ادەبيەت • 28 اقپان، 2022

«تۇرمەدە ولەڭدەرىمدى ساتقانىم راس»

496 رەت كورسەتىلدى

دجيممي سانتياگو باكا 1952 جىلى مەكسيكادا تۋعان. جاس­تايىنان جەتىم قالىپ، اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىندە بولعان. 

ول 21 جاسىندا ەسىرتكى ساتتى دەگەن ايىپپەن سوتتالىپ، تۇرمەگە جابىلدى. تەمىر توردىڭ ار جاعىندا التى جارىم جىل ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن قىلمىسكەرلەرمەن ءبىر كامەرادا وتىرادى. سوندا دا رۋحى سىنباعان اقىن بوستاندىققا شىققان سوڭ،   1979 جىلدان باستاپ شىعارماشىلىققا قايتا ورالادى. 

ونىڭ «ارمانشىل بالانىڭ حيكاياسى»، «ون ءۇش مەكسيكالىق»، «ەڭ قاراڭعى ءتۇن»، ء«وز جەرىندەگى ەميگرانت» سياقتى كوپتەگەن كىتابى باسپادان شىققان. ول بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ءومىرى، شىعارماشىلىعى مەن قازىرگى ادەبي ءۇردىس تۋرالى ايتىپ بەردى. 

– ءسىزدىڭ التى جىل تە­مىر تور­دىڭ ار جاعىندا وتىرعا­نىڭىزدى بى­لەمىز، ءسىزدى ول جەردەن الىپ شىق­قان ولەڭ بە، ءۇمىت پە؟

– ءۇمىت ارقىلى جاڭا ومىرگە ورالدىم دەسەم دە بولادى. امە­­ري­كا تۇر­مەلەرى بەينە تو­زاق سياقتى. بۇ­قا­را­لىق اقپا­رات قۇرالدارى ولاردى مۇلدە ەلەمەيدى، ۇكىمەتپەن كۇرەسۋگە تىپتەن دارمەنسىز، كورپوراتسيا­لار تۇتقىنداردىڭ مەزگىلسىز ولىمىنەن اقشا جاساپ، پايدا تابۋعا ادەتتەنىپ العان، ولاردى ماعىناسىز ۇكىمدەرمەن ومىر­لەرىن اياقتاۋعا ماجبۇرلەيدى. ەڭ سوراقىسى، ونداعى قىزمەت­كەر­لەردىڭ اقىلسىزدىعى ساياسي مارتەبەگە يە بولدى، ءتىپتى دە­موكراتيانىڭ ءىرىڭدى جاراسى دا سولاردىڭ ءىس-ارەكەتى دەۋگە بولادى. سول ۋاقىتتا مەن قاتەرلى ىسىك دەرتىمدى ويىمنان شىعارىپ، ۇزدىكسىز ولەڭ جازۋ ارقىلى تۇرمەدەگى بەينەتتەن، ادىلەتسىزدىكتەن ءوزىمدى قورعادىم. پوەزيا تۇرمەدەگى كورگەن ازاپتاردى جەڭىلدەتۋگە كومەكتەستى. سول ءۇشىن مەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن ەركىندىككە قول جەتكىزدىم. مىنە، بۇل – ولەڭنىڭ كۇشى.

– تۇرمەدە وتىرعاندا ولەڭ جازىپ، ونداعى سوتتالعاندارعا ساتىپ­سىز، تاس كامەرادا ولەڭدى ساتىپ الا­تىندار كىمدەر بولدى؟ قانشاعا سات­تىڭىز؟ سول ولەڭدەرىڭىز ەسىڭىزدە مە؟

– بۇنى قايدان وقىپ الدىڭ؟ ءيا، دۇرىس ايتاسىڭ، مەن تۇرمەدە كوپتەگەن ولەڭىمدى ساتىپ جى­بەردىم. كىمدەر الدى دەيسىڭ بە، ونى ارينە سوتتالعاندار الادى دا. جۇرەكتەن شىققان سول جىرلارىمدى امالسىز تەمەكىگە، كوفەگە ايىرباستادىم، بىلايشا ايتقاندا، ولاردى ساۋداعا سالدىم. ول ولەڭدەر ءدال قازىر ەسىمدە جوق.

– العاشقى جىر جيناعىڭىز ء«وز جەرىندەگى ەميگرانت» دەپ اتالادى، تاقىرىبى قىزىق ەكەن، نەگە بۇلاي اتادىڭىز؟

– چيكانوستار – بايىرعى حالىق. بىراق تاريحتان حابارسىز نەمەسە ءبىلىمسىز، ەشقانداي تاريحي شىندىقتى مويىندامايتىن، ءتىپتى ونى ادەيى بۇلدىرەتىن امەريكالىقتار بىزگە ەميگرانتتار سياقتى قارايدى. كەز كەلگەن اق ءناسىلدى ءبىزدىڭ جاعالاۋىمىزعا باسىپ كىرگەنگە دەيىن ءبىز جۇزدەگەن جىل، قالا بەردى ودان دا كوپ بۇرىن وسىندا بولعانبىز. سەن سۇراپ وتىرعان كىتاپتىڭ اتىنىڭ تاريحى وسىلاي. ارينە، قازىر ءبىز ءوز جەرىندەگى ەميگرانت بولىپ قالدىق.

– بۇل كىتابىڭىزدى وقىر­ماندار قالاي قابىلدادى؟ اقىن رەتىندە ايتارىڭىزدى حالىققا جەتكىزە الدىم دەپ ويلايسىز با؟

– جاقسى قابىلدادى، بۇل كىتاپ كوپ ساتىلدى. وقىرماندارعا ۇناماسا، كىتاپتىڭ باقىتى قايتادى، كۇنى باتادى. بىراق بۇل كىتاپ ءالى دە وقىلىپ كەلەدى.

– قيىن كۇندەرىڭىزدى نەگىز ەتىپ مەمۋار جازىپسىز، بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟ اقىن-جازۋشى قارتايسا، مەمۋار جازۋ ۇردىسكە اينالىپ كەتتى مە؟

– بۇل سۇراعىڭ مەن ءۇشىن قى­زىقتى بولدى. كەز كەلگەن شىعارمادا، اسىرەسە روماندا نەمەسە مەمۋاردا ارقاشان شىندىقتار ءوز دەڭگەيىندە اشىق ايتىلمايدى، مۇمكىن جازىپ وتىرعان ادامنىڭ وي جادىسى ءار وقيعانى، ۋاقىتتى تولىق ەستە ساقتاي المايدى، سول ءۇشىن قيالعا ەرىك بەرەدى. بىراق مەن ءوزىمنىڭ «تۇرۋعا ءتيىستى ورىن» اتتى مەمۋارىمدا باسىمنان وتكەن كۇندەردىڭ شىندىعىن بۇكپەسىز جەتكىزۋگە، نەنى كورسەم، سونى جازۋعا قۇلشىندىم. اقىن ءۇشىن ونىڭ جانى، رۋحى باسىم. انە، سول قۇندىلىق مە­نىڭ وسى شىعارمامدا ماڭىزدى ءرول وينايدى. وسى ارقىلى مەن وقىر­ماندارىما شىندىقتىڭ نە ەكەنىن، ءومىردىڭ ماعىناسى مەن قىمباتىن سەزىندىرە الدىم دەگەن ۇمىتتەمىن.

– امەريكا ادەبيەتىنىڭ بۇ­گىنگى اۋجايى قالاي؟ ول جاق­تا پوەزيا ءالى دە ءوتىمدى مە؟

– امەريكا ادەبيەتىنىڭ كوپ­تەگەن قىرى بار، كەيبىر جامان جاقتارى دا كەزدەسىپ وتىرادى. اسىرەسە جاس اقىنداردى اق­شامەن قىزىقتىرۋ، ولاردىڭ مەديالاردىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىن قۇدايلارمەن سالىستىرعانى قىن­جىلتادى. وسىنىڭ ءبارى كەيدە الاڭداعى ويىن-ساۋىقتى ەلەستەتەدى. ارينە، ەڭبەكشىل، ىزدەنگىش، بايىپتى اقىندار مەن كەرەمەت رومانيستەر دە بار. امەريكالىق الەۋ­مەتتىك وقيعالارعا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىگىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، ءبىز پوەزيانى ءالى دە جاقسى كورەمىز. ونىڭ كەڭ تارالعانىن ەسكەرمەي تۇرا المايمىز. ولەڭ قاشاندا – ولەڭ.

– الەم ادەبيەتىنىڭ قازىرگى بەت­بۇ­رىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟ كەي مەم­­­­لەكەتتىڭ وقىرمانىنا، قوعا­مى­­نا پوەزيانىڭ ەش قاجە­تى جوقتاي سەزىلەدى...

– شىنىن ايتسام، قازىر الەم ادە­بيەتى تەك پايدا تابۋدى كوزدەيتىن باسپاگەرلەردىڭ ويىنىنا اينالىپ كەتتى. بۇل ءبىرىنشى رەت ەمەس. ولار ادەبيەتتىڭ ءوز دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ، ابدەن ساياسيلاندىرىپ جىبەردى. ولەڭگە ءزا­رۋ بولماي قالعان حالىق جانىن جوعال­تادى، قۇدايعا مۇقتاج بولۋدان، قيالعا بەرىلۋ قابىلەتىنەن ايىرىلادى، بۇل – قاسىرەت، تار ماعىناسىندا ايتساق، ۇيات.

– نەلىكتەن حەمينگۋەي مەن فولك­­نەردەن كەيىنگى قالامگەرلەردىڭ اتىن ۇمىتا بەرەمىز؟ ءبىر قىزىعى، بۇل ەكەۋىنىڭ شىعارمالارى ءالى دە وقى­لادى، كىتاپتارى سورەدە تۇر، جاق­سى شىعارما ماڭگى وقىلا بەرەدى دەگەنگە مىسال وسى بولار.

– بۇل سوزىڭمەن كەلىسەمىن. كوركەم شىعارمانىڭ قۇنى ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىمەن ولشەنەدى، مۇمكىن كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سول شىعارمانىڭ ەل اراسىنا تارالۋىنا، وقىلىمدى بولۋىنا اسەر ەتكەن بولۋ كەرەك، بىراق شىعارما ناشار بولسا، ءبارىبىر ءومىر تالقىسىنان، ۋاقىت سىنىنان وتپەي قالادى. مىسالى، حالىقتىق ماڭىزعا يە فولكلورلار كەزىندە اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ، سانامىزدا جاتتالىپ قالدى. ال اقىندار ءۇشىن ەڭبەكتىڭ شىنايى قۇندىلىعى ونىڭ پوەزياسىنىڭ قۋاتىندا. پوەزيا جۇرەككە شىنايى اسەر ەتكەندە، ول ءومىر سۇرەدى، ولمەيدى.

– ال مەن توني مورريسوندى جاقسى كورەمىن، ويتكەنى روماندارىندا باتىلدىق، سۇيىس­پەنشىلىك پەن مەيىرىمدىلىك بار دەپ ويلايمىن، ءتىپتى ونىڭ كى­تاپ­تارىندا ءومىردىڭ ءوزى سوي­لەيدى، كەيىپكەرلەرى دە شىنايى. بۇعان نە دەيسىز؟

– ارينە، ول وتە تالانتتى جازۋشى. ول دا باسىنان وتكەن وقيعالاردى كوركەم شىندىق ارقىلى وقىرمانىنا جەتكىزە الدى. قالامگەردىڭ ماقساتى – وسى. ءسوز جۇرەكتى ەلجىرەتسە، شىعار­ماداعى وقيعالار وقىپ وتىرعان ادام­دى ناندىرا السا، ەرلىك پەن ما­حاب­بات، ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىك شى­نايى­لىق­تان الشاقتاماسا، بۇل – ۇلكەن ادە­بيەت.

– شىعارمالارىڭىز قازاق تىلىنە اۋدارىلۋىن قالايسىز با؟

– كىتابى وزگە تىلگە اۋدارىلۋىن قالامايتىن قالامگەر جوق شىعار. ارينە، ايتار ويىن، قالىبىن بۇزباي اۋدارىپ جەتكىزسە، قۋانار ەدىم. ول ەلدە دە مەن سياقتى قيىندىق كورگەن، ەرتەڭنەن ءۇمىتى ۇزىلمەگەن اقىندار كوپ شىعار. سولاردىڭ بىرەۋى بولماسا بىرەۋىنە اسەر ەتە السام، ءسوزىم زايا كەتپەگەن بولار ەدى.

– كۋبادا دەمالىپ جۇرگەن جەرىڭىز­دەن ۋاقىت تاۋىپ، سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت.

– وزىڭە دە راحمەت.

 

اعىلشىن تىلىندە اڭگىمەلەسكەن

دۇيسەنالى الىماقىن،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار