قاسيەتتى كوكشەتاۋ مەن كيەلى قورعالجىننىڭ اراسىنداعى كەڭ كوسىلگەن دالانى ارالاساڭىز, بەينەبىر وزگە مەملەكەتتە ساپار شەگىپ جۇرگەندەي سەزىنەسىز. ەجەلگى اۋىل, بايىرعى قونىس, باعزى زامانداعى بابادان مۇرا بولىپ قالعان جەر اتاۋى تۇگەلگە جۋىق وزگە تىلدە. تۇلپارىنىڭ تۇياعىمەن جازىلعان تاريحىنىڭ ءوڭى نەگە وزگەردى؟ بار جاعىمسىز جايعا 1906 جىلى 9 قاراشادا اق پاتشانىڭ جارلىعىمەن باستالعان رەفورما سەبەپ بولعان. پ.ءستولىپيننىڭ اگرارلىق رەفورماسىندا ىشكى رەسەيدە جەر تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان مۇجىقتار شاباتاسىن سۇيرەتىپ قيانداعى قازاق دالاسىنا كوشە باستادى. شالعايداعى وتار ايماقتارعا قونىس اۋدارعان شارۋالارعا وكىمەت تاراپىنان كومەك تە كورسەتىلەتىن بولدى. قيسىق قىلىشىن بۇلعاي سەرمەپ, بۇلا جۇرتقا تىزەسىن باتىرعان كازاكتاردىڭ سانى XX عاسىردىڭ باسىندا 1 ميلليوننان استى. ولار ەڭ قۇنارلى دەگەن 15,6 ميلليون گەكتار جەرگە يەلىك ەتتى.
وسىنداي ورەسكەلدىكتەن كەيىن جەر-سۋ اتاۋلارى دا كۇرت وزگەرە باستادى. كەشەگى تىڭ يگەرۋ ءداۋىرى دە بايىرعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ بۇرمالانۋىنا سەبەپشى بولدى. قيانداعى ەسىل اۋدانىنداعى بۇگىنگى جاعدايدى مىسال ەتەلىك. كريۆوە, دۆۋرەچنوە, كۋرسكوە, ليۋبيموۆسكوە, سۆوبودنوە, موسكوۆسكوە دەيسىز بە, تۇنىپ تۇر. كريۆوە اۋىلىنىڭ ىرگەتاسى قىزىلسۋ وزەنىنىڭ بويىندا 1905 جىلى ورنالاسقان. ەجەلگى اتى تابيا. تىلسىم تاريحتىڭ قويناۋىنا ۇڭىلسەڭىز بىلايشا باياندايدى, وسى ولكەنى جايلاعان, مىڭعىرعان مال ايداعان باي بولعان ەكەن. الگى بايدىڭ اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار تابيا ەسىمدى سۇلۋ قىزى بولىپتى. قىردىڭ قىزعالداعىنداي جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقاندا قاپيادا قىزىلسۋ وزەنىندە سۋعا كەتسە كەرەك. اقىلىنا اجارى ساي ارۋدىڭ قۇرمەتىنە جەرگىلىكتى جۇرت اۋىلدى تابيا اتاپ كەتكەن. كەيىن 1910 جىلى ۋكراينا, بەلارۋسسيا, رەسەيدەن قونىس اۋدارۋشىلار دۇمەپ كەلىپ, ورنىققان كەزدە كريۆوە اتانعان. ال كۋرسك ەلدى مەكەنى 1954 جىلى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە رەسەيدىڭ كۋرسك وبلىسىنان كەلگەندەردىڭ قۇرمەتىنە وسىنداي اتاۋعا يە بولعان. ەجەلگى اتاۋى بىرلىك. ەسىل-جارقايىڭ اۆتوكولىك جولىنىڭ بويىندا عاسىردان ارتىق عۇمىر كەشكەن بەرەكەلى بىرلىك اۋىلىنىڭ اتاۋى وسىلايشا وزگەرگەن. كوممۋناڭىز ەجەلگى يگىلىك اۋىلى, زامانىندا كريۆوە كولحوزىنىڭ بولىمشەسى بولعان. بۇل جەر – جالپاق جۇرتتىڭ قامىن ويلاعان, جاڭاشىل بولىس مۇحامەدراحىمنىڭ جەرى. جەتى اتاسىنان بەرى بايلىق ۇزىلمەگەن ارۋاقتى بولىستىڭ اتا قونىسى وسىلايشا وزگەرىسكە تۇسكەن. 1941 جىلدان كەيىن بۇل اۋىلدا التى الاشقا اتى شىققان اتاقتى سۇراعان قاجى مەكەن ەتكەن. حالقىنا قايىرىمدى, بارىنشا ءادىل ادام بولعانعا ۇقسايدى. مىنە, وسىنداي ءسۇت بەتىنە شىعاتىن قايماقتاردىڭ ەسىمى بەرىلگەن كيەلى جەر كەيىن كوممۋنا اتاندى. ليۋبيموۆسكوە اۋىلى ەرتەرەكتە قاراتومار اتالعان. كەڭشار ۇيىمداستىرىلعان كەزدە ليۋبيموۆسكوە اتالىپ, شارۋاشىلىقتىڭ ورتالىق قونىسىنا اينالعان. قاراتومار اتىنىڭ قويىلۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىل ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتقان ءۇش كولدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. ەجەلگى قازاقتىڭ جەر-سۋ اتاۋىن تابيعاتتىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستىرىپ قوياتىندىعىن وسى ءبىر عانا مىسالمەن دالەلدەۋگە بولار ەدى. سۇڭعىلا قارتتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سايىن دالاداعى جالتىر كولدەردىڭ بەتى ات شاپتىرىم جەردەن قاراعاندا ءسال-ءپال قاراۋىتىپ كورىنەدى ەكەن. سول سەبەپتى ەجەلگى اۋىل قاراتومار اتانعان. ال سۆوبودنوە قونىسىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى ۇشتوبە. اۋىل ىرگەسىندە قوزىكوش جەردەن مەنمۇندالاپ كورىنەتىن, تومپايىپ جاتاتىن ءۇش توبە بار. ەل قادىرىن, جەر قادىرىن جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الگى توبەلەردىڭ باۋىرىندا ەمدىك قاسيەتى مول نەشە الۋان ءشوپ وسەدى. ول شوپپەن ءتورت ت ۇلىك مالدى عانا ەمەس, ادام اعزاسىن دا ەمدەۋگە بولادى. كيەلى زاراپ انانىڭ ماڭگىلىك تىنىم تاپقان جەرى. تىڭ يگەرۋشىلەر شەت-شەگى جوق سايىن دالاعا قاراپ, مىناۋ ءبىر جۇگىرگەن اڭ مەن ۇشقان قۇستىڭ ەركىندىگىن قالايتىن جەر ەكەن دەپ, سۆوبودنوە اتاۋىن بەرىپتى. بىراق ارىداعى اتاۋ ءبىز ءۇشىن الدەقايدا قىمبات, الدەقايدا ىستىق. كالاچي اۋىلى – ەجەلگى قونىس. ەل تاريحىن ەكشەگەن كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل ىرگەسىندە بەكشەنتاي, شورتاي دەپ اتالاتىن ەكى ادىر بولعان. اۋىل وسى ەكى ادىردىڭ ناق ورتاسىنا قازىق قاققان. ەركەلەپ اققان ەسىلدىڭ بويى. كەلىمسەكتەر قوس ادىردىڭ اراسىندا قونىس تەپكەن اۋىلدى الىستان قاراعاندا توقاشقا ۇقساتقان. كالاچي اتاۋى سودان قالسا كەرەك.
مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءتىپتى تۇنىپ تۇر. ماسەلەن, ارشالى اۋدانىنداعى ميحايلوۆكا اۋىلىن 1899 جىلى ۆورونەج, ورلوۆ, كۋرسك گۋبەرنيالارىنان قونىس اۋدارعاندار قۇرعان. ال ۆولگودونوۆكا اۋىلى 1913 جىلى ىرگە كوتەرگەن. ساراتوۆ گۋبەرنياسىنداعى دون ولكەسىنەن كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ اتىمەن اتالعان. اۋەل باستا اۋىلدىڭ اينالاسىنا 5-6 اۋىل شوعىرلانىپ ورنالاسقان. سولاردىڭ ءبىرى «اقتيىن» حۋتورى اتانعان. نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن, وسى توڭىرەكتى قارساق كوپ مەكەندەسە كەرەك. قونىس اۋدارۋشىلار ولاردى «اعاشسىز اق تيىندەر» دەپ اتاپتى.
– يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلاردى وزگەرتۋ, وتكەندى قايتا ورالتۋ تاريحي ادىلەتتىلىك قانا ەمەس, ەلدىڭ وتكەنىن ۋاقىت توزاڭىنان ارشىپ الىپ, ابىرويىمىزدى اسىرۋ, – دەيدى ەل اعاسى ءومىرتاي ءجۇسىپوۆ, – ەلگە بارا جاتقان سايىن كوكشەتاۋدان شىعا ەلەنوۆكا, انتونوۆكا, كازانكا, كامەنابرود, لاۆروۆكا, كاراسەۆكا ءتارىزدى اتاۋلار كەزدەسەدى. ءالى كۇنگە دەيىن مۇرتى بۇزىلماي تۇنىپ تۇر. ول اتاۋلاردىڭ ەشبىر ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى جوق. تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىل ءوتتى, بىراق وسى ءبىر ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەتىن شارۋانى وڭ جولعا قويا الماي جاتقاندىعىمىز وكىنىشتى.
اقساقالدىڭ ايتۋىن ەشكىم تەرىس دەي المايدى. ىندەتە ىزدەسەڭىز, ءار ەلدى مەكەننىڭ ساتىمەن ساباقتالاتىن, تىلسىم تاريحتان سىر شەرتەتىن ءوز اتاۋى بار.
تەك سونىڭ ءبارى ۋاقىت وتكەن سايىن كومەسكى تارتىپ, جۇقارا جويىلىپ بارادى. كەيىنگى ۇرپاق بۇرىنعىنىڭ باعالى اتاۋىن بىلە دە بەرمەيدى.
– وبلىستا 2020-2021 جىلدارى ۇلتتىق ساناق وتكىزىلۋىنە بايلانىستى ەلدى مەكەندەردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە اتاۋ بەرۋگە جانە ولاردى قايتا اتاۋعا توقتام جاريالاندى. سونىمەن قاتار ەلدەگى ەپيدەميالىق جاعدايعا بايلانىستى ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ بويىنشا قوعامداستىق جينالىستارى وتكىزىلگەن جوق, – دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باس مامانى اسەم جۇماعۇلوۆا, – بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىس مۇلدەم توقتاپ قالعان جوق. الەۋمەتتىك جەلىلەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋ ارقىلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارى جونىندە مالىمەتتەر جاريالانىپ وتىردى. ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردى قايتا اتاۋدا عىلىمي جانە ارحيۆتىك دەرەكتەردى ىزدەستىرۋ ماقساتىندا ونوماستيكا جۇمىسىنا عالىمداردى تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسى ماقساتقا ەكى جىل قاتارىنان قارجى ءبولىندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ومبى, الماتى قالالارىنداعى ارحيۆتەردە جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 100-دەن استام ەلدى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋى تابىلدى. ارحيۆتەردەن تابىلعان قۇجاتتامالىق دەرەكتەر مەن ەسكى كارتالار جيناقتالىپ, ولكەتانۋشى يرينا بەكزاتقىزىنىڭ «اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحي توپونيميكاسى» شىعارىلدى. سونىمەن قاتار ارحيۆتەردەن تابىلعان ەسكى كارتالار زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى بۇگىنگى زامانداعى كارتالارمەن بەتتەستىرىلىپ, سول كەزدەگى اتاۋدىڭ قازىرگى ناقتى قاي ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى ەكەنى انىقتالدى. بۇل دەرەكتەر الداعى ۋاقىتتا اتاۋلارى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن بولادى.
بيىلدان باستاپ وبلىستا ەلدى مەكەندەر مەن قۇرامداس بولىكتەرگە اتاۋ بەرۋ, ولاردى قايتا اتاۋ جۇمىستارى قايتا قولعا الىنۋدا. قانشالىقتى باياندى بولارىن ۋاقىت كورسەتەدى.
اقمولا وبلىسى
