اسىرەسە, بالشەكەر اعاسى ءولدى دەگەن قارا قاعاز كەلگەن ساتتە-اق: «قاندى قانمەن جۋامىن» دەدى. مايدانعا كەتتى. بالشەكەر قازىر ءىىى ۋكراينا مايدانىنىڭ ءبىر بولىمشەسىندە جاۋمەن سوعىسىپ ءجۇر. وتكەن جىلى قىزىل جۇلدىز وردەنىن الدى» دەپ جازىپتى.
راسىن ايتسام, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان م.مامەتوۆا, ءا.مولداعۇلوۆا, ح.دوسپانوۆالاردان باسقا مايدان دالاسىندا قان كەشكەن اپالارىمىز تۋرالى بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز. وسىنى وقىعان سوڭ جوعارىدا اتى اتالعان اپالارىمىز تۋرالى قولىمىز جەتكەن جەرگە دەيىن ىزدەنىپ كوردىك. بۇلاردىڭ ىشىندە بايان بايعوجينا جايلى دەرەكتەر بارشىلىق ەكەن. مايدانگەر اپامىز جايلى جازىلعان انىقتامالىقتا: «مايدانداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز, ءىى جانە ءىىى دارەجەلى «دانق» وردەندەرىمەن, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى» ءۇشىن مەدالىمەن ماراپاتتالعان. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. ەفرەيتور بايعوجينانىڭ ەرلىك ءومىرى تۋرالى اسكەري ءتىلشى پ.كۋزنەتسوۆ 1945 جىلى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە «شىڭعىستاۋدىڭ بايانى» دەگەن ماقالاسىن جاريالاپ, «الماتىدان بەرلينگە دەيىن» اتتى كىتابىندا باياننىڭ ەسىمىن تاعى دا قۇرمەتپەن ەسكە الادى» دەگەن جولدار بار.
ءبىز قىزىقتىرعان دۇنيە جوعارىداعى انىقتامالىقتا ءسوز بولعان بايان اپامىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانى جانە اسكەري ءتىلشى پ.كۋزنەتسوۆتىڭ ماقالاسى بولدى. ىزدەنۋ بارىسىندا انىقتالعانداي اسكەري ءتىلشى پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ ماقالاسى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنە ەمەس, اتاقتى «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 8 ناۋرىز كۇنگى سانىندا جاريالانعان ەكەن. بۇل ماقالانى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى 23 ناۋرىز كۇنگى سانىنا اۋدارىپ باسىپتى.
وسى ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «...الدە قايدا باتىس دۆينانىڭ جاعاسىندا ىزىڭداعان جەلدى قاراڭعى تۇندەردە قولاڭ شاشتى باياننىڭ مايدانداعى كوپىردى كۇزەتىپ تۇرعانىن شىڭعىستاۋدا ەشكىم بىلمەگەن ەدى.
– ءبىر كۇنى سايدىڭ ىشىمەن سابان تيەگەن شانانى سۇيرەپ بارا جاتقان ەكى شارۋانى كوردىم. ادەتتە, بۇل سايمەن ەشكىم جۇرمەيتىن. دەرەۋ باقىلاي باستادىم. الگى ەكى ادام كوپىر استىنا ءبىراز كىدىردى دە, ودان ءارى وتكەندە بۇلاردىڭ شاناسىنداعى سابان جوق بولدى. مەن بۇل ادامداردى توقتاتپاق بولىپ داۋىستاپ ەدىم, ولار جۇرىستەرىن پىسىتا قويمادى. ۆينتوۆكادان وق اتۋعا تۋرا كەلدى. بىرەۋىن اتىپ جىعىپ, ەكىنشىسىن ۇستاپ الدىم. بۇل «شارۋالار» نەمىس ديۆەرسانتتارى, ال ساباننىڭ استىندا قيراتقىش زات بولىپ شىقتى.
بايىپتى, ەرجۇرەك قىز العاش رەت قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتالدى. ءۇش دوس بايان بايعوجينا, ۆەرا كوروتكوۆا, كسەنيا بوجكا جول باتالونىنىڭ ءۇش سولداتى, كەڭەس ەلىنىڭ قاراپايىم ءۇش قىزى كوپىر ماڭىنداعى قار باسقان بلينداجدا تۇرادى. قىزدار ۇرىس مايدانىنا جاقىن بولعىسى كەلدى, مەرگەن نەمەسە پۋلەمەتشى بولۋدى ارمان ەتتى. ءسويتىپ بايان مەرگەن بولدى. ونىڭ داڭقى كوپ ۇزاماي بۇكىل ديۆيزياعا تارادى. ول توسقاۋىلدا تۇرىپ توعىز نەمىستى ءولتىردى. ۇرىس مايدانىنان ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى رەت «داڭق» وردەنىمەن ناگرادتالدى.
شىڭعىستاۋدىڭ بايانى ارپالىسقان ۇرىستاردى بەلورۋسسيانىڭ, ليتۆانىڭ, پولشانىڭ كەڭ دالاسىنان ءوتتى. ساعىنىپ كۇتكەن كۇن تۋدى. قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى فاشيست ايۋاننىڭ ۇڭگىرىنە باسىپ كىردى. جاۋىنگەر جولداستارىمەن بىرگە بايان دا نەمىس جەرىنە كەلە جاتتى.
گيندەنبۋرگتىڭ ىرگەسىندەگى قىستاقتاردا وتە-موتە ۇرىس بولدى. گيتلەرشىلەر ءۇيدىڭ شاتىرى استىنان, پودۆالداردان وق جاۋدىردى. بايان مەن ونىڭ جاۋىنگەر دوسى يۆان ۆاراكسين ۇلكەن ءۇيدىڭ كىرپىش قابىرعاسىن تاسالاپ, جاپسارلاس ۇيلەرگە بەكىنگەن نەمىستەردى جايراتىپ تۇردى. سناريادتىڭ جارىقشاعى باياننىڭ بەتىنە ءتيدى. كوماندير وعان دارىگەرلىك باتالونعا بارۋدى بۇيىردى. بايان جاراسىن ءوزى تاڭىپ شابۋىلشى سولداتتاردىڭ ەڭ الدىڭعى ساپىنا قوسىلدى.
– بۇل قالادا ون بەس نەمىستى ءولتىردىم. «وتان سوعىسى» وردەنىن الدىم.
مۇنى ايتقاندا, باياننىڭ وتكىر قاراقات كوزدەرى نۇر جايناپ قوياا بەردى. ءبىز وتكەن جىلدان قالعان شىرماۋىقتى قار باسقان تەرراسادا قوشتاستىق. قاقپا جابىلعاندا:
– بەرليندە كورىسكەنگە دەيىن ساۋ بولىڭىز – دەگەن باياننىڭ جىلى لەبىزى, نازىك داۋسى ەستىلدى».
پ.كۋزنەتسوۆ, «پراۆدا» گازەتىنىڭ اسكەري ءتىلشىسى. گەرمانيا, گيندەنبۋرگ.
* * *
وكىنىشكە قاراي, ءتىلشى مەن باتىر قىز بەرليندە كەزدەسە المادى. بايان بايعوجينا وسى گيندەنبۋرگ ءۇشىن بولعان شايقاستا, ياعني 1945 جىلدىڭ 27 ءساۋىر كۇنى 19 جاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپتى.
كەلەسى كەزەكتە قازاقتىڭ باتىر قىزى بايان بايعوجينا تۋرالى تاعى ءبىر دەرەككە جولىقتىق. بۇرىنعى كومسومول قايراتكەرى ءشارىپ وتەپوۆ دەگەن تۇلعانىڭ 1981 جىلى «جالىن» باسپاسىنان جارىق كورگەن «جالىنداعان جاستىعىم – كومسومولىم» اتتى ومىرباياندىق حيكاياتىنىڭ 69-بەتىندە, جوعارىداعى ماقالا اۆتورى پاۆەل كۋزنەتسوۆپەن سوعىستان بۇرىن سەمەي وبلىستىق كومسومول ۇيىمدارىندا بىرگە قىزمەت اتقارعانى جايلى ايتىپ, قازاقتىڭ باتىر قىزى بايان 1926 جىلى قازىرگى اباي اۋدانى (شقو) ارقات اۋىلىندا تۋعانى جايلى دەرەك كەلتىرىپتى. ەستۋىمىزشە, قازىرگى تاڭدا قاراۋىل اۋىلىندا بايان بايعوجينا اتىنا كوشە بەرىلسە, باتىر قىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا اقىن-جۋرناليست ق. مولداقاشەۆ «بايان» اتتى پوەما جازعان ەكەن.
