دۇبىرگە تولى دۇنيە

دۇيسەنبى كۇنى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرى باس قوسىپ, ۇزاق ءماجىلىس قۇردى. كۇن تارتىبىندە – جاڭا داعدارىس قاۋپى ماسەلەسى. اقىرى ون ءبىر ساعاتتىق وتىرىستان كەيىن مينيسترلەر 750 ميلليارد ەۋرو كولەمىندە تۇراقتىلىق قورىن قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. جاڭا داعدارىس ەلەسى سەيىلگەندەي بۇل بۇكىل الەم­­­دەگى ەڭ قار­جىسى قو­ماقتى قور بو­لىپ وتىر. ول ءبى­راز قارجى­لىق ءما­سەلەلەردى شەشۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. كۇنى كەشە گرەكيا 100 ميلليارد دول­لارعا ءزارۋ بولىپ, اركىمگە ءبىر قول جايعان. سوندا ەندى قۇرىلاتىن تۇراقتىلىق قورى بولعاندا, ماسەلە سونشالىقتى كۇردەلەنبەس ەدى. قور دەگەندە, ول اركىمگە تەگىن ۇلەس­تىرە بەرەتىن قارجى ەمەس. ونىڭ پايىزدىق ءباسى بولادى. قاجەت كەزىندە 5 پايىزدىق ءوسىم­مەن (قوردىڭ ءباسى سونداي) قارىز الۋ دا ۇلكەن ولجا. دەمەك, تۇراق­تىلىق قورىنا قارجى جيناعاندا, ول دالاعا كەتپەيدى, قايتا ۋاقىت وتە, قارىز وتەلگەن سايىن, قوماق­تانا تۇسەدى. سول قارجى قالاي قۇرالعان: 60 ميلليارد ەۋرونى ەۋروكوميسسيا, ياعني ەۋرووداقتىڭ ۇكىمەتى جينايدى, ەۋرو ايماعى مەملەكەتتەرىنىڭ كەپىلدىگى 440 ميل­ليارد ەۋرو, سونداي-اق حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورى 250 ميل­ليارد ەۋرو بولمەك. ءسويتىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا, ەۋرو ايماق مەملەكەتتەرى 5 پايىزدىق باسپەن نەسيە الا الادى. ەۋروپانى جاڭا داعدارىس ەلەسى كەزگەلى ءبىراز بولعان. ءتىپتى ونى بولماي قويمايتىنداي قۇبىلىس ساناعاندار دا از ەمەس ەدى. اسىرەسە, رەسەيلىك ساراپشىلاردىڭ كوپشى­لىگى ەۋروپانىڭ توقىراۋىنا بول­جاۋ جاساپ, ال ەۋرو ۆاليۋتاسىنىڭ كۇيرەۋى شەشىلىپ قويعانداي پىكىر ايتقان. گرەكياداعى جاعدايدان كەيىن وعان تالايلاردىڭ كۇمانى دە جوقتاي ەدى. راس, گرەكياداعى جاعداي ەۋرو­پا­لىق قاۋىمداعى ءبىراز قايشى­لىقتىڭ بەتىن اشتى. وعان بىرەۋ­لەر كومەك بەرەيىك دەسە, ەكىنشى­لەرى قارسىلىق ءبىلدىردى. وسىنىڭ ءوزى ەۋروپا بىرلىگىندەگى ءبىراۋىزدى­لىقتىڭ جوقتىعىن اڭعارتقان. ءسويت­سە دە, اقىر سوڭىندا گرەكيا­عا كومەك بەرىلەتىن بولدى. سونىڭ ءوزى قۇرلىق قاۋىمداستىعىنىڭ ۇلكەن قيىندىقتى بىرلەسىپ شەشە الاتىنىن دا كورسەتتى. دەگەندە, جاڭا ەكونوميكالىق داع­دارىس, ەۋرو ايماعىنداعى قيىن­دىق, ەۋرو ۆاليۋتاسىنىڭ كۇردەلى جاعدايى تۋرالى قاۋەسەتتى داڭ­عازالاۋعا ءمۇد­دە­لىلەر بار ەكەنى دە راس. مۇنى ەكو­نومي­كالىق باسە­كەلەس­تىك­تىڭ زاڭدى­لىعى دەۋگە دە بولار. ايتا­لىق, ەۋرو ۆاليۋ­تا­­سى­نىڭ قۇنى ءتۇس­سە, ول باسقا ۆاليۋ­تالارعا ءتيىم­­دى. سونداي-اق داعدارىسقا ۇشىراعان ەلدەرمەن ەكونوميكا­لىق بايلا­نىستىڭ تيىمسىزدىگىنە وراي, جۇرت باسقا ەلدەرگە نازار اۋدارادى, سو­لار­­مەن بايلانىس جاسايدى. دەمەك, ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشى­رايدى دەگەن قاۋەسەتتىڭ ءوزى ءبىراز قيىندىققا كەزىككەن ەلدەر ءۇشىن جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ تيەدى. جاقىندا يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى سيلۆيو بەرلۋسكوني Moody’s حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىگىنە قاتتى شۇيلىكتى. بۇل اگەنتتىكتىڭ ساراپشىلارى گرەكيا­دا ورىن العان قارىز داعدارىسى باسقا جاققا دا تاراپ, ەۋروپالىق ەلدەردىڭ بانك جۇيەسىن كۇيرەتەدى دەپ, سول ەلدەردىڭ قاتارىنا يتا­ليانى دا قوسقان. بەرلۋسكوني Moody’s-تىڭ مالىمدەمەسى جاڭ­ساق, ءوز ەلىنىڭ بانكتىك جۇيەسى مىقتى, – دەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, Moody’s-تىڭ زەرتتەۋلەرى مەن توپ­شى­لاۋلارىنا بۇدان بىلاي سەنۋگە بولمايدى. رەيتينگتىك اگەنتتىك بانك جۇيە­­سى كۇيرەيتىندەردىڭ قاتارىنا يتاليامەن بىرگە پورتۋگاليا, يس­پانيا, سونداي-اق ۇلىبري­تا­نيانى دا جاتقىزدى. بەرلۋسكو­ني­دىڭ ءپى­كىرىنشە, بۇل اگەنتتىكتىڭ ءتۇپ­كى ماق­ساتى ەۋرونى السىرەتۋ, سول ارقىلى ەۋرو ايماعىنداعى ەلدەر­دىڭ ەكونو­ميكاسىنا نۇقسان كەلتىرۋ. ەۋروپاداعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنى, ەۋروپانىڭ كۇيرەۋى تۋرالى داق­پىرتتىڭ تالايدى شوشىتقانى دا انىق. تۇراقتىلىق قورىنىڭ قۇ­رىلۋى سول جاڭا داعدارىس تولقى­نىنا جانە بۇل جونىندەگى داڭعازا­عا قارسى ناقتى دا پارمەندى شارا بولدى. العاشقى كۇننەن كەيىن-اق ەۋرونىڭ قۇنى كۇرت كوتەرىلدى. ەڭ باستىسى – ەۋروپا ەلدەرى قاشان­دا كەزىگەتىن قيىندىققا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋدىڭ نىق قادامىن جاسادى. داعدارىسقا ەندى جول جوق دەمەگەنمەن, ونىڭ اۋىرتپالىعى ازاياتىنى انىق. دەۆيد كەمەرون – ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى سوناۋ چەرچيلل زامانىنان كەيىن ۇلىبريتانيادا كواليتسيالىق ۇكىمەت بيلىك باسىنا كەلدى. كونسەرۆاتور­لىق پارتيا مەن ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيا وداققا بىرىگىپ, كونسەرۆاتور دەۆيد كەمەرون ۇكىمەتتىڭ باسشىسى بولىپ سايلاندى. جاڭا پار­لا­مەنت سايلاۋىن وتكىزبەي, ۇكىمەتتى قۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وسى بو­لا­تىن. ءتىپتى لەي­بوريستەر مەن لي­بەرال-دەمو­كرات­تار وداقتاسقان­مەن, ولاردىڭ ۇكى­مەت قۇرۋعا ءمۇم­كىن­دىگى جوق ەدى – كوپشىلىك مانداتقا يە بولا الماس ەدى. وسى جەردە سايلاۋ ناتيجەسىنە ۇڭىلگەن دە ارتىق ەمەس. ءسويتىپ, پارلامەنتتەگى 650 ورىندى ءبولىس­كەندە, 36,1 پايىز داۋىس جيناعان توريلەر 306 مانداتقا, 29 پايىز داۋىسپەن لەيبوريستەر 258 مان­داتقا, ال 23 پايىز داۋىسپەن ليبەرال-دەموكراتتار 57 مانداتقا يە بولدى. باسقا ۇساق پارتيا­لاردىڭ ۇلەسىنە 28 ورىن ءتيدى. ارادا ون ءۇش جىل سالىپ, كونسەرۆاتورلار قايتادان بيلىك تىزگىنىن ۇستادى. مۇنى دا اعىلشىن قاۋىمىندا جاڭالىق قاجەتتىگىنەن تۋىنداعان ءجايت دەۋگە بولار. كون­سەرۆاتورلاردىڭ بۇل جەڭىسىنە بەل­گىلى دارەجەدە لەيبوريستەردىڭ ءوز­دەرى, اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ كوسە­مى گوردون براۋننىڭ ءبىراز شالىس قادامدارى “كومەكتەس­كەنىن” ايتقان ءجون. ليبەرال-دەموكراتتاردىڭ كون­سەر­ۆاتورلارمەن وداقتاسۋى دا اي­تار­لىقتاي جاڭالىق. ونى دا اعىل­شىن قاۋىمى ءارتۇرلى قابىل­دار. العاشىندا مۇنداي وداقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن. يدەولو­گيالىق تۇرعىدا ليبەرال-دە­موكرات­تاردىڭ باعىت-باعدارى كونسەرۆا­تور­لاردان گورى لەيبوريس­تەرگە جا­قىن. سوندىقتان بىرەۋلەر ونى لي­بەرال-دەموكراتتاردىڭ ءوز­دەرىنىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىم­دارى­نان ات­تاعاندىق دەپ تە قابىل­داۋى ءمۇم­كىن. سويتسە دە, سوڭعى ساي­لاۋدان كەيىن قالىپتاسقان جاع­دايدا, مۇن­داي وداقتاسۋدى ەل تاع­دىرىن وي­لاعان­­دىق, قوعامدى ىن­تى­ماق­تاس­تىرۋعا ۇمتىلىس دەپ تە قابىل­داۋعا بولار. بۇل وداقتان كەيىن كونسەر­ۆاتورلار مەن ليبە­رال-دەموكراتتار ءوز باعدارلاما­لارى­­نا بەلگىلى دارە­جەدە وزگەرىستەر ەنگىزەدى. ەڭ باس­تىسى – ورتاق ءتىل تابىسۋعا قادام جاسايدى. بۇل حا­لىق­تىڭ ىنتىما­عىنا قىز­مەت ەتەدى. ءسويتىپ, قا­لىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا, سايلاۋ­دا جەڭىسكە جەت­كەن, ياعني پارلا­مەنت­تە كوپ ورىن العان (باسىم كوپ­­شى­لىك بولماسا دا) كونسەرۆا­تور­لىق پارتيا­نىڭ جەتەكشىسى دەۆيد كەمەرون پرە­مەر-مينيستر بو­لىپ تاعايىندال­دى. ءداستۇر بو­يىن­شا ونى كورو­لەۆا بەكىتەدى. تاعى دا سول ءتار­تىپ بويىنشا, ليبەرال-دەموكراتتار­دىڭ كوسەمى نيك كلەگگ ۆيتسە-پرەمەر بولادى. كەي جەردەگىدەي بۇل ەلدە مي­نيستر­لەر كابينەتىن قۇرۋ ۇزاققا سوزىلمايدى. باس وپپوزيتسيالىق پارتيا رەتىندە كونسەرۆاتورلار­­دىڭ بۇرىننان “كولەڭكەلى كابي­نەتى” بار بولاتىن. ەندى ول جا­رىق­قا شىعا­دى. بۇل ەلدەگى جەتەك­شى قىز­مەتتىڭ ءبىرى – قارجى مي­نيسترى ( ۇلى مارتەبەلىنىڭ قازىنا­شىلىق كانتسلەرى) بولىپ كەمە­رون­نىڭ جاقىن سەرىگى دجوردج وسبورن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ بۇرىنعى كولەڭكەلى مي­نيستر ۋيليام حەيگ, قورعانىس مي­نيسترى بولىپ ليام فوكس تاعا­يىندالادى. راس, وداقتاس بولعان سوڭ ليبەرال-دەموكراتتارعا دا ءبىراز قىزمەت ۇسىنۋ قاجەتتىگى تۋىن­دايتىندىق­تان, بۇرىنعى “كولەڭكەلى كابينەت­تە” ءبىراز وزگەرىس بولاتىنى زاڭدى. وعان ەشكىم وكپەلەمەيدى. جاڭا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ەرەك­شەلىگىن ايتقاندا, ونى جۇرت وتە جايدارى, ويىن اشىق ايتاتىن ادام دەپ سيپاتتايدى. سونىمەن بىرگە, ول بۇكىل بريتانيا تاريحىن­دا 1812 جىلدان بەرگى ەڭ جاس ۇكى­مەت باسشىسى ەكەن. بۇرىن توني بلەردى سولاي دەۋشى ەدى, كەمەرون ودان جارتى جىلداي جاس بولىپ شىقتى. جاس كەلسە – ىسكە, دەيتىن بار. قالاي بولعاندا دا ۇلىبريتا­نيا­نىڭ جاڭا تاريحىندا جاڭا كەزەڭ باستالعانداي. ماماديار جاقىپ.