ەكى ەستەلىك

اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ءوزى­نىڭ ء«ومىر تاعىلىمدارى» دەگەن كىتا­بىندا مۇحامەدجان قاراتاەۆ تۋرالى جازادى. عالىم اڭگىمەنى 1948 جىلدان, ياعني ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزىنەن باستايدى. ەلگە بارىپ, جامان دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ جاتقانىندا, سول ۇيگە جازۋشى سەيدىل تالجانوۆتىڭ كەل­گەنىن, ونىڭ جازۋشىلار ورتاسى تۋرالى سۇراعانىن, ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قىزىل ات» شىعارماسىن ورىس تىلىنە اۋدارعانى ءۇشىن ايدالعانىن جازادى. «مەن سوت­تالعانداردان قانشا جازۋشى امان ورالعانىن سۇراپ ەدىم, وتەباي تۇر­مانجانوۆتى, مۇحامەدجان قارا­تاەۆتى, حاسەن وزدەنباەۆتى اتادى. «ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ساۋاتتىسى جانە قارايماي كەلگەنى – مۇحامەدجان, سول جاقتىڭ وزىندە, كىتاپحانادا وتىرىپ, كوپ وقىعان», – دەدى. جانە ونىڭ الماتىعا رۇقسات الا الماي, جامبىلعا ورنالاسقانىن حابارلادى», دەيدى. جالپى, مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ ءومىربايانىندا ونىڭ سول كەزدەگى جامبىل قالاسىندا جۇ­مىس ىستەگەنى ايتىلادى. كوپ جاع­داي­دا جامبىل پەداگوگيكالىق ۋچي­ليششەسىندە ساباق بەرگەن دەلىنەدى. مۇنى سەرىك قيراباەۆتىڭ ەستەلىگىنىڭ جالعاسى دا راستايدى. «1949 جىلدىڭ جازىندا ستۋدەنتتىك دەمالىسىمىزدى «پروسۆەششەنەتس» دەمالىس ۇيىندە وتكىزۋگە ۋادەلەسىپ, ا.ابىلقاەۆ, ن.عابدۋللين, م.سارسەكەەۆ دەگەن دوستارىممەن بىرگە سوندا بارعان ەدىك. شىلدە ايىنىڭ ءىشى بولاتىن. بىزبەن كورشى بولمەدە بويى ورتادان جوعارىلاۋ, ەتجەڭدى, كومىردەي قارا شاشىن شالقاسىنان قايىرعان, كەلبەتتى جىگىت تۇراتىن. اسحانادا دا ونىمەن قاتار ستولدا وتىردىق. امانداسىپ قانا ءوتىپ جۇر­گەمىز. ءبىر كۇنى تۇسكى تاماق ۇستىندە و كى­سىنىڭ قا­سى­نداعى ادامدارعا جامبىل جو­نىن­دە اڭگىمە ايتىپ وتىرعانىنا كەزىك­تىم. اڭگىمەگە ءبىز دە قۇلاق ءتۇرىپ, كەي جەرىنە ارالاسىپ كەتۋگە تۋرا كەلدى. اڭگىمە جام­بىل­دىڭ گرۋزياعا ساپارى جايىندا بولاتىن. ول كىسى وسى ساپاردا ءوزىنىڭ ۇلى اقىن­نىڭ قاسىندا بولعانىن ايتتى. مەنىڭ ءارتۇرلى ەستەلىكتەردەن بۇل ساپار جونىندە, وعان قاتىسقان ادامدار جايلى مالىمەتىم بار ەدى. سولاردىڭ اتتارىن ىشتەي ەك­شەپ كەلدىم دە, ء«سىز مۇحامەدجان قاراتاەۆ ەمەسسىز بە؟», – دەپ سۇرادىم. ول: «ول كىسىنى قايدان بىلەسىز؟», – دەپ كەرى سۇراق قويدى. مەنىڭ ەسىمە سەيدىل تالجانوۆپەن بولعان اڭگىمە ءتۇستى. جاسىرماي ونىڭ ماقالالارىن وقىعانىمدى, جامبىلمەن بارعان دەلەگاتسيانى باسقارعانىنان حاباردار ەكەنىمدى ايتتىم. ول ءوزىنىڭ سول كىسى ەكە­نىن مو­يىندادى. وسىدان باستاپ اڭگى­مە ادەبيەت جايىنا اۋىسىپ, مۇقاڭمەن ءجيى كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ جۇردىك. ءوزىنىڭ ال­ما­تىعا ورنالاسا الماعانىن, جامبىلدا پە­د­­­-
ۋ­چيليششەدە ساباق بەرىپ جۇرگەنىن اڭگى­مە­لە­دى», دەپ جازادى. ارادا بىرەر جىل وت­كەن سوڭ قايتا ۇستالىپ, جەر اۋدارىلعان ەكەن.

ەكىنشى ەستەلىكتى جازۋشى شەرحان مۇرتازا «اي مەن ايشا» رومانىندا ايتادى. اڭگىمە اۋەلى ايسۇلۋ اپاي تۋرالى بولادى. «مىنە, وسى اپايىمىز ءبىر كۇنى كلاسقا بوتەن كىسىنى ەرتىپ كەلدى. قولادان قۇيىلعانداي شومبال دەنەلى, ءتۇر-ءتۇسى توتىققان, ديدارى مەيلىنشە پەيىلدى, كوزقاراسى يبالى, جۇمساق كىسى ەكەن. كلاسقا كىرگەندە باسىنداعى جاسىل-كوك قالپاعىن الىپ ەدى, تولقىن-تولقىن قارا شاشى كورىندى.

– ال, بالالار, – دەدى ايسۇلۋ اپاي, – بۇگىننەن باستاپ سەندەرگە ادەبيەت ساباعىن مىنا اعايلارىڭ – مۇحاڭ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ جۇرگىزەدى. كەلگەن كىسى باسىن ءيدى. قولىنداعى كوك قالپاعىن قايدا ىلەرىن بىلمەي, ارى-بەرى قارادى دا, تەرەزەنىڭ الدىنا قويا سالدى», دەيدى جازۋشى. سونىمەن كۇندەر وتە بەرەدى. ءوز ەستەلىگىندە شەرحان مۇرتازا «كلاستىڭ ەسىگىن جارتىلاي اشىپ, جىلميىپ سىعالاپ جۇرگەن» بىرەۋ تۋرالى جازادى. ول مۇحامەدجان قاراتاەۆتى اڭدىپ جۇرگەن جانسىز ەكەن. ول بالا شەرحاننان «شاكارىم, ماعجان تۋرالى ايتپادى ما؟», دەپ سۇرايدى. الگى تىڭشىنىڭ اتى جورا ەكەن. «تاعى دا ءبىر كوكتەم ەدى. كلاستىڭ ەسىگىن بىرەۋ ەپتەپ تىقىلداتتى. اعاي: «دا», – دەپ ايتىپ ۇلگەرگەنشە, باياعى سول التىن ءتىستى, جىلماقاي جورا بوساعادا تۇرىپ, اعايدى ىمداپ شاقىردى. تابالدىرىقتا بىردەڭە-بىردەڭە دەپ سويلەستى. اعاي قايتا ورالىپ, جۋرنالدى الا بەرىپ ەدى, قولىنان ءتۇسىپ كەتتى. ەدەننەن ەڭكەيىپ قايتا الدى.

– ال, بالالار, ساۋ بولىڭدار... – ەسىككە قاراي بەتتەگەندە, اياعى كىبىر­تىكتەپ, قايتا بۇرىلىپ:

– مەنى بىرەۋ جامانداسا سەنبەڭدەر, – دەدى. ءىشىم ءبىر پالەنى سەزدى. ال بالالار اڭ-تاڭ, ءبارى اڭقيدى دا قالدى. تەك ەرتاي عانا گۇرىلدەپ, سويداق تىستەرى اقسيىپ:

– حالىق جاۋى, – دەدى.

– وتتاما! – دەدى اقتاي. كىشكەنتاي بولسا دا, داۋدەن قورىقپايدى.

– قايداعىنى ايتادى ەكەن وسى دا, – دەپ گۇلنار بۇرتيدى.

«حالىق جاۋى». قانداي قاھار سوققان ءزارلى ءسوز. ەرتاي سوندا ماعان قاراپ ايتقان سياقتى كورىندى. ەرتايدان قورقاتىن بولدىم. تۇسىمە كىرمەسە نەعىلسىن.

  تەرەزەنىڭ الدىندا كوك قالپاق قالىپ قويدى. مەن كوك قالپاقتى الا سالىپ, الگىلەردىڭ ارتىنان جۇگىردىم. كوشەگە شىعىپ قالعان ەكەن. اعايدىڭ ەكى قولى كىسەندەۋلى. ءوزى كيە المايدى. وكشەمدى كوتەرىپ, باسىنا كيگىزدىم.

  – راحمەت, قاراعىم, – دەدى اعاي. – مەنىڭ كۇنىمدى سەندەرگە بەرمەسىن.

  جورا ماعان جىلانشا جيىرىلىپ:

  – جولاما. كەت! – دەدى.

  تاعدىر ەكەن, ارادا التى جىل وتكەن سوڭ مەن مۇحامەدجان قاراتاەۆپەن الما­تى­دا جولىقتىم», دەيدى شەرحان مۇرتازا. جازۋشىنىڭ ەستەلىگىنەن شاعىن وقيعالار ارقىلى بەرىلگەن سول كەزدەگى شىندىقتى كورۋگە بولادى. «حالىق جاۋى» دەگەن سۇمدىق ءسوز بالالاردىڭ ساناسىنا دەيىن ءسىڭىپ كەتكەنى, قازاقتىڭ سوڭىنا قازاقتىڭ شام الىپ تۇسكەنى سياقتى شەر جاتىر. بۇل وقيعا شەرحان مۇرتازا جامبىل قالاسىنداعى جامبىل جاباەۆ اتىنداعى №5 مەكتەپتىڭ ينتەرناتىندا وقىپ جۇر­گە­نىندە بولعان. كەيبىر دەرەكتەردە مۇحا­مەدجان قاراتاەۆتىڭ وسى ءبىلىم وشاعىندا ساباق بەرگەنى ايتىلادى. بالكىم, ول زاماندا مۇعالىم جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان ءبىر ادام بىرنەشە جەردە ساباق بەرگەن بولۋى دا مۇمكىن. 

ءومىر دەگەننىڭ ءوزى توقتامايتىن ۇلى كەرۋەن. سارقىلمايتىن الىپ داريا. مۇندا تالاي تەكتى تۇلعانىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولى بار. كونەرمەيتىن كوركەم ءسوزى بار. تاعدىردىڭ بۇيرىعىمەن مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ جامبىل قالاسىندا بولىپ, از ۋاقىت بولسا دا ەڭبەك ەتكەنى بۇگىندە تاريحقا اينالعان. سەرىك قيراباەۆ پەن شەرحان مۇرتازانىڭ ەستەلىكتەرىنە قاراپ وتىرساق, ەكى ەستەلىك تە ءبىر كەزەڭدى قامتىپ تۇر. ياعني قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭعى بولىگى. ودان بەرى تالاي جىل ءوتتى. ۋاقىت وزگەردى. بىراق ەستەلىك قالدى. ۇستاز تۋرالى ەستەلىك جازىپ وتىرعان ەكى كىسى دە بۇگىنگى قازاق عىلىمى مەن قازاق پروزاسىنىڭ كەمەڭگەر تۇلعالارىنا اينالدى. ارينە, ۇلى تۇلعالاردىڭ تاعدىرىندا كوپشىلىككە بەيمالىم تۇستار كوپ. اسىرەسە جازىقسىز قۋعىن كورىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىنە تۇسكەن ازاماتتاردىڭ تاعدىرى ەرەكشە. سوندىقتان دا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعايتىن ەستەلىكتەردىڭ ءجونى بولەك بولماق.

جامبىل وبلىسى