سونىمەن قاتار سەناتورلار «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعى ارقىلى قاۋىپتى قالدىقتاردى ترانسشەكارالىق وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارادى. بۇل كەلىسىم ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ساۋداسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەاەو-نىڭ كەدەندىك اۋماعى ارقىلى قاۋىپتى قالدىقتاردىڭ ترانسشەكارالىق وتكىزىلۋىنە بايلانىستى قاتىناستاردى رەتتەۋگە ارنالعان.
كەلىسىم 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت اياسىندا جاسالعان حالىقارالىق شارت. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت وسى ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىقتا تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي شارالارىن قولدانۋىن كوزدەيدى. «قازاقستاندا قاۋىپتى قالدىقتاردى اكەلۋ, اكەتۋ جانە ءترانزيتىن زاڭنامالىق رەتتەۋ بازەل كونۆەنتسياسى جانە ەكولوگيالىق كودەكس نورمالارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرمەيتىن ەلدەرگە قاتىستى ليتسەنزيالىق ءتارتىپ قولدانىلادى. قالدىقتاردىڭ ەكسپورتىنا جانە يمپورتىنا ليتسەنزيا بەرۋدى مينيسترلىك 2019 جىلدان باستاپ, ياعني ول قۇرىلعاننان باستاپ جۇزەگە اسىرادى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قالدىقتاردى ەكسپورتتايتىن جانە يمپورتتايتىن كاسىپكەرلەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعىنا اكەلۋگە جانە اكەتۋگە رۇقسات بەرۋ ءتارتىبى بەلگىلەنگەن قاۋلىلاردىڭ تىزبەسىن باسشىلىققا الادى. جەكە تۇلعالاردىڭ جەكە پايدالانۋى ءۇشىن قالدىقتاردى ترانسشەكارالىق وتكىزۋىنە تىيىم سالىنادى. «كەلىسىم تالاپتارىن ساقتاۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا قاۋىپتى قالدىقتاردى وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق قاۋىپتى قالدىقتاردى ەكولوگيالىق نەگىزدەلگەن تۇردە جويۋعا جانە قايتا وڭدەۋگە اكەلىپ, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەيدى», دەدى مينيستر.
وسىلايشا, تاراپتار وسى كەلىسىمگە جانە تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس قالدىقتاردىڭ ترانسشەكارالىق ورنىنىڭ اۋىستىرىلۋىن باقىلاۋدى جانە قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرماق. تاراپتار قالدىقتاردى كومۋ جانە زالالسىزداندىرۋ ماقساتىندا ولاردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋىنا جول بەرمەيدى. «كەلىسىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا قاۋىپتى قالدىقتاردى وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبىن ايقىندايدى. سونداي-اق ولاردى تاسىمالداۋ كەزىندە بەرىلگەن قورىتىندىلار مەن انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار تۋرالى اقپارات الماسۋعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭ قاۋىپتى قالدىقتاردى جويۋعا جانە قايتا وڭدەۋگە, قورشاعان ورتانى تازا ۇستاۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا ءالي بەكتاەۆ رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالارعا بايلانىستى قازاقستانعا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ادەتتەن تىس كوپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, وتاندىق اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇرعاقشىلىق, مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەر باعاسىنىڭ ءوسۋى سالاعا تەرىس اسەر ەتپەي قويمايدى. سونىمەن قاتار رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالارعا بايلانىستى رەسەيدەن قازاقستانعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ كولەمى كۇرت ۇلعايۋى مۇمكىن.
ءالي بەكتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەيىندى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ باياۋلىعى ەلەۋلى پروبلەما تۋدىرىپ وتىر. ولار سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىن 2022 جىلعى 1 شىلدەگە عانا دايىندايدى. ال ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە بۇل ۋاقىتتا جۇمىس «قايناپ» تۇرۋى كەرەك. «جانارمايعا, مينەرالدى تىڭايتقىشقا, اعىن سۋعا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ بىردە بىرەۋى شەشىلگەن جوق. سوعان قاراماي سۋبسيديالاردىڭ كولەمى مەن تۇرلەرى, ولاردى ءبولۋدىڭ ءتارتىبى اياق استىنان وزگەرتىلمەك. اگرارلىق سەكتور – ەكسپەريمەنت جاسايتىن الاڭ ەمەس. كەرىسىنشە, اسىرەسە بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت», دەدى سەناتور.
دەپۋتات اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتار باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. ونىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2021 جىلعى قاڭتاردا «قازازوت» اق وندىرگەن اممياك سەليتراسىنىڭ تونناسى 81 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. جەلتوقساندا ونىڭ قۇنى 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, ياعني 2,5 ەسەگە قىمباتتاعان. «قازفوسفات» اق ءوندىرىسىنىڭ امموفوس باعاسى سول كەزەڭدە ەكى ەسەگە ءوسىپ, 207 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. سەناتور ەلدەگى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسى مەن ەكسپورتىن رەتتەۋ بويىنشا قاتاڭ شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, قاتاڭ رەتتەۋ سۋعا تاريف بەلگىلەۋ سالاسىندا دا ورىن الۋى ءتيىس. «سۋ تاپشىلىعى جىل باسىنان-اق سەزىلىپ تۇر. وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى شارۋالار ءۇشىن بيىل ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا اۋىر سوعايىن دەپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە اعىن سۋعا ءبولىنىپ جۇرگەن سۋبسيديالاردىڭ تاعدىرى تاعى دا بەلگىسىز. سوعان قاراماستان «قازسۋشار» اق اعىن سۋدىڭ باعاسىن 2,5 ەسە قىمباتتاتقان. سەبەبى شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنان العان زايمداردىڭ تولەۋ ۋاقىتى كەلگەن. قازاقستان وكىمەتى بيىلعى كليماتتىق ەرەكشەلىكتەردى, سوڭعى ەكى جىلدىڭ پاندەمياعا قاتىستى اۋىرتپاشىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ونىڭ باعاسىن تومەندەتۋدىڭ ناقتى شارالارىن قابىلداۋى قاجەت. كەرەك بولسا, الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, شەتەلدىك زايمداردىڭ تولەۋ مەرزىمدەرىن قايتا قاراۋدى ۇسىنامىز», دەدى دەپۋتات.
مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆقا جولداعان ساۋالىندا اندرەي لۋكين مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى بويىنشا ىستەردى قاراۋدىڭ بىرىڭعاي تاجىريبەسى جوق ەكەنىنە نازار اۋداردى. سەناتور كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى جىلدارى ەسەپتەلگەن سالىق سوماسىن تولەۋدەن جالتارعانى ءۇشىن سالىنعان ايىپپۇلداردى ءوندىرۋ 5,9 پايىزعا, دەكلاراتسياداعى سالىق سومالارى 52,7 پايىزعا تومەندەگەنى بايقالادى. سونىمەن قاتار اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ بەس جىلدىق مەرزىمى وتكەننەن كەيىن كاسىپكەرلەرگە 4,5 ملرد تەڭگە مولشەرىندە نەگىزسىز ايىپپۇل سالىنعان. دەپۋتات وسىعان بايلانىستى, سالىق سالۋ سالاسىنداعى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا ماتەريالداردى ازىرلەۋ جانە قاراۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار دايىنداۋدى ۇسىندى.
سەناتور رىسقالي ابدىكەروۆ ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىنىڭ تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى سۇرادى. دەپۋتات كەڭگىر سۋ قويماسى جەزقازعاندىقتاردىڭ اۋىز سۋىنىڭ نەگىزگى كوزى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جەكەمەنشىكتە ەكەنىن, بىراق زاڭ بويىنشا ول مەملەكەتتىك مەنشىكتە بولۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «ونى 1996 جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك باسقارۋعا قايتارۋ كەرەك بولاتىن. بىراق بۇل مىندەت ءارتۇرلى سىلتاۋمەن ورىندالمادى. وسىلايشا, ستراتەگيالىق ماڭىزى زور نىسان «سۋ كودەكسىنىڭ» جانە «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭ تالابىنا ساي جەكە مەنشىك قولىنان مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىلماي قالدى. قازىر كەڭگىر سۋ قويماسى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمدارىمەن بىرگە «قازاقمىس ديستريبيۋشن» جشس-ءنىڭ يەلىگىندە», دەدى سەناتور.
رىسقالي ابدىكەروۆ سونىمەن قاتار جەزدى سۋ قويماسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى دە ايتتى. ول جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىنىڭ تۇرعىندارىن كوكونىستەرمەن جانە ەت-ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسۋگە ءتيىس ەدى. 2011 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىندا جەزدى سۋ قويماسىن تالاپ سۋارۋ جۇيەسىنىڭ ماگيسترالدىق كانالىمەن قايتا جاڭارتۋ كوزدەلگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, سەناتور اتاپ وتكەندەي, وڭىرگە ارنالعان وزەكتى جوبا قاعاز جۇزىندە عانا قالدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا دەپۋتات مۇحتار جۇماعازيەۆ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە ءجۇندى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. وسىعان وراي سەناتور بۇل سالانى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرۋدى جانە ونى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلاماسىنا قوسۋدى ۇسىندى.
وتاندىق توقىما ءجۇن ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر كۇردەلى شيكىزات تاپشىلىعىن باستان كەشىپ وتىرعاندا, ءجۇن وندىرۋشىلەر قاراپايىم جانە ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا, سونداي-اق وندىرىلگەن شيكىزاتتى قايتا وڭدەيتىن بيزنەستى قولداۋعا مۇقتاج بولىپ وتىر.
قوي وسىرۋمەن ەلىمىزدە 4 مىڭعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر اينالىسادى. ال 13 ءجۇن وڭدەيتىن زاۋىت بار. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سۇرانىستىڭ جوقتىعىنان نەمەسە شيكىزات بولماعاندىقتان وتكەن جىلى ءجۇن وڭدەيتىن 6 كاسىپورىن جۇمىس ىستەگەن جوق. ال ىستەپ تۇرعان 7 كاسىپورىننىڭ جۇكتەلۋى جالپى العاندا 30 پايىزدى عانا قۇراعان. بۇل رەتتە قازاقستانعا توقىما ونەركاسىبىنىڭ 90 پايىزى يمپورتتالادى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ءجۇننىڭ 29,7 مىڭ تونناسى نەمەسە 73,5 پايىزى وڭدەلمەيدى. «وتاندىق الىپ-ساتارلار تەك بيازى قوي ءجۇنىنىڭ ءبىر كيلوگرامىن 100-150 تەڭگەدەن قابىلدايدى. ال ءبىر قويدى قىرقۋعا كەتەتىن شىعىن 300-500 تەڭگەگە دەيىن. ونىڭ ۇستىنە ءجۇندى وتكىزۋ ماسەلەسى دە جولعا قويىلماعانىنا بايلانىستى شارۋالار ورتەپ جىبەرۋگە ءماجبۇر», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا دۇيسەنعازى مۋسين كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە قاتىستى پروبلەما كوتەردى. دەپۋتات پاركتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن كۇشەيتۋ جانە كادرلىق الەۋەتىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ءالسىز جانە كادرعا زارۋلىك بار. سەناتور ايتقان اقپارات بويىنشا نورماتيۆكە سايكەس پارك اۋماعىندا 732 ادام جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس, الايدا ءىس جۇزىندە 354 ادام ەڭبەك ەتەدى. سوندا ءار ورمانشىعا ەكى ەسە اۋىرتپالىق تۇسەدى. ۇلتتىق پارك اۆتوكولىكپەن 70 پايىز, تراكتورلارمەن – 35 پايىز, باسقا ارنايى تەحنيكامەن 4-تەن 20 پايىزعا دەيىن, ال ينسپەكتورلاردى كولىكپەن قامتۋ 36% قامتاماسىز ەتىلگەن. مۇنداي جاعدايدا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى ساپالى قورعاۋ مەن كۇزەتۋ مۇمكىندىگى از. سونىمەن قاتار ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن ورمانشىلارعا باسقا ۆاحتاشىلار سياقتى دالالىق جابدىقتاۋ اقشاسى تولەنبەيدى. ويتكەنى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مۇنداي تولەمگە قۇقىعى بار قىزمەتكەرلەر ساناتىنىڭ تىزبەسىنە كىرمەيدى. «ۇلتتىق پاركتىڭ شەكتەۋلى شارۋاشىلىق قىزمەت ايماعىندا جاناما ورمان پايدالانۋ, بال ارا شارۋاشىلىعى, سانيتارلىق ماقساتتا اعاش كەسۋ سەكىلدى قىزمەت تۇرلەرىنە رۇقسات بەرىلگەن. الايدا اعاش كەسۋشىلەردى ەسەپكە الۋ مەن جيناۋعا رۇقسات الۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى ءبىر جىلعا دەيىن سوزىلاتىن كوپ ساتىلى كەلىسۋ راسىمدەرىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رۇقسات بەرۋ فۋنكتسيالارىن جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرۋ زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەلىپ, شەشىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سۇرانىسىنا وراي, زاڭناماداعى جاناما پايدالانۋ تىزبەسىنە قاراعاي جاڭعاقتارىن جيناۋ دا ەنگىزىلۋى ءتيىس», دەدى دۇيسەنعازى مۋسين.
دەپۋتات سونىمەن قاتار ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ, ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, زاماناۋي زەرتحانالارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جەتكىلىكتى قارجىلاندىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
