جاۋاپكەرشىلىك جۇگى

بۇگىن الماتىدا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى اياسىنداعى ۇلكەن حالىقارالىق شارالاردىڭ ءبىرى – ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم ءوز جۇمىسىن باستايدى. بۇل ايتۋلى شاراعا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بارىنەن دەلەگاتسيالار كەلىپ وتىر. كۇن ءتارتىبى بويىنشا بۇگىنگى كۇننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرى تۋرالى ءسوز قوزعالادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ىشىندە ۇيىمنىڭ “پارلامەنتتىك ولشەمىن” قامتاماسىز ەتەتىن جايتتەر تالقىلانادى دەپ جوسپارلانعان. ال تومەندە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋ سەبەپتەرى مەن ماقساتتارى جانە قاراستىراتىن تاقىرىپتارى جايىندا تۇسىنىك بەرەتىن ماقالا نازارعا ۇسىنىلىپ وتىر. ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ اسا ماڭىزدى قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن دا نازارعا سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىز. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى 1991 جىلى ەقىۇ ەلدەرى پارلامەنتتەرى باسشى­لارىنىڭ مادريدتەگى كەزدەسۋىندە قۇرىلدى. اسسامبلەيا ۇيىمعا قاتىسۋشى (56 ەل) مەملەكەتتەردىڭ 320 پارلامەنتشىسى كىرەتىن ەقىۇ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ورىندار بەكىتىلگەن كورسەتكىش بويىنشا بولىنەدى, وعان سايكەس اقش-تا 17 ورىن, رە­سەي­دە 15 ورىن, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, يتاليا, فرانتسيادا 13 ورىننان, ودان كەيىن­گىلەر ەكى ورىنعا ازايا بەرەدى. قازاقستاننىڭ 6 ورنى بار. ودان باسقا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, باتىسەۋروپا وداعىنىڭ اسسام­بلەياسى, ناتو پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, پارلامەنتارالىق وداق, ەۋروپالىق پار­لا­مەنت, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى, قاراتەڭىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى مەن سولتۇستىك كەڭەستىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىندا بايقاۋشى مارتەبەسى بار. اسسامبلەيا جۇمىسىنا جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى – الجير, ەگيپەت, يز­رايل, يوردانيا, ماروككو جانە تۋنيس پار­لا­مەنتتەرىنىڭ, سونداي-اق ەقىۇ-مەن ىن­تىماقتاستىق جونىندەگى ارىپتەس بولىپ تابى­لاتىن مەملەكەتتەر – اۋعانستان, وڭتۇستىك كورەيا, موڭعوليا, تايلاند جانە جاپونيا پار­لامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى دە بايقاۋشى رەتىندە قاتىسادى. ەقىۇ-نىڭ “پارلامەنتتىك ولشەمىن” قام­تاماسىز ەتە وتىرىپ, اسسامبلەيا پارلامەنتتىك ينستيتۋتتاردىڭ پروبلەمالاردى تالقىلاۋ جانە قارارلار مەن ۇسىنىستار قابىلداۋ ارقىلى ۇيىم قىزمەتىنە قاتىسۋعا جاردەمدەسەدى, ەقىۇ كەڭىستىگىندە دەموكراتيانى ىلگەرىلەتۋدە پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋدى جۇزەگە اسىرادى. ۇيىم اياسىنداعى مىندەتتەمەلەردى قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورىنداۋىنا اسسامبلەيا باعالاۋ جۇرگىزەدى, قاقتىعىستاردى ەسكەرتۋ جانە رەتتەۋ تەتىكتەرىن ازىرلەيدى جانە ەنگىزەدى, دەمو­كرا­تيالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا جاردەمدەسەدى. تۇراقتى كوميتەت, بيۋرو جانە ءۇش جالپى كوميتەت اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى ورگاندارى بو­لىپ تابىلادى. بيۋرو, جالپى كوميتەتتەردىڭ وتى­رىستارى مەن اسسامبلەيانىڭ جالپى وتى­رىس­تارىندا شەشىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانادى. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلعى ساۋىردە ەقىۇ پا-نىڭ قىرعىزستان جونىندەگى ارنايى وكىلى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆ تاعايىن­دالدى. ەقىۇ پا-نىڭ ءۇش جالپى كوميتەتى حەل­سينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ نەگىزگى ءۇش “قور­جىنىنا” سايكەس قۇرىلادى: ساياسي ماسەلەلەر مەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جالپى كوميتەت ء(بىرىنشى كوميتەت); ەكونوميكالىق ماسەلەلەر, عىلىم, تەحنولوگيا جانە قورشاعان ورتا ءجو­نىندەگى جالپى كوميتەت (ەكىنشى كوميتەت) جانە دەموكراتيا, ادام قۇقىعى جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى جالپى كوميتەت ء(ۇشىنشى كوميتەت). ەقىۇ پا جىل سايىنعى سەسسيالارى اۋىسۋ نەگىزىندە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بىرىندە شىلدەنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە 5 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدە وتەدى. قىسقى وتىرىستار جىل سايىن اقپاندا ۆەنا قالاسىندا (اۋستريا) بولادى. قىركۇيەك-قازاندا اسسامبلەيا كۇزگى وتىرىسقا جينالادى. جىل سايىنعى سەسسيانىڭ جالپى وتىرىس­تارىندا قورىتىندى دەكلاراتسيا مەن قارار قا­بىلدانادى, سونداي-اق اسسامبلەيانىڭ لاۋازىم­دى ادامدارى سايلانادى. پا شەشىمى كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانادى. قورىتىندى دەكلا­راتسيادا ەقىۇ اياسىندا قابىلدانعان ناقتى مىندەتتەمەلەردى, سونداي-اق ەقىۇ ۇيىمدىق قۇرىلىمىن نىعايتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ورىنداۋعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر شاقى­رىلادى. جىل سايىنعى كەلەسى سەسسيا 2010 جىلعى 6-10 شىلدەدە وسلو قالاسىندا بولادى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىمەن ىنتىماقتاستىعى تۋرالى قازاقستان پارلامەنتىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەيامەن ىنتىماقتاستىعى قازاقستان­دىق پارلامەنتشىلەردىڭ اسسامبلەيا مۇشەلە­رىمەن سىندارلى ۇنقاتىسۋى نەگىزىندە دامىپ كەلەدى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەلەگاتسياسى جىل سايىنعى سەسسيالارعا, كۇزگى جانە قىسقى وتى­رىستارعا, سونداي-اق اسسامبلەيانىڭ كونفەرەن­تسيالارى مەن سەمينارلارىنا جۇيەلى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا قازىرگى كەزدە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.-ج.توقاەۆ (دەلەگاتسيا باسشىسى), سەنات دەپۋتاتتارى ق.سۇلتانوۆ, ءا.احمەتوۆ, ب.دوسمانبەتوۆ, سونداي-اق ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ە.ءاپسالياموۆ, س.بىچكوۆا, ءا.جولشىبەكوۆ جانە ت.قوسمامبەتوۆ بار. پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى باعىتى دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسياعا قاتىسۋى بولىپ تابىلادى. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى قازاق­ستان پارلامەنتىنە دەپۋتاتتار سايلاۋلارىن (1994 جىلعى ناۋرىز, 1995 جىلعى جەلتوقسان, 1999 جىلعى قازان, 2004 جىلعى قىركۇيەك, 2007 جىلعى تامىز), سونداي-اق 2005 جىلعى جەل­توقساندا پرەزيدەنت سايلاۋىن بايقاۋ ميس­سياسىنا قاتىستى. ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق پارلامەنتشىلەر 2007-2010 جىلداردا ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ قۇرامىندا البانيا, ارمە­نيا, بەلارۋس, گرۋزيا, بۇرىنعى يۋگوسلاۆيانىڭ ماكەدونيا رەسپۋبليكاسىندا, مولداۆيادا, رەسەيدە, سەربيا, ۋكراينا, سونداي-اق ءازىربايجان, رەسەي, اقش جانە ۋكرايناداعى پرەزيدەنت سايلاۋلارىنا قاتىستى. 2003 جىلعى 7-9 ماۋسىمدا الماتىدا 250 دەلەگات قاتىسقان ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمى بولدى. قازاقستان مەن اسسامبلەيا اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناستارداعى ءىرى وقيعا 2008 جىلعى 29 ماۋسىم مەن 3 شىلدە ارالىعىندا استانا قا­لاسىندا ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جىل سايىنعى 17 سەسسياسىنىڭ وتكىزىلۋى بولدى. جيىن جۇمىسىنا ەۋروپا, ازيا جانە امە­ريكانىڭ ەلۋدەن استام ەلدەرىنەن, حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق ۇيىمداردىڭ 600-گە جۋىق دەلەگاتتارى قاتىستى. جالپى وتىرىس بارىسىندا ەقىۇ ءىس با­سىنداعى توراعاسى – فينليانديانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.ستۋبب, ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو, ەقىۇ پا گەندەرلىك ماسەلەلەر جونىندەگى ارنايى وكىلى ت.تينگسگارد, ەقىۇ ۇلتتىق ازشىلىق جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى ك.ۆوللەبەك ءسوز سويلەدى. قورىتىندى جالپى وتىرىستا ەقىۇ اياسىن­داعى ساياسي جانە قاۋىپسىزدىكتەگى ايقىن­دىق, ەكونوميكا, عىلىم, تەحنولوگيا جانە قورشاعان ورتا, دەموكراتيا, ادام قۇقىعى جانە گۋمانيتارلىق سالاداعى, ەقىۇ-نى ودان ءارى رەفورمالاۋ, ۇيىم جۇمىسىنا پارلامەنت­شى­لەردىڭ قاتىسۋىن ۇلعايتۋعا قاتىستى تاراۋلارى بار استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. جيىن اياسىندا ەقىۇ پا توراعاسى ي.لەننماركەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن جانە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق-ج.توقاەۆپەن كەزدەسۋلەرى بولدى. 17 سەسسيانىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اۋستريا, دانيا جانە ۋكراينا وكىلدەرىمەن قاتار سەنات توراعاسى ق.-ج.توقاەۆ 2011 جىلعا دەيىن ەقىۇ پا ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ەقىۇ باسشىلىعى مەن سەسسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمەن قاتار ورتالىق ازيادا العاش رەت پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ سەسسياسىن وتكىزۋى ەقىۇ-نىڭ ايماقتاعى پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە جاردەمدەسەتىن ماڭىزدى تاريحي وقيعا بولىپ وتىر. ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ, اقش پەن كانا­دانىڭ دەپۋتاتتارى پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆتىڭ فورۋمعا قاتىسۋى مەن ونىڭ اشى­لۋىن­داعى ماڭىزدى بايانداماسىن ەرەكشە اتاپ وتە كەلىپ, اسسامبلەيانىڭ جىل سايىنعى سەسسيا­سىنىڭ استانادا ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيىنە جوعارى باعا بەردى.