاق سيپاتتاعى قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن شەشۋگە كوپ ءمان بەرەمىز. وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وسى جىلعى ءساۋىردىڭ باسىندا ەلدى تارتىپسىزدىك, داعدارىس پەن زاڭسىزدىق جىلىمىنا تارتقان قىرعىزستانداعى قايعىلى وقيعالار تاعى ءبىر ايگىلەدى. بۇل قازاقستان توراعالىعى جانە تۇتاستاي ەقىۇ ءۇشىن زور سىن بولىپ تابىلدى. وسى قيىن جاعدايلاردا ءبىزدىڭ ۇيىم ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن جانە پارمەندىلىگىن تانىتا ءبىلدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز بۇۇ باس حاتشىسىنا, ەۋرووداقتىڭ جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ باسشىلىعىنا قىرعىزستانعا وزدەرىنىڭ ارنايى وكىلدەرىن جەدەل جىبەرگەندەرى ءۇشىن ايرىقشا راحمەتىمىزدى ايتامىز. توراعالىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باسىنىڭ بەدەلى سىندى ماڭىزدى رەسۋرستى ىسكە قوستى. پرەزيدەنتتەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, باراك وبامانىڭ جانە دميتري مەدۆەدەۆتىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرلەرىنىڭ ارقاسىندا زورلىق-زومبىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا جانە ازامات سوعىسىن بولدىرماۋعا قول جەتتى, – دەدى ق.ساۋداباەۆ.
بۇدان ءارى ەقىۇ-نىڭ قىرعىزستاننىڭ تەز ارادا داعدارىستان شىعۋىنا كومەك كورسەتۋدى جالعاستىرىپ وتىرعاندىعى ايتىلدى. ۇيىمنىڭ رەزەرۆ قورىنان قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋعا, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن دەموكراتيانى نىعايتۋعا 200 مىڭ ەۋرو بولىنگەن. ەكى جاقتى نەگىزدە قازاقستان دا قاجەتتى گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋدە. بۇدان ءارى شەشەن قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا, قاۋىپسىزدىككە قاتەر كوبىرەك تونگەن شاقتا تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك, بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتەر مەن ۇيىمداردىڭ كوزقاراس بىرلىگى جانە ءىس-قيمىلدارىنداعى ۇيلەسىمدىلىك اسا قاجەتتىگىنە توقتالدى. وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ الەمدەگى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك اۋانىن قامتاماسىز ەتۋدەگى پارلامەنتارالىق ءىس-قيمىل بىرلىگىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
كەلەسى كەزەكتە فورۋمعا قاتىسۋشىلار الدىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, دەدى ول, ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇگىنگى ۇندەۋى ونىڭ ەقىۇ-داعى پارلامەنتتىك ولشەمگە دەگەن اسا بەيىلدى ىقىلاسىن كورنەكى تۇردە ايعاقتايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇدان ءارى دە ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ جولىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە ءوزىنىڭ ازىرلىگىن تاعى دا راستادى.
– الەم جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىنان ءالى ايىعىپ بولعان جوق. مەملەكەتتەر قارجى رىنوگىنداعى تۇراقسىزدىققا, تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتارعا, سونداي-اق ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىككە, يادرولىق قارۋدى تاراتۋعا, ەسىرتكىلەردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا بايلانىستى ءارتۇرلى قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. ناق سوندىقتان دا ترانسوڭىرلىك ىنتىماقتاستىق قاجەتتىلىگى وسە تۇسۋدە. البەتتە, تابىستى رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەسىن يەلەنگەن قازاقستان وسى ۇدەرىستى باستاپ جۇرگىزۋگە جانە ەقىۇ-داعى جالعاسقان وڭ وزگەرىستەرگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءازىر. ءبىز پارلامەنت قوعامداستىعى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىنىڭ دايەكتى ءارى ادال جاقتاۋشىسى بولعاندىعىن تەرەڭ العىس سەزىمىمەن اتاپ وتەمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىن بايانداعان قازاقستاندىق باسىمدىقتاردى ىسكە اسىرۋدا اسسامبلەيانىڭ ءاردايىم قولدايتىندىعىنا نىق سەنەمىز. قازىرگى كەزەڭدە توراعالىقتىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعى بيىل ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز سامميت ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىنا جاڭا تاريحي جاعدايلاردا حەلسينكي رۋحىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە الداعى جىلدارداعى ۇيىم باسىمدىقتارىن ايقىنداۋدىڭ بىرەگەي ءمۇمكىندىگىن بەرەدى دەپ سانايمىز,– دەدى ق.توقاەۆ. ودان ءارى سەنات توراعاسى كۇن ءتارتىبىندەگى كوكەيكەستى پروبلەمالار ءتوڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ العا قويعان ماقساتتارىنا جەتۋگە جانە قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىندەگى الۋان ءتۇرلى كوزقاراستارىمىزدى جاقىنداتۋعا كومەكتەسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
پارلامەنتارالىق فورۋم ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ۇدەرىسىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى, وسى ماڭىزدى باسقوسۋعا قاتىسۋشىلار ءوز حالقىنىڭ سەنىمدى وكىلدەرى بولىپ تابىلادى. بۇل جونىندە فورۋمعا قاتىسۋشىلار الدىندا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ مالىمدەدى.
سوندىقتان دا ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر پارلامەنتشىلەرىنىڭ قازاقستاندا باس قوسۋى قازىرگى زامانعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋدىڭ جولدارىن ايقىنداۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. وسى ورايدا و.مۇحامەدجانوۆ ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانى قارقىندى دامىتۋدا, توزىمدىلىك پەن مادەنيەتارالىق كەلىسىم يدەياسىن العا باستىرۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
ءماجىلىس توراعاسى قازىرگى كۇردەلى دە قايشىلىققا تولى الەمدە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز بەن حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا ءتۇرلى ىنتىماقتاستىق فورۋمدارىنىڭ وركەن جايۋى وتە قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرعانىمىزدى باسا ايتتى. سوڭعى ون جىل كولەمىندە ەۋرازيا ايماعىن جانە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ بەرىكتىگىنە ناعىز سىناق بولعان بىرنەشە وقيعالار ورىن العانى انىق.
عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ازيالىق باعىتتىڭ ماڭىزدىلىعى ارتۋدا جانە ەقىۇ قىزمەتىنىڭ ەۋرازيالىق قىرىنا قاتىستى ماسەلە وتە وزەكتى بولا تۇسۋدە. ءماجىلىس توراعاسى قازاقستان اتالعان ۇيىمنىڭ كوزقاراسىن ەۋروپالىقتان ەۋرازيالىققا قاراي بۇرۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىنا ماڭىز بەرىپ ءوتتى. سوندىقتان ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى جونىندەگى ماسەلەنى قاراۋ وتە كوكەيكەستى جانە اقىلعا سىيىمدى ەكەنىن اتادى.
ەۋرازيا جۇرەگىندە ورىن تەپكەن قازاقستانعا ەۋروپالىق جانە ازيالىق جاھاندىق “قاۋىپسىزدىك ءتىنىن” جالعاستىرۋ ءرولىن تاعدىردىڭ ءوزى جۇكتەگەن ىسپەتتەس. وسى ويدىڭ دالەلى رەتىندە ورال مۇحامەدجانوۆ ءوز سوزىندە پاپا يوانن پاۆەل ءىى ءبىر كەزدە ايتقان: “قازاقستان – بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار ەل, سوندىقتان بەيبىتشىلىكتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جاقسى بىلەدى. ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى كوپىر بولاتىن ەرەكشە سىي بۇيىرعان ەل ەكەندىگى اسىرا ايتقاندىعىم ەمەس”, دەگەن پىكىرىن كەلتىردى.
ءماجىلىس توراعاسى ءبىزدىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىمىزدىڭ ايعاعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتون سامميتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ باستاماشىسى بولعاندىعىنا دا بايلانىستى دەپ مالىمدەدى.
قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سول سالادا ۇلتتىق زاڭناما مەن حالىقارالىق قۇقىقتى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى, دەدى ورال مۇحامەدجانوۆ. بۇل جولدا پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانعان دۇرىس. ءار ءتۇرلى ەلدەر مەن حالىقتار اراسىندا تۋىنداعان ماسەلەلەردى كۇشپەن شەشۋگە بولمايدى.
بۇدان سوڭ ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو جينالعان قاۋىمعا قۇتتىقتاۋ ءسوز ارنادى. ول وسىنداي القالى جيىندى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇيىمداستىرعان قازاقستان تارابىنا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, سونداي-اق ەلدىڭ باسقا دا باسقارۋشى ءھام اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىنىڭ باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. 1975 جىلدان بەرگى حەلسينكي رۋحىن جاڭعىرتىپ, ەۋروپالىق جانە ازيالىق ولشەمدەردى تەڭدەستىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قازاقستان قانداي بولسا دا ماقتاۋلارعا لايىقتى, دەدى ول. وسى رەتتە قىرعىزستانداعى جانجالدى, سونى تۋىنداتقان, ەلدى ىشتەن ىرىتكەن پروبلەمالاردى وڭىرگە تاراتپاۋ ورايىنداعى قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعان ەقىۇ-نىڭ رولىنە توقتالدى. دەمەك, ەقىۇ ناق وسى جاعدايدا ءوڭىر ەلدەرىندەگى كەيبىر ساياسي السىزدىكتەرگە جول بەرمەي, جۇدىرىقتاي جۇمىلا بىرلەسىپ, سەرپىندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ وسى ۇدەدەن شىعاتىنىنا سەنىم زور.
فورۋم اياسىندا وتكەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر از ەمەس. ماسەلەن, فورۋم بارىسىندا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆولەسي دجيرگا ء(تومەنگى پالاتا) توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميرۆايس ياسيني باستاعان دەلەگاتسيامەن كەزدەستى. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ تۇرعان كەزەڭدە ىرگەلەس ەلدىڭ ەلىمىزدەن كۇتەرى كوپ ەكەنى ءمالىم بولىپ وتىر. ءماجىلىس توراعاسى كەزدەسۋدەن كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا:
– فورۋمعا 40 مەملەكەتتىڭ دەلەگاتسيالارى قاتىسىپ وتىر. بۇل – كوپتەن دايىندالعان فورۋم. ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە وسىنداي ۇنقاتىسۋلاردى ءجيى وتكىزۋگە مۇددەلىمىز. ويتكەنى, ءححى عاسىردىڭ وزىندە ەۋروپادا, ەۋرازيادا, ەلدەر مەن ەلدەر اراسىندا بولسىن بۇرىن كۇتپەگەن, جاڭا سيپاتتاعى قاۋىپتەر تۋىنداپ جاتىر. سول قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ, بىرلەسە توتەپ بەرىپ, ونىڭ جولىن بوگەۋ بۇگىنگى فورۋمعا وزەك بولۋدا. ال اۋعانستانعا كەلسەك, وندا ءالى دە بەيبىتشىلىك جوق. ونداعى اۋرۋحانالاردى, جولداردى قالىپقا كەلتىرۋ دە كەزەگىن كۇتۋدە. ال قازاقستاننىڭ ءوزى سوڭعى جىلداردا بۇل ەلگە 2,5 ميلليون دوللار كولەمىندە قارجىلاي كومەك, 2 مىڭ توننا استىق بەردى. قازىر 50 ميلليون دوللارعا اۋعانستاندا ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى كوزدەلىپ وتىر, – دەدى.
ءماجىلىس توراعاسى كەزدەسۋ كەزىندە ءماجىلىستە اۋعانستان ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارناۋلى جۇمىس توبى بار ەكەندىگىن مالىمدەدى. ميرۆايس ياسيني ەكى ەلدىڭ پارلامەنتارالىق قانا ەمەس, سەناتارالىق بايلانىستارىن دا بەلسەندى ەتسەك, حالىقتار اراسىنداعى ارالاس-قۇرالاستىقتى ۇلعايتساق دەگەن مۇددەلەس پىكىرىن ءبىلدىردى.
ورال مۇحامەدجانوۆ فورۋمنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنە اينالعان اۋعانستان جانە قىرعىزستانداعى جاعدايعا قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتپەگەن كۇننىڭ وزىندە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ىرگەلەس, باۋىرلاس ەل رەتىندە جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا اتسالىسقانىن العا تارتتى.
تۇستەن كەيىن فورۋم دەلەگاتتارى “ايماقتىق قاۋىپسىزدىك” تاقىرىبىنىڭ توڭىرەگىندە توقايلاستى. بۇل ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ تابىلادى. “اۋعانستان, لاڭكەستىكپەن, ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەس, قارۋسىزداندىرۋ” اتتى ساعاتتارعا سوزىلعان وتىرىستا نەگىزگى بايانداماشىلار وسى ەلدەگى احۋالعا ەگجەي-تەگجەيلى ساراپتاما جاساپ, ءتىپتى ەل ۇمىتا باستاعان ەسكى ماسەلەلەردى دە ەسكە ءتۇسىردى.
وتىرىستا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان اۋعانستانداعى ۆولۋسي دجيرگا (تومەنگى پالاتا) توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ميرۆايس ياسيني ءوز ەلىندە قالىپتاسىپ وتىرعان كەرى جاعدايلاردىڭ قاتپارلارىن سوگۋگە ۇمتىلدى. لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى ەگىز جۇرگەن ەلدەگى تەرروريزمگە ەسىرتكىدەن تۇسكەن قارجى تامىزىق بولىپ وتىرعاندا, ونى تەك حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋىزدىقتاۋعا بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
– ءبىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەلىمىزدەگى ينفراقۇرىلىمدى, ءبىلىم جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردى قالپىنا كەلتىرۋدە جاساپ جاتقان شارالارىنا رازىمىز. الايدا, ودان دا ۇلكەن نارسە تالاپ ەتىلەدى. قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋ ءۇشىن ايەلدەرگە تەڭ قۇقىق بەرىپ, ەسىرتكى ترافيگىن تۇبىرىمەن جويۋ قاجەت. ال لاڭكەستەر ەسىرتكىدەن تۇسكەن قاراجاتقا ءومىر سۇرۋدە, ەسىرتكى ساۋدالاۋشىلار لاڭكەستىكتى قولداپ وتىر. اۋعانستان گەروين جاساۋ ءۇشىن حيميالىق رەاكتيۆتەر ءوندىرمەيدى, ونى باسقا ەلدەر قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان ونىڭ دا قارۋ-جاراق سەكىلدى جولىن كەسۋ كەرەك, – دەدى ميرۆايس ياسيني.
ول اۋعانستانعا كورشى ەلدەردەن قارۋ-جاراقتار قانداي جولدارمەن بولسا دا اعىلىپ كەلىپ جاتقاندا جاعدايدى ۋىستان تاعى دا شىعارىپ الۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەندىگىن جوققا شىعارمايدى.
– اۋعانستاندا پوزيتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ورناعانىن قالاپ ەدىك. بىزگە ترانسپارەنتتى سوت جۇيەسى قاجەت. ول بىزدە جوق, وسى قاتەلىكتەردى تۋىنداتاتىن قاۋىپتەردىڭ ءبارى قىلمىستىق توپتاردىڭ ارەكەتىنەن بولىپ وتىر, – دەدى ياسيني.
اۋعانستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابدوللا ابدوللا: قولداۋدى اۋعاندىقتار تەك ءبىر ادامعا قولداۋ كورسەتۋ تۇرعىسىندا تانىماۋى ءتيىس. بۇل – وتە ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايدا بۇل كومەكتى بىرەۋلەر تەرىس پايدالانۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, اۋعانستان ۇكىمەتى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ-تامىرىن قۇرتا الماي وتىر. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قولداۋىنا كەلەر بولساق, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەردىگەرلىك جاعدايدا سالىق تولەۋشىلەردىڭ ميللياردتاعان قارجىسى جوعالىپ كەتىپ جاتادى. ءدال وسىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وزدەرىنىڭ ءىسى ءۇشىن دونورلار الدىندا جانە اۋعانستان ۇكىمەتى الدىندا ەسەپ بەرۋى ءتيىس. ولار قازىر تىم تاۋەلسىز بولىپ كەتكەن, دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ناتو اسكەرلەرىن شىعارۋدان تۋىندايتىن سالدارلار ءارتۇرلى. اۋعانستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن 9 جىل بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. ەندى ونسىز ءومىر سۇرەتىن بولادى, بىراق, اياعىنان نىق تۇرىپ كەتە الاتىن دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق.
“اۋعاندىقتار سىزدەردىڭ قولداۋلارىڭىزدى تۇسىنىستىكپەن قابىلدايدى. ازاماتتىق شىعىندار ورىن العان كەزدە, ارينە, بۇل جاعدايدى دا قابىلداي ءبىلۋ قاجەت. ءبىز اسكەري قاتىسۋدىڭ مەرزىمىن قىسقارتۋىمىز كەرەك. دەموكراتيالىق دامۋ ۇدەرىستەرىندە اۋعاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءبىرىگىپ, وزدەرىن وزدەرى قولداۋعا جۇمىلۋى ءتيىس. وعان قول جەتكىزبەيتىن بولساق, اۋعانستان 1999 جىلدىڭ قاراڭعى كەزەڭىنە قايتا ورالادى. ونىڭ سالدارى ۇزاققا سوزىلىپ جانە الەمگە تارالۋى مۇمكىن. ال ميلليونداعان بەيبىت حالىق لاڭكەس شاعىن توپتاردىڭ ىقپالىنا تۇسپەك”, دەدى ابدوللا ابدوللا. ول ءدال قازىرگى تاڭدا اۋعانستاندا ادامداردىڭ سەنىمىنە يە جۇيە قۇرىلماسا, حالىق زاڭعا سەنبەسە, تەپە-تەڭدىككە قۇرىلعان تۇراقتىلىق قالىپتاسپاسا, بارلىق ارەكەتتەر زايا بولا بەرەتىندىگىن قىنجىلا العا تارتتى.
دەگەنمەن, سوڭعى 2 جىلدا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جانە قاراپايىم حالىقتىڭ ءوز نيەتىمەن ەلىندە ازداپ بولسا دا يگى تىرلىكتەر ورىن الىپ وتىرعانىن ورتاعا سالعان ابدوللا ابدوللا, ءبىز قازىر ەشتەڭە بولماعانداي سىڭاي تانىتىپ, تىرشىلىك ەتە بەرۋگە ءتيىستى ەمەسپىز. الدا تاعى دا ۇلكەن سايلاۋلار كەلە جاتىر, دەدى.
ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو اۋعانستاننىڭ تراگەدياسىن تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن جوعارىداعى ەكى شەشەنگە دە العىس بىلدىرە وتىرىپ, ءبىز ەندى وسىعان نە ۇلەس قوسا الامىز دەگەن ساۋال تاستادى.
اۋعانستان 10 جىلدان بەرى بىزگە ارىپتەس. ءبىزدىڭ ۇيىمنان تىس مەملەكەت بولسا دا تۇراقتىلىق تۋرالى پىكىرتالاستاردا ويى بىزبەن ۇندەسىپ كەلەدى. اۋعانستانداعى جاعدايدان ەش ەل شەت قالا المايدى. بۇل ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرگە دە, مۇشە ەمەس مەملەكەتتەرگە دە قاتىستى. ەندىگى جەردە ەقىۇ اۋعانستانعا جان-جاقتى كومەك بەرۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك, دەگەن باس حاتشى ونىڭ ناقتى شارالارىن تۇيىندەپ بەردى. ونىڭ ىشىندە شەكارانى نىعايتۋ ماسەلەسى تۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سول سياقتى بريشامبو اۋعاندىق ازاماتتاردىڭ تايلاندتىڭ تاۋلى ايماقتارىندا اپيىندىق شوپتەر وسىرۋگە تىيىم سالىپ, ونىڭ ورنىنا باسقا داقىلدار ەگۋگە قول جەتكىزگەندىگىن ايتتى. وسى ماسەلەلەردىڭ بارىندە ەقىۇ باس حاتشىسى بارلىق ەلدەردىڭ پارلامەنتشىلەرىنىڭ قولداۋىنا ءزارۋ بولىپ وتىرعاندىعىن جاسىرعان جوق.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ اۋعانستان جونىندەگى ارناۋلى توراعاسى, فرانتسيا ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ دەپۋتاتى ميشەل ۆۋازەن سوڭعى ەكى ايداعى احۋالعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە كەلە, ازداپ بولسا دا وپتيميستىك تۇرعىدا اڭگىمە ورىستەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتتى. ول جوعارىداعى قيىنشىلىقتاردى جوققا شىعارماي-اق, وسى ەلدەگى سايلاۋ ەرەجەلەرىن ءوزگەرتۋ قاجەتتىگىن جانە تاليبتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. بىراق, قالاي جانە قانداي جاعدايدا؟
قازىر اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا بايلانىستى رەسەي, اقش سياقتى ەلدەرمەن جانە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قول جەتكىزىلگەندىگىن, 2007 جىلى اۋعانستانداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى 16 جوبا جاسالىپ, ونىڭ قازىر 14-ءى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن مالىمدەدى. “وسى ماسەلەلەردىڭ بارىندە ەقىۇ ءوزىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن دالەلدەپ بەرگەن ۇيىم”, دەي كەلە ميشەل ۆۋازەن: “ەرىك بار جەردە – دۇرىس شەشىم تابۋ مۇمكىندىگى بار!” دەدى.
ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) حاتشىلىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دۋلات باكىشەۆ كوتەرىلگەن ماسەلەلەردەن بولەك, ازيادا قاۋىپسىزدىكتىڭ بولىنبەيتىن, بارشاعا ورتاق اۋماعىن قۇرۋ كەرەكتىگىن العا تارتىپ, ول تەك كوپ قىرلى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ارىپتەستىكتەردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اساتىندىعىن اوسشك-ءنىڭ يگى مىسالدارى ارقىلى اتاپ بەردى.
بىرقاتار فورۋم دەلەگاتتارى نەگىزگى بايانداماشىلاردىڭ ءسوزىن تىڭداي كەلە, كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىپ, ءوز ۇستانىمدارىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى ليبور رۋچەك:
– ءبىز دە وسى سىزدەر ايتىپ وتىرعان ماسەلەمەن اينالىسىپ كەلەمىز. ەۋرووداق تا وسىعان ارالاسىپ ءجۇر. اۋعانستاندا ءبىزدىڭ ءتىپتى ارناۋلى وكىلىمىز دە بار. جۋىردا, ءساۋىر ايىندا ول جاقتا ەلشى تاعايىندالدى. ەۋرووداق وسى ەلدەگى ىشكى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋشى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن ارناۋلى بيۋدجەت تە قاراستىرىلعان. دەگەنمەن, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ ءالى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر, – دەدى.
“تاۋسىلا بەرمەيىكشى...” دەپ بارىپ ءسوز باستاعان ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى الدا كابۋل كونفەرەنتسياسى كەلە جاتقانىن ەسكە سالىپ: “تاليبتەرمەن ىمىراعى كەلۋدى, اۋعانستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن, وسى ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدى, ۇكىمەتتىڭ شوعىرلانۋ كەرەكتىگىن ايتايىقشى. ءبىز وسىلاردى تەك تالقىلاپ قانا كەلە جاتقان جوقپىز. 2004 جىلى اۋعانستانمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن توپ تا قۇرىلعان. سايلاۋعا دا قاتىستىق. ەندى ءبىز سىزدەرگە قانداي كومەك كورسەتە الامىز؟” – دەگەن سۇراۋلى جۇزبەن جينالعاندارعا قارادى.
بۇل سۇراقتىڭ تولىققاندى, كوڭىل كونشىتەتىن جاۋابىن كەيىن دە ەستي المادىق. ال اۋعانستانداعى جاعدايدى ساياسي قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ جەڭۋىمىز قاجەت دەگەن كەيبىر پارلامەنتشىلەر بۇل ماقسات جولىندا كوپ ساتىلى ستراتەگيا قاجەت ەكەندىگىن كولدەنەڭ تارتتى.
ءسوز ساپتاۋلارعا قاراعاندا, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ باسىن قاتىرعان ماسەلە دە سول – قازىر بۇل ەل ەڭ قاراپايىم دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن دە وتەي الماي, ادامزاتتىق ورتاق يگىلىكتەرىن پايدالانا الماي وتىر. 150 مىڭ ناتو سولداتتارىمەن دە ەسىرتكى ەسسىزدىگىنە يە بولا الماي وتىرعان ەلدە ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟
دەموكراتيانى ينۆەستيتسيالاۋ قاجەت, دەدى ياسيني. تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە كابۋل كونفەرەنتسياسى سەپتىگىن تيگىزە السا, قانەكەي؟! وسى ماسەلەدە اۋعانستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابدوللا ابدوللا:
– ءبىراز ۋاقىت بۇرىن لوندوندا دا كونفەرەنتسيا بولعان. قانداي ۋاعدالاستىقتارعا, ءتيىمدى تەتىكتەرگە قول جەتكىزدىك؟ الدە بەلگىلى ءبىر ماتىندەردى ازىرلەۋمەن كەلەمىز بە؟ – دەپ شاراسىزدىقتىڭ شەتىن شىعاردى.
وسى تۇرعىدا پارلامەنتشىلەردىڭ ءبارىنىڭ ويى ءبىر جەردە توعىساتىندىعى قايتا-قايتا اڭعارىلدى. ياعني, اۋعانستانداعى داعدارىستى اسكەري كۇشتەرمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس.
ءدال وسى فورۋمدا تەرروريزم اۋعانستان مەن پاكستانعا عانا ءتان ەمەس, ول جاھاندىق ماسەلە دەگەن پىكىردى ەستىرتكەندەرىڭىزگە ريزامىن. سىزدەر كاناداعا 144-ءشى تابىت كەلگەنىن قايتا-قايتا ايتاسىزدار. ال پاكستاندا قانشا ادام قۇربان بولعانىن بىلەسىزدەر مە؟ دەدى وسى ەلدەگى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مير جان مۇحاممەد حان جامالي.
ول ءدال وسىنداي فورۋمدار تاپتاۋرىن كوزقاراستاردى وزگەرتە الاتىندىعىن ايتا كەلە, لاڭكەستىككە قارسى كۇرەستە پارلامەنتتەردىڭ ءرولى ۇلكەن ەكەندىگىن العا تارتتى. پارلامەنتتە ۇلتتىق سيپات جوق. بۇكىل ەلدەردىڭ پارلامەنتارالىق بايلانىستارى مەن ناقتى ءىس-شارالارى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى شەشە الادى, دەدى ول.
نيدەرلاند تومەنگى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى, دەلەگاتسيا جەتەكشىسى كوشكۋن كورۋز ءدال قازىرگى كۇندەرى قازاقستان توراعالىق ەتكەن ەقىۇ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا العىس بىلدىرە كەلە, مامىر ايىنىڭ اياعىندا نيدەرلاند سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گااگادا تەرروريزمگە قارسى ورتالىق اشىپ, بۇل ورتالىق ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسىپ قانا قويماي, ادامداردان قالاي تەرروريستەر دايارلاناتىنىن زەرتتەۋدى قولعا الاتىنىن ايتتى.
قىسقاسى, ساعاتتارعا سوزىلعان وتىرىستا اۋعانستان اينالاسىنداعى ماسەلە جاھاندىق سيپات العانى انىق بولدى. ەسىرتكى ترافيگى ماسەلەسى دە تەك اۋعانستانعا ءتان ەمەس. ماسەلەن, رەسەيلىكتەر سينتەتيكالىق جولدارمەن جاسالعان ەسىرتكىلىك زاتتار ورتالىق ەۋروپادان وزدەرىنە اعىلىپ كەلىپ, قانشاما تاعدىرلاردى ۋلاپ جاتقانىن العا تارتىپ, بىزگە دە كومەكتەسىڭىزدەر دەيتىن جانايقايلارىن جاسىرمادى. يتاليالىق پارلامەنتشىلەر 2001 جىلدان بەرى اپيىن ءوندىرۋ تىيىلۋدىڭ ورنىنا, كولەمى بىرنەشە ەسە ءوسىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرعاندارىن كولدەنەڭ تارتتى.
ساۋال كوپ, جاۋاپ از. تاعدىرلى تۇيتكىلدەردى شەشۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ ورتاق مايدانىن قۇرۋ قاجەتتىگى كۇن وتكەن سايىن كوكەيكەستى بولىپ بارادى.
سونىمەن, 40-قا جۋىق ەلدىڭ پارلامەنتشىلەرى باس قوسقان فورۋم ادامزاتتى الاڭداتقان ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى بۇگىن دە جالعاستىرادى. ناتيجەسى ۋاقىتتىڭ ۇلەسىندە.
قورعانبەك امانجول, ايناش ەسالي, الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
