قاراشىعاناق دەمەۋشىلىگىمەن

“قاراشىعاناق مۇنايگازكوندەنساتى” كەن ورنى تۋرالى نەگىزگى كەلىسىمنىڭ ءونىم بولىمىندە “قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.” (كپو) حالىقارالىق كونسورتسيۋمىنىڭ جۇمىسىنداعى تەحنولوگيالىق اسپەكتىلەردەن وزگە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىندا ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋى تۋرالى دا انىقتالعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى جىل سايىن كپو الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ميلليون دوللار اقشا بولەدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن جوبالار قۇجاتتا كورسەتىلگەن كەلىسىم-شارتتار شەڭبەرىنە سىيماي قالىپ, ايتىلماي جاتادى. مىسالى – دەمەۋشىلىك قىزمەتى. كونسورتسيۋم دەمەۋشىلىك قىزمەتتى دە بەلسەندى الىپ جۇرۋدە. مەرەكەگە سىي جاسالۋ قالىپتاس­قان ءداستۇر. وعان قوسا ءمانى مەن ماڭىزى ۇلكەن مەرەكە بولسا, ورنى ەرەكشە ەكەندىگى تاعى بار. وندىرىسكە جاقىن ءبورلى اۋدانىنىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندە تۇراتىن 20 ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرى مەن تىل ەڭبەككە­رىنە شەتەل فيرمالارى اليانسى سانا­توريلەرگە جولداما سىيلادى. تازا اۋا, جارقىراعان كۇن جانە سۋ. بۇنىڭ ءبارى دەمالىس ورنىنىڭ تۋرا ماعى­ناسىنداعى قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلادى. ءبىز اڭگىمە ەتەتىن وسى دەمالىس ورنىندا شىنىندا دا تازا سۋدىڭ شيپالى قاسيەتى كەز كەل­گەن ءدارى مەن ميكستۋرانى الماس­تىرا الا­دى. ءساناتوريدىڭ اتاۋى دا سۋ اتى­مەن بىردەي “اقجايىق” دەپ اتالادى. ادەتتەگىدەي “ورالدىق” دەپ اتا­لاتىن بۇل دەمالىس ورنى اۋەلگىدە باسقا دەمالىس ورىندارىنان ەش­قانداي ايىرماسى جوق بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە, 80-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا سيرەك مينەرالدى سۋلار­دىڭ كولەمدى قورى تابىلعان سوڭ كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ساناتو­ري-كۋرورت مارتەبەسىن الدى. داع­دا­رىس قيىندىعى “اقجايىقتى” دا اي­نالىپ وتپەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا وبلىس اكىمى باق­تى­قوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ باستاما­سىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن ونىڭ ەكىنشى اشىلۋى بولدى. وب­لىس­تىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, وعان جاڭادان تۇرعىن جانە ەمدەۋ كور­پۋستارى سالىنىپ, اۋماعى ابات­تان­دىرىلدى. ەڭ باستىسى – “اق­جاي­ىق” ورالدىڭ سول جاعا­لاۋ­ىنداعى سالىنىپ جاتقان “قارا­شى­عاناق-ورال” گاز قۇبىرىنان ءبىرىنشى رەت تابيعي گاز تارتىلدى. ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار وسىناۋ ءىرى كو­لەمدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا تاپسىرىس بەرۋشى “قاراشىعاناق پەت­روليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.” ەكەن­دىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسىناۋ جاڭعىرۋلار مەن جا­ڭالىقتار تۇرعىسىنان قاراعاندا سا­نا­توري كپو-نىڭ كەن ورنى پە­ريمەترىنە قاراي ورنالاسقان اۋىل­دار­دا تۇراتىن ارداگەرلەردىڭ دەما­لىسى مەن ساۋىعۋىنا ارنالعان تەن­دەرىن ۇتىپ الۋى زاڭدى دا. كپو-نىڭ تۇرعىن حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ ءبولىمىنىڭ مامانى اقمارال ءادىلو­ۆانىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستورلاردىڭ اتالمىش دەمەۋشىلىك باعدارلامانى قولداپ كەلە جاتقاندىعىنا قاتارى­نان 6 جىل بولىپ قالىپتى. وسى جىلداردا ساۋىقتىرۋ ورنى ءوزىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ءىس جۇزىندە تالاي دالەلدەدى. ال ونداعى ۇجىم ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتتەر ۇسىنادى. سوندىقتان قاريالار بۇل جەردە 3 اپتا بويى تەك قانا ءتيىمدى ەم الىپ قانا قويماي, ومىرلىك كۇش پەن سەرگەكتىك ارقىلى, شيرايدى, تىڭايا تۇسەدى. بيىل جوبا ءوز شەڭ­بەرىن كەڭەيتىپ, مۇعالىمدەر ءۇشىن دە 40 جولداما ساتىپ الىندى. بالا­قايلاردىڭ جازعى دەمالىسىن دۇرىس قام­تاماسىز ەتۋ دە كپو-نىڭ تۇراق­تى تاجىريبەسىنە ەنىپ وتىر. وقۋ ۇزدىكتەرى مەن وزاتتارىنا قوسا, مۇن­دا كوپ بالالى جانە از قام­تىل­عان وتباسىلاردىڭ بالالارى كىرەدى. ال ارداگەرلەر – ەرەكشە قامقور­لىققا الىنادى. ۇستىمىزدەگى جىلى ولاردىڭ 30 استامى ۇلى جەڭىس كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا كپو تاراپى­نان سىيلىقتارعا يە بولدى. كوم­پانيا ءبورلى اۋدانىنىڭ ەستەلىك كىتابىنىڭ جارىق كورۋىنە كومەك­تەستى. بەلگىلى داتا كۇنىن تويلاۋدا ءمۇ­گەدەكتەر قوعامى ۇيىمىنا كو­مەك­تەسىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىل­دىعىنا وراي زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ ششاپوۆ كەنتىندە اشىلعان مەمو­ريالدى ەسكەرتكىش كەشەنىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ بەردى. كپو وكىلدەرى ارداگەرلەردى ءۇي­لە­رىنەن ساۋىقتىرۋ-ەمدەۋ ورنىنا اپا­رىپ-اكەلۋدى دە ءوز مويىندارىنا ال­عان. بۇل 200 شاقىرىمدى قۇراي­دى. بۇل جولى بەرەزوۆكا كەنتىنەن كەل­گەن 20 ادام دەمالىپ قايتسا, ولار­­دىڭ ورنىنا جارسۋات اۋىلى­نىڭ تۇرعىندارى كەلدى. قالىپتاس­قان ءداستۇر مەرەكەلىك شاراعا اي­نا­لىپ كەتكەن سەكىلدى, ۇنەمى كون­تسەرت­تىك باعدارلامالارمەن قوسا جۇرەدى. اركەز ولاردىڭ سوزدەرىندە قاراشى­عاناق اكىمشىلىگى مەن “اقجايىق­تىڭ” مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە دە­گەن زور العىس سەزىلەدى. سوڭعى جى­ل­دارى قىزمەتتىڭ بارلىق ءتۇرى جاقسارىپ كەلە جاتقانىن سانا­تو­ري ديرەكتورى قايدار بازاراليەۆ تە جوققا شىعارمايدى. ول “اق­جايىق” كورسەتەتىن مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, سىرت ەلدەردەگى ساناتو­ري­لەر­مەن باسەكەگە تۇسە الاتىنداي دەڭ­گەيدە ەكەندىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى. كپو-نىڭ دەمەۋشىلىك باعدار­لا­مالارىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرى دە ەسكەرىلىپ وتى­رادى. دەمەۋشىلىك كوميتەتى جۇمىس جاسايدى, ولار ساۋالنامالار ءجۇر­گى­زىلىپ, جالپىلاما تىڭداۋلار ءوت­كىزىلەدى. اتالمىش اۋىلداردا ار­نايى كەڭەستەر قۇرىلىپ, كوم­پا­نيا­مەن تىكەلەي بايلانىساتىن بول­دى. كەڭەسكە اۋىلدىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارىمەن جانە قاريالارىمەن قوسا, كپو وكىلدەرى كىرەدى. مۇنداي تىعىز قارىم-قاتىناس حالىقتىڭ ماڭىزدى دەگەن پروبلەمالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا, ءاربىر جوبانىڭ تيىمدىلىگى, ماق­ساتتىلىعى ەسەپتەلىپ, پايدالى جۇ­مىستىڭ كوەففيتسيەنتى بولجا­نا­دى. مىسالى, قازىرگى تاڭدا ەكو­نو­ميكالىق قاتىسۋى ارقىلى اگرار­لىق بيزنەستى دامىتۋدىڭ جاڭا باع­دارلاماسى قولعا الىنۋدا. كەيبىر مەكتەپتەرگە جانە ءبىلىم بەرۋ ورىن­دارىندا جوندەۋ جۇرگىزۋدى قارجى­لان­دىرۋ مەن اۆتوبۋسپەن قامتاما­سىز ەتۋ جوسپارلانۋدا. كەن ورنىنا تاياۋ ورنالاسقان اۋىلداردا “سو­لاقاي” كوشپەلى ونەر مەكتەبى ۇلكەن تانىمالدىلىقپەن قولدانىلۋدا. اۋىل بالالارىنىڭ تاڭداۋىندا دا شەك جوق. بۇلار – سۋرەت, سازبال­شىق­تان ءمۇسىن جاساۋ, ءمۇسىن, كادە­سىي دايىنداۋ, توقۋ, توقىما, تىگىن تىگۋلەر. باسقاشا ايتساق, “پاتشا كو­ڭىلىڭ ءبىلسىن” قاعيداتىن ۇستا­نا­دى, ياعني اركىم ءوز قالاعانىمەن اينالىسادى. اۋىل تۇرعىندارى بۇل باعدارلامانى وتە ءساتتى شىققان دەپ ەسەپتەيدى. كوشپەلى مەكتەپتىڭ ءتا­جىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, كپو اع­ىلشىن ءتىلىن فاكۋلتاتيۆتى وقىتۋعا مۇمكىنشىلىك قاراستىرىلۋدا. 2009 جىلى كپو 45 ۇيىمعا قول­داۋ كورسەتتى. نەگىزگى باسىم با­عىت – بالالار مەن اعا ۇرپاقتى قامقور­لىققا الۋ بولىپ تابىلادى وسى ورايدا, ارداگەرلەردى ساۋىق­تى­رۋ مەن دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ەڭ ۇزاق مەرزىمدىك جوبالار ساناتىنا كىرەدى. ء“بىزدىڭ العا قويعان ماقساتتا­رىمىز – ۇلكەن, جوسپارلارىمىز – كوپ”, – دەيدى “اقجايىق” ديرەك­تورى قايدار بازاراليەۆ. “تاعى ءبىر كورپۋسقا جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە. ول بىتسە جەرلەستەرىمىزدى وتباسىلىق دەمالىسقا دا شاقىرا الاتىن بو­لامىز. بىراق بىزدە دەمالۋشى­لاردىڭ كوپشىلىگى ۇلكەن جاستاعى ادامدار. مەن ءوز قىزمەتكەرلەرىمە ارداگەرلەرگە ءوز اتا-انالارىڭداي قاراپ, ماپەلەڭدەر دەپ ايتۋدان جالىقپايمىن. ويتكەنى, جاقسى كوڭىل-كۇي دە ەمنىڭ ءبىر ءتۇرى”. ۆەنەرا تۇگەلباي.