كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ونىڭ ءاربىر كەزەڭىندە ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءار الۋان ماسەلەلەرى شەشىلدى, ءتىل تەورياسىنىڭ ارقيلى سۇراقتارى ءارتۇرلى تىلدەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا شەشىمىن تاپتى. الەمدىك ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزگى تەوريالىق قيسىندارىن تابۋ مەن تانۋدىڭ تۇجىرىمدى جاۋاپتارى اتاقتى ءال-فارابي زەرتتەۋلەرىندە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تالداندى. الەمگە بەلگىلى ۇلى عالىم, ەكىنشى ۇستاز تراكتاتتارىندا ءتىل ءبىلىمىنىڭ باستى قاعيدالارى مەن ءتىل فيلوسوفياسىنا قاتىستى عىلىمي ءىرى تۇجىرىمدار جاسالدى. «عىلىمنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى» ەڭبەگىندە بارلىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ باستاۋى تىلدەن دەگەن كەمەل ويدىڭ ايتىلۋى بۇگىنگى عىلىمي تانىم ءۇشىن ماڭىزدى.
م.قاشقاري «لۇعاتىندا» تۇركى تىلدەرىنىڭ جۇيەسى سالىستىرمالى-تاريحي باعىتتا العاش رەت زەردەلەنىپ, مورفولوگيالىق قۇرامى مەن لەكسيكولوگيالىق دامۋى تۋرالى تۇڭعىش رەت عىلىمي انىقتاما بەرىلدى.
حح عاسىر باسىندا قازاق دالاسىندا «الاش» ۇرانىنىڭ داۋىسى ۇلى دالانى شىن مانىسىندە جاڭعىرتتى. بۇل داۋىس مىڭ جىلدىق تاريحى بار دالالىق وركەنيەتتىڭ ءىزىن انىقتاپ, تانىتىپ, تانىپ, سول ارقىلى ويانۋعا شاقىردى. ويانۋدىڭ باستى جولى – ءبىلىم جولى, عىلىم جولى, مادەنيەت جولى ەكەنى ۇسىنىلدى. «دۇنياداعى جۇرتتىڭ ءتىلى نەگىزىندە ۇشكە بولىنەدى: 1) تۇبىرشىك ءتىل, 2) جالعامالى ءتىل, 3) قوپارمالى ءتىل. تۇبىرشىك ءتىل تۇپكى قالپىنان وزگەرىلمەي جۇمسالادى. ماسەلەن, قىتاي ءھام جاپون تىلدەرى. جالعامالى ءتىل ءسوزدىڭ اياعىنا جالعاۋ قوسىلىپ وزگەرىلەتىن ءتىل, ماسەلەن, تۇرىك, فين تىلدەرى. قوپارمالى ءتىل ءسوز تۇبىرىمەن قوپارىلىپ, وزگەرىلەتىن ءتىل, ماسەلەن, ورىس ءتىلى, اراب ءتىلى. ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى تۇرىك ءتىلىنىڭ ءبىر تاراۋى بولعاندىقتان, جالعامالى. قازاق ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى وزگەرىلمەي, اياعىنا جالعاۋ قوسىپ وزگەرىلەدى, دەپ قازاق ءتىلىنىڭ الەم تىلدەرىندەگى ورنىن انىقتاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىستاعى ادەبي ءتىل ەكەنىن بارىنشا عىلىمي نەگىزدەپ, تۇڭعىش رەت قازاق ءتىلىن – زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە ۇسىندى. ياعني ا.بايتۇرسىن ۇلى زەرتتەۋلەرى ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك دەرەكتەرى جالعامالى تۇرىك تىلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە عىلىمي اينالىسقا ءتۇستى. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ ءمانى تەرەڭدە. اۋىزەكى سويلەۋ ءتىلى بارىنشا دامىعان دەپ تانىعانىمىزبەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلى زەرتتەۋلەرىنە دەيىن, قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي جۇيەسى, گرامماتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ نەگىزى, قالىپتاسقان باستى زاڭدىلىقتارى مەن قاعيدالارى اشىلماعانى, وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن بەلگىلەرى سارالانباعانى انىق ەدى. احمەت ەڭبەكتەرى نەگىزىندە الەم قازاق ءتىلىنىڭ باستى دىبىستىق ەرەكشەلىگىمەن, گرامماتيكالىق قۇرىلىمىنداعى زاڭدىلىقتارىمەن, مورفولوگيالىق قۇرامىمەن, لەكسيكالىق باستى قۇندىلىقتارىمەن, ورفوگرافيالىق سيپاتىمەن تانىستى دەسەك ارتىق بولماس. قازاق ءتىلىنىڭ باستى گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن جازۋ ءۇشىن عىلىمي ستيلدە تانىتۋ ءۇشىن عىلىمي مەتاتىل كەرەك ەدى. ال قازاق تىلىندە مۇنداي مەتاتىل جاسالماعانى بىلاي تۇرسىن, ناقتى عىلىمي دەرەكتەردى تانىتاتىن تەرىم ءسوز دە بولماعانى راس ەدى. قازاقتىڭ جالپاق سوزىنەن ءپان سوزدەرىن سارالاپ الىپ, ونىڭ عىلىمي نەگىزىن, ءۋاجىن تاڭداپ, تالداپ, سارالاپ الۋ دا – احمەت زەرتتەۋلەرىنە ءتان. ەڭ باستىسى, ءۇش نارسەنى ەرەكشە ءبولىپ كورسەتەمىز:
1) احمەت زەرتتەۋى ارقىلى قازاق ءتىلى – ءتىل عىلىمىنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى; 2) احمەت زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ءتىلى ءبىلىمىنىڭ عىلىمي مەتاتىلى جاسالدى; 3) ۇلتتىق ءدىل مەن دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق تەرىم ءسوز ء(پان سوزدەر) جۇيەسى جاسالدى.
ء«تىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى», دەيدى ا.بايتۇرسىن ۇلى. ياعني بىرىنشىدەن ءتىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسى; ەكىنشىدەن سول بەلگىنىڭ ىشىندەگى زورى; ۇشىنشىدەن, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى. قاراپايىم سوزبەن ورنەكتەلگەن بۇل عىلىمي اقيقاتتى ءبىز ۆ. فون گۋمبولدت يدەيالارىمەن بايلانىستىرار ەدىك. بارىمىزگە بەلگىلىسى, گۋمبولدت ءىلىمى ءتىل عىلىمىنا ۇزىلمەيتىن ەنەرگيا اكەلدى. جالپى ءتىل ءبىلىمى مەن ءتىل فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۆ. فون گۋمبولدتىڭ فيلوسوفيالىق, لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە تۇزىلگەن عىلىمي كوزقاراستارى مەن ءتىل زەرتتەۋ تاسىلدەرىنىڭ جيىنتىعى – ادام يدەياسى ەكەنى بەلگىلى. گۋمبولدت تەوريالىق ادىسنامالىق نەگىزىنە ءتىلدى زەرتتەۋدىڭ انتروپولوگيالىق ۇستانىمى الىنعان. وسىعان سايكەس ءتىلدى زەرتتەۋ ادامنىڭ وي-ساناسىمەن, ويلاۋ قابىلەتىمەن, مادەنيەتىمەن جانە رۋحاني ومىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى قاجەت دەپ ەسەپتەۋى ارقىلى ەۋروپالىق لينگۆيستيكا عىلىمىن العا وزدىردى. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«تىل-قۇرالدا» ء«تىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى», دەيدى. دالالىق دۇنيەتانىمدا ءتىل تۋرالى وي وزدىرعان تاعىلىمدى ويلار مول. الايدا احمەت الەمدىك ويعا ات ءىزىن بۇرىپ, ادام بالاسىنىڭ باستى بەلگىسى – ءتىل جانە ونىڭ ەڭ زورى ەكەنىن العا تارتادى. احمەتتىك ءىلىمنىڭ انتروپولوگيالىق ۇستانىمى تەرەڭ. ەكىنشىدەن, ءتىل – جۇمسايتىن قارۋ. قارۋ بولعاندا دا قارىم-قاتىناس قۇرالى. عالىم وقۋلىقتارىنىڭ ء«تىل – قۇرال» اتالۋىنىڭ دا ماڭىزىن وسىدان دەپ تۇسىنەمىز. ادام بالاسىنىڭ قوعامدا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باستى كىلتى دە, سىرى دا – تىلدە. بۇل ءىلىم گەردەردىڭ ءتىل تابيعاتى مەن شىعۋ تەگىنىڭ, ءتىل مەن ويدىڭ, وي مەن «حالىق رۋحىنىڭ» بايلانىسى تۋرالى يدەيالارىنا, سونىمەن قاتار شلەگەلەيدىڭ تىلدەردىڭ تيپولوگيالىق (مورفولوگيالىق) جۇيەسى تەورياسىنا جاقىن كەلەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. احمەت تە «وسى دۇنياداعى ادامدار تىلىنەن ايرىلىپ, سويلەۋدەن قالسا, قانداي قيىندىق كۇيگە تۇسەر ەدى. وسى كۇنگى ادامدار جازۋدان ايرىلىپ, جازا المايتىن كۇيگە ۇشىراسا, ونداعى كۇيى دە تىلىنەن ايرىلعاننان جەڭىل بولماس ەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىز جازۋ زامانى: جازۋمەن سويلەسۋ – اۋىزبەن سويلەسۋدەن ارتىق دارەجەگە جەتكەن زامان», دەپ جازادى. ادامدى ادام ەتەتىن كۇش – ءتىل. ادام ءوزىنىڭ تىلدىك قابىلەتىن وياتا وتىرىپ, باسقالارمەن تىلدىك قارىم-قاتىناس جاساۋ بارىسىندا, ءار كەزدە ءوز كۇشىمەن ءوز ءتىلىن جاسايدى. ءتىل – ءولى جەمىس ەمەس, تۋدىرۋشى پروتسەسس, ءوزى دە تۋىندى. گۋمبولدتىڭ پىكىرىنشە, ءتىل – ادام رۋحىنىڭ قىزمەتى, ادام جانىنىڭ تەرەڭىنەن شىعىپ, ونىڭ بۇكىل بولمىسىنا تارايتىن حالىقتىق قۋات. ءتىل – اياقتالعان ءىس نە زات ەمەس, ول – قىزمەت. تىلدە رۋحاني ءومىردىڭ ناتيجەلەرى عانا ەمەس, ءومىردىڭ ءوزى كورىنىس تابادى. ال احمەت ءۇشىن «سويلەگەندە ءسوزدىڭ جۇيەسىن, قيسىنىن كەلتىرىپ سويلەۋ», «جازعاندا دا ءسوزدىڭ كەستەسىن كەلتىرىپ جازۋ» ماڭىزدى. «قاي ءسوز قانداي ورىندا قالاي وزگەرىلىپ, قالايشا بىرىنە-ءبىرى قيىنداسىپ, جالعاساتىنداي داعدىسىن ءبىلۋ» ماڭىزدى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ سويلەۋ ءتىلىنىڭ شەشەن دە كوسەم بولۋىنا دەگەن كىرپياز كوزقاراسى دا. ءتىلدىڭ شىنايى انىقتاماسى تەك گەنەتيكالىق انىقتاما بولۋى مۇمكىن. ءتىل – ادامنىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزى بولاتىن ادام رۋحىنىڭ ەڭ باستى قىزمەتى. ءتىلدى حالىق دۇنيەتانىمىنىڭ ايناسىنا بالاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى «حالىق ءومىرى ءبىر جىلداپ, ون جىلداپ, ءحاتتا ءجۇز جىلداپ تا ەمەس, مىڭ جىلداپ سانالادى. سونداي ۇزاق ءومىرىنىڭ ىشىندە ءھام حالىقتىڭ داعدىلى تۇتىنىپ كەلە جاتقان سوزدەرى, ول سوزدەرىنىڭ بىرىنە-ءبىرى جالعاسىپ تىزىلەتىن داعدىلى جولى, جۇيەسى, قيسىنى بولادى», دەپ جازادى.
ال ءتىلدىڭ دۇنيەگە كەلۋى, گۋمبولدتىڭ پىكىرىنشە, ۇعىم مەن دىبىستىڭ تۇتاستىعىنان شىعاتىن, دىبىستى ويدىڭ ءتىرى كورىنىسىنە اينالدىراتىن جيىنتىق ۇدەرىسكە بايلانىستى بولادى. سينتەزدىڭ ءوزى ەكى لوگيكالىق جۇيەلى بايلانىسى بار كەزەڭنەن تۇرادى: 1) تۇلعالانباعان دىبىس پەن ويدى ءبولىپ قاراستىرۋ, ايتىلاتىن دىبىس پەن تىلدىك ۇعىمدى قالىپتاستىرۋ; 2) وسى ەكەۋىن تۇتاس بىرلىككە اينالدىرۋ. تىلدىك جاسالۋ جانە تۋىنداۋ ۇعىمدارىمەن تىعىز بايلانىستى تاعى ءبىر ۇعىم بار, ول – تىلدىك تۇلعا تۋرالى ۇعىم. گۋمبولدتىڭ ويىنشا, تىلدىك تۇلعا – رۋحاني بىرلىكتەگى جەكە ءتىل بولىكتەرىنىڭ جيىنتىعى. كەز كەلگەن ءتىلدىڭ تۇلعاسى – سول تىلدە سويلەۋشى ادامداردىڭ رۋحاني قاسيەتتەرىمەن بايلانىستا بولاتىن قايتالانبايتىن جاراتىلىس. گۋمبولدت «ىشكى» جانە «سىرتقى» تىلدىك تۇلعانى ءبولىپ قاراستىردى. «ىشكى تىلدىك تۇلعانىڭ» تۋىنداۋى تۇبەگەيلى قاعيداتتارعا بايلانىستى بولعاندىقتان, ءتىل قۇرىلىمىنىڭ بۇكىل ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايدى, ال سىرتقى تۇلعا – (دىبىس, گرامماتيكا) ىشكى تۇلعانىڭ كورىنىسى. گۋمبولدتىق وسى وي ۇشقىنى احمەتتە قازاق ءتىلى دەرەكتەرى ارقىلى ناقتىلانىپ, جاڭاشا ورىلەدى. ءوزى جاڭادان جازىپ وتىرعان ء«تىل قۇرالدىڭ» باستاپقىدا قازاقى تانىمعا تاڭ بولىپ كورىنەتىنىن, ءبىراز جاتىرقاۋ دا بولاتىنىن, «ويتكەنى بۇل قازاقتا بۇرىن بولماعان زات ەكەنىن» تاپ باسا تاني كەلە, ەڭ ءبىرىنشى – سويلەۋ مەن سويلەمدى ايىرۋ, ءسوز بەن ءسوزدىڭ بۋىنىن ايىرۋ, بۋىن مەن بۋىنداعى دىبىستى ايىرۋدى اسا ماڭىزدى سانايدى. بۇل اتالعان ءۇش ماسەلە الەمدىك ءتىل تەورياسىنداعى اسا كۇردەلى دە وقشاۋ عىلىمي ماسەلەلەر. بۇل – ءتىلدىڭ ىشكى بىرلىگى ارقىلى تۇتاسا, ساباقتاسا دا سالالاسا تانىلاتىن تۇتاستىق. بۇل – ءتىل تانۋداعى ۇلكەن عىلىمي ويدى شوعىرلاندىرعان, كۇردەلى ءىلىم قالىپتاستىراتىن تەوريالار ەدى. عاجابى سول, احمەت گۋمبولدتىڭ «ىشكى» جانە «سىرتقى» دەگەن قاعيداسىن دا وزىندىك جۇيەمەن قولدانا بىلگەن. ءمانى – ورتاق, يدەياسى – ءبىر, قولدانىسى – ەرەكشە. قازاق سوزىنە جالعاناتىن قوسىمشالاردىڭ بەرەتىن ىشكى ماعىناسىنا قاراي ء«بىرى ءسوزدىڭ تۇلعاسىن وزگەرتسە دە, ىشكى ماعىناسىن وزگەرتپەيدى, ەكىنشىسى ءسوزدىڭ تۇلعاسىن دا, ماعىناسىن دا وزگەرتەدى. سوندىقتان باستاپقىسى تىسقارعى, سوڭعىسى ىشكەرگى جالعاۋ دەپ اتالادى. ياكي, ەكى عالىمنىڭ دا ايتپاعى سىرتقى تۇلعا – دىبىس, گرامماتيكالىق ماعىنا, ىشكى تۇلعا – ءسوزدىڭ ىشكى ماعىناسى, ءسوزدىڭ ىشكى بولمىسىنداعى ءمان. «ەكى ءتۇرلى جالعاۋدىڭ تىسقارعىسى سويلەگەندە, جازعاندا سوزدەردى ءبىر-بىرىنە قيىنداستىرىپ ءتىزۋ ءۇشىن قاجەت, ىشكەرگىسى ءبىر ماعىنالى سوزدەن ەكىنشى ماعىنالى ءسوز شىعارىپ, سوزدەن ءسوز تۋعىزىپ, كوبەيتىپ, ءتىلدى بايىتۋ ءۇشىن قاجەت».
ءتىل – ۇلتتىق وي-سانانىڭ وزىندىك قۇرالى. ونىڭ تۇسىنۋىنشە, ءتىل – الەمنىڭ تىكەلەي ايناسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادامنىڭ ءتىل ارقىلى الەمدى ءتۇسىنۋى. احمەتتىڭ ەڭبەگىن نەگە ء«تىل – قۇرال» دەپ اتاعانىن گۋمبولدت ەڭبەكتەرىن زەردەلەۋ بارىسىندا تەرەڭ تۇسىنە باستاعاندايمىز. يا, ءتىل – ادام بالاسىنىڭ ىشكى قۋاتىن دامىتاتىن قۇرال.
ءارتۇرلى تىلدەردە ءتۇرلى دۇنيەتانىمدار كورىنىس تابادى. ولاردا ءبىر زاتتىڭ ءارتۇرلى اتاۋى عانا كەزدەسپەي, كەرىسىنشە, سول زاتتىڭ ءتۇرلى كورىنىسى تاڭبالانادى. ءسوز – زاتتىڭ عانا تاڭباسى ەمەس, سول زاتتىڭ اسەرىنەن ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىندە پايدا بولعان سەزىمدەردىڭ دە بەينەلى تاڭباسى. ءتىلدىڭ جاسالۋ ناتيجەسىندە سول زاتتىڭ تۇسىنىگى دە پايدا بولادى. جەكە زاتتاردى اتاۋ بارىسىندا كەز كەلگەن ءتىل شىن مانىندەگى شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى. سول تىلدە سويلەيتىن حالىق ءۇشىن الەمنىڭ بەينەسىن جاساپ بەرەدى. گۋمبولدتقا سۇيەنەر بولساق, ءاربىر ءتىل ءوز حالقى ءۇشىن بەلگىلى شەڭبەردى قۇرادى, ادام بۇل شەڭبەردەن شىعىپ كەتسە, باسقا ءبىر شەڭبەرگە تاپ بولادى. دۇنيەتانىم جۇيەسى رەتىندە ءتىل ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن دا رەتتەيدى: ادامنىڭ زاتتارعا دەگەن كوزقاراسى تىلگە تاۋەلدى بولادى. وسى عىلىمي وي احمەتتە بىلايشا جالعاسىپ جاتادى: «ۇزاق ءومىرىنىڭ ىشىندە ءھار حالىقتىڭ داعدىلى تۇتىنىپ كەلە جاتقان سوزدەرىنىڭ بىرىنە-ءبىرى جالعاسىپ تىزىلەتىن داعدىلى جولى, جۇيەسى, قيسىنى بولادى. ءھار جۇرتتىڭ تۇرىندە تۇتىنعان جولىندا, مىنەزىندە قانداي باسقالىق بولسا, تىلىندە ءھام سونداي باسقالىق بولادى. ءبىزدىڭ جاسىنان ورىسشا يا نوعايشا وقىعان باۋىرلارىمىز ءسوزدىڭ جۇيەسىن, قيسىنىن ناعىز قازاقشا كەلتىرىپ جازا المايدى, يا جازسا دا قيىندىقپەن جازادى. سەبەبى ول قازاقشا جازىپ داعدىلانباعاندىق. ...سونداي كەمشىلىك بولماس ءۇشىن, ءھار جۇرت بالاسىن اۋەلى ءوز تىلىندە وقىتىپ, ءوز تىلىندە جازۋ-سىزۋ ۇيرەتىپ, ءوز ءتىلىنىڭ جۇيەسىن ءبىلدىرىپ, جولىن تانىتىپ, بالالار ابدەن داعدىلانعاننان كەيىن باسقاشا وقىتا باستايدى. ءبىز دە ءتىلىمىز بۇزىلماي ساقتالۋىن تىلەسەك, وزگەلەرشە اۋەلى ءوز تىلىمىزبەن وقىتىپ, سونان سوڭ باسقاشا وقىتۋ ءتيىس». بايقاپ وتىرعانىمىزداي, قازاق عالىمى گۋمبولدت ويىن ءارى قاراي شيىرلاتا دامىتىپ, ءوز ەلىنىڭ شىندىعى نەگىزىندە وي ءوربىتىپ, ءتىلدى وقىتۋ مەن ادامنىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ اراسىنداعى جاقىن بايلانىستى, ساباقتاستىقتى تەرەڭنەن بارلايدى.
گۋمبولدت باعدارلاماسىنىڭ تەوريالىق-ادىسنامالىق نەگىزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن احمەت يدەيالارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن استاسىپ جاقىن كەلۋىنىڭ باستى شارتى – ءتىلدىڭ ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىمەن استاسىپ, جاپسارلاسىپ جاتىر دەپ تۇسىنەمىز. قوس عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ ىشكى تۇتاستىعى مىناداي يدەيالارىنان انىق اڭعارىلادى:
- ادام مەن ءتىلدى زەرتتەۋدەگى تابيعي جانە ارەكەتتىك قاعيداتتاردىڭ جيىنتىعى (بىرلىگى) – ءتىل, ول – رۋحتىڭ ورگانيزمى جانە رۋحتىڭ ارەكەتى;
- تىلگە دەگەن جۇيەلى تۇتاستىق كوزقاراس;
- ءتىل سيپاتىنداعى قۇرىلىستىق-ستاتيكالىق كوزقاراستان گورى, ديناميكالىق پروتسەسسۋالدىق گەنەتيكالىق كوزقاراستىڭ ماڭىزدى بولۋى;
- ءتىلدىڭ جالپى دامۋىنان گورى, سويلەۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋى;
- الەمدەگى ناقتى تىلدەردى باعالاۋمەن قاتار, ءتىلدى جالپى ادامزاتتىق مۇرا رەتىندە قاراستىرۋى;
- ءتىلدىڭ تەك ءوزىن عانا زەرتتەمەي, ونى ادامنىڭ باسقا دا رۋحاني ارەكەتتەرىمەن, ەڭ باستىسى, ونەرمەن بايلانىستىرۋى.
سوڭعى تۇجىرىم احمەت ەڭبەكتەرىندە دە مول ۇشىراسادى. عالىم وزگە تىلدەن ەنگەن سوزدەردىڭ, اسىرەسە ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ءتىلىمىزدىڭ ىشكى ايتىلۋ تابيعاتىنا, ايتىلۋ سازىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن, انا تىلىمىزدەگى ءسوزىمىز شۇبارلانىپ, اۋەنى بۇزىلاتىنىن ايتىپ, سوندىقتان باسقا ءتىلدىڭ ءسوزىن ءوز ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىگىمەن ايتۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن. كوپ وي تۇجىرىمداپ, ناقتى تىلدىك دەرەكتەردى زەردەلەگەن عالىم ءۇشىن ء«تىلى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەپ تۇجىرىم جاساۋ وڭاي بولماعانى انىق. سوندىقتان دا احمەت ءالىپبيىن قايتا قاراستىرىپ, كەيىنگى نۇسقاسىندا «ح, ھ, ف» دىبىستارىن ەنگىزبەگەن.
ء«سوزدىڭ اسىل بولۋى ۇناۋىمەن. ءسوز كوڭىلگە ىسپات جاعىنىڭ كوركەمدىگىمەن, ءسوز ماعىنا جاعىنىڭ كۇشتىلىگىمەن جاعادى. ءسوز كوركەمدىگىنىڭ اۋەزىنىڭ ادەمىلىگى مەن كەستەسىنىڭ كەلىستى بولۋىنان تابىلادى», دەپ جازادى احمەت.
الەمدىك ءتىل ءبىلىمىنىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى مەن جولى بار دەسەك, سول جولدى دا, جۇيەنى دە جاساۋشى عالىمدار نەگىزىنەن جەكە ءبىر ءتىلدى زەرتتەۋشى عالىمدار ەكەنى ايدان انىق. ۇلى دالادا اۋىزەكى دامىپ, جاتتالىپ جاتقان ءتىلدى قاتتاپ, جازۋىن ءوز زاڭدىلىعىنا سايكەستەندىرە رەفورمالاپ, مەتاتىلىن جاساپ, تەرميندەرىن نەگىزدەپ, الەمدىك ويعا كوشپەلى وي قوسقان, تۇركى تىلدەرىنىڭ فونو-سينگارمولوگيالىق جۇيەسىن تۇڭعىش نەگىزدەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەگىن الەمدىك ءتىل بىلىمىنە قوسقان ۇلەس دەپ باعالايمىز.
ا.م.سۋحوتين مەن ك.ك.يۋداحين «بايتۇرسىنوۆ ەملەسى» تۋرالى مىناداي پىكىر بىلدىرەدى: «داۋىستى دىبىستاردىڭ جۇپتاسۋىنا داۋىسسىز دىبىستار ارقىلى بەرۋدى ارنايى ۇياڭدانۋ بەلگىسىمەن تولىقتىرۋدىڭ ۇقساس ءادىسىن ءبىز «قىرعىزدار» قابىلداعان قازاقتىڭ «بايتۇرسىنوۆ» ەملەسىنەن بايقايمىز. بۇل ەملەنىڭ ەرەكشەلىگى سول, قازاق ءتىلىنىڭ 9 داۋىستى دىبىسى 5 تاڭبامەن گرافيكالىق تۇردە بەرىلىپ, قىرعىزدىڭ 8 داۋىستى دىبىسىنا بار-جوعى 4 تاڭبا قاجەت بولعان. داۋىستى دىبىستاردىڭ بەلگىلەرىنىڭ مۇنداي ازايۋ مۇمكىندىگىنە ارنايى ەملە ءتاسىلى ارقىلى قول جەتكىزىلدى, بۇل q –ƣ ارىپتەرىمەن بۋىن نەمەسە ءسوز «قاتاڭ», ال k -g نەمەسە بەلگىمەن –«ۇياڭ» دەپ ايتىلادى. بۇل ەملەدەگى كەيبىر سايكەسسىزدىك جازۋدا ءبىر رەتپەن ءارتۇرلى كورسەتىلگەن».
ا.بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى م. ءجۇسىپ ۇلى «احمەت بايتۇرسىنوۆ جانە قازىرگى قازاق ءتىلى فونولوگياسى» اتتى مونوگرافياسىندا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ سينگارموفونەمالىق ءالفاۆيتى مەن سينگارموفونەمالىق ورفوگرافياسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى, ۇعىمدارى, نورمالىق كاتەگوريالارى تۋرالى مىناداي تۇجىرىم ايتادى:
- اراب گرافيكاسىنىڭ نەگىزىن (تەگىن) ساقتاۋى;
- سينگارموفونەما – سينگارمو-
دىبىستار قورى;
- ءارىپ – ءبىر تاڭبانىڭ ءتورت ءتۇرلى وزگەرىلگەن قورى;
- قازاق ءتىلى سويلەسىمى پروتسەسىنىڭ سينگارمونيالىق قاسيەتتەرىن كورسەتۋ ءۇشىن, ورفوگرافيانىڭ سينگارموفونەمالىق ءپرينتسيپىن جانە ارنايى تاڭبا – «دايەكشىنى» پايدالانۋى;
- قازاق ءتىلى ورفوگرافياسىنىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى – سينگارمونيالىق پرينتسيپ.
قازىرگى تاڭدا قولدانىلىپ جۇرگەن قازاق جازۋىندا وسى اتالعان بەس ەرەجەنىڭ ەكەۋى ساقتالعاندىعىن ايتادى: ا) سينگارموفونەما –سينگارمودىبىستار قورى; ءا) نەگىزگى ورفوگرافيالىق پرينتسيپ – سينگارموفونەمالىق پرينتسيپ دەي وتىرىپ, سينگارمونيالىق جۇپ ارىپتەرگە توقتالادى: ا-ءا, و-ە, ى-ءى, ۇ-ءۇ.... م. ءجۇسىپ ۇلى بىلاي دەيدى: «قازاق سانا-سەزىمىندەگى قازاق ءتىلى دىبىستارىنىڭ پسيحولوگيالىق بەينەلەرىن انىقتاپ, سول ارقىلى قازاق ءتىلى سينگارموفونەمالارىنىڭ سانىن جانە قاسيەتتەرىن انىقتاۋدا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ وي-ءورىسى, تالعامى وزگەرىسكە ۇشىرامادى, ياعني ءبىر لوگيكالىق ارنادا, ءبىر عىلىمي-تەوريالىق جانە پراكتيكالىق باعىتتا بولدى». دەسەك تە, احمەتتىڭ عىلىمي پىكىرلەرى مەن تۇجىرىمدارى قاتىپ قالعان دوگما بولماعانىن, ونىڭ ۇنەمى ىزدەنىستە, سوندىقتان عىلىمي ويلارىنىڭ دامۋدا, ءتىل زاڭدىلىعىنا نەگىزدەلە وتىرىپ جەتىلگەنىن كەيىنگى جاس عالىمدار زەرتتەپ, ناقتى دالەلدەرمەن دالەلدەپ وتىرعانىن دا ەسكەرەمىز. بۇل تۇرعىدان جاس عالىم ادىلەت احمەتوۆتىڭ ويلى ماقالالارىن ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىك.
«ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق تىلىندە 2 جارتى داۋىستى بار دەپ ەسكەرگەن كەزدە, قاي ەلدىڭ الىپبيىنە سۇيەندى دەگەن ساۋالعا كەلەر بولساق, جارتى داۋىستى ﯞ (ۋ) ءھام ﻱ (ي) انگليادا دا بار ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولارعا ءوز الدىنا باسقا حارىفتەر الىنبايدى, سەبەبى داۋىستى دىبىستاردىڭ سوڭىنان كەلەتىن ﯞ (ۋ) ءھام ﻱ (ي) جارتى داۋىستى بولادى, قاعيدالارى بار دەگەن بوكەيحانوۆتىڭ پىكىرىمەن ساناسا كەلە, سول قاعيدانى ءبىزدىڭ تىلىمىزگە كىرگىزۋگە بولادى دەيدى. جارتى داۋىستى ﯞ (ۋ) ءھام ﻱ (ي) ءۇشىن ءحارىف بەلگىلەپ, ارنامايتىندىعىن دا ەسكەرتىپ وتەدى, دەپ جازادى ن. سايبەكوۆا زەرتتەۋىندە.
قورىتىندىلاي كەلگەندە, ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلى ءبىلىمىن زەرتتەۋ بارىسىندا الەمدىك ءتىل بىلىمىنە مىناداي ۇلەس قوستى دەپ سانايمىز:
- ا.بايتۇرسىن ۇلى زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە قازاق ءتىلى وزىندىك ىشكى زاڭدىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ۇلت ءتىلى رەتىندە العاش زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى;
- الەمدىك گرامماتولوگيا تەورياسىنا قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋى ناتيجەسىندە عىلىمي ۇلەس قوسىلدى;
- الەمدىك فونەتيكاعا ۇندەستىك زاڭى تۋرالى جاڭا قاعيدا ۇسىنىلدى;
- ءسوز بىرلىگىنىڭ بۋىندىق قۇرامى مەن بۋىننىڭ قىزمەتى تۋرالى قيسىن;
- قازاق ءسوزىنىڭ مورفولوگيالىق قۇرىلىمىن لەبىزدەگى سەگمەنتتىك بىرلىك رەتىندە تۇتاستىقتا قاراۋى; بۇل گۋمبولدتىڭ ۇندىەۋروپا تىلدەرىندەگى فلەكسيانىڭ سوزبەن جانە سويلەممەن بايلانىستىرا ەكىجاقتى ءرولىن انىقتاۋىمەن ساباقتاس.
- ءسوزدىڭ تۇتاستىعى, ءسوز ماعىناسىنىڭ تۇتاستىعى تۋرالى تەورياسى;
- احمەت زەرتتەۋىندەگى جانە وقۋ ادىسناماسىنداعى ءماتىن تەورياسى;
- ءتىل مەن اۋەندى ەگىز ۇشتاستىرا زەردەلەۋى;
- قازاق گرامماتيكالىق قۇرىلىمىن ءبىرىنشى رەت كەشەندى تالداپ, مەتاتىلى مەن تەرىم ءسوزىن جاساۋى جانە قالىپتاستىرۋى.
- ءتىل تازالىعى مەن ءتىل ەكولوگياسى تۋرالى عىلىمي وي قالىپتاستىرۋى;
- ءسوزدى ونەر رەتىندە باعالاۋى;
- سويلەۋ مەن ويلاۋ اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاۋداعى پايىمداۋى;
- ءسوزدىڭ ىشكى جۇيەسىن كوگنيتيۆتى باعىتتا سارالاۋى: قارا ءسوز بەن دارىندى ءسوز جۇيەسىن انىقتاۋى.
بۇل اتالعان بولىمدەردىڭ قاي-قايسىسى دا الەمدىك دەڭگەيدەگى ءتىل ءبىلىمىن زەرتتەگەن عالىمدار ەڭبەكتەرىمەن سالىستىرىلىپ زەردەلەنىپ, سارالانىپ زەرتتەلۋى ءتيىس. سوندا عانا احمەت اسۋى بيىكتەپ, احمەتتىڭ عىلىمداعى جولى ۇزاي تۇسەرى داۋسىز.
دامىعان وركەنيەتتىڭ كورسەتكىشى تەك تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر عانا ەمەس, رۋحاني, مادەني سالاداعى ەرەكشەلىكتەر; دەمەك, الەمدىك دەڭگەيگە ۇمتىلۋ ءۇشىن, الەمدىك ساحنادا تانىلۋ ءۇشىن, مادەنيەتتىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرىنە تەڭ نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. ال مادەنيەت ەلەمەنتتەرى دەپ بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ رامىزدەرىن, مەرەكەلەرىن, نورمالارىن, سالت-داستۇرلەرىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن ۇلتتىق ءتىلىن اتايتىنىن ەسكەرسەك, باسقا فاكتورلاردىڭ ىشىندە ۇلتتىق ءتىلدىڭ دە تولىق زەرتتەلىپ, زاڭدىلىقتارى مەن ورفوەپيالىق, ورفوگرافيكالىق نورمالارىنىڭ جان-جاقتى قاراستىرىلۋىنا جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز ەكەنىن تۇسىنەمىز. قازاق ءتىل بىلىمىندە ءدال وسى ىسپەن اينالىسقان, قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ زەرتتەلۋىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە ماڭىزدى ۇلەس قوسقان – ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى.
انار سالقىنباي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
