«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى – الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. بۇل ماقسات قازىرگى كۇنى بۇكىل قوعامىمىزدى قوزعالىسقا كەلتىرۋدە. ويتكەنى, ەلباسى ستراتەگياسىنداعى جۇكتەلگەن اۋقىمدى مىندەتتەر قوعامىمىزدىڭ قاي سالاسىنا دا بولسىن قاتىستى ەكەندىگى انىق. وسىعان وراي مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە قوعام قايراتكەرلەرى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قاراپايىم ادامدار ءوز وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرۋ ۇستىندە.
ارينە, الەمدەگى دامىعان وتىزدىق ورتاسىنان ورىن الۋ وڭاي مىندەت ەمەس. بىراق, ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ پراگماتيكالىق تۇرعىدان ناقتى قاراستىرىلۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ شىنايىلىعى قازاقستاندىقتاردىڭ العى كۇندەرگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, جارقىن ىستەرگە جىگەرلەندىرە تۇسكەندىگى سەزىلەدى. مۇنى رەداكتسيا پوشتاسىنا كۇندەلىكتى كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان پىكىرلەر لەگى دە دالەلدەي تۇسەدى. وسىعان وراي ءبىز بۇگىن سونداي حاتتاردىڭ ءبىرىنىڭ يەسى – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى ۆيكتور كيانسكيگە ءسوز بەرگەندى ءجون كوردىك.
وزىندىك ءپىشىنى مەن مازمۇنى جاعىنان العاندا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ بۇعان دەيىنگى جولداۋلارعا قاراعاندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بولدى. بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن وسى ماڭىزدى شاراعا ادەتتەگىدەي تەك پارلامەنت دەپۋتاتتارى عانا ەمەس, اتقارۋشى بيلىك, سوت, زاڭ وكىلدەرى, وبلىس, قالا اكىمدەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, مەملەكەتتىك, ءارتۇرلى ءدىني جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق, باق وكىلدەرى قاتىستى. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كوپتەگەن ازاماتتار كەلىپ, جولداۋدى تىڭداپ ۇلكەن اسەر العاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل الداعى ۋاقىتتا دا داستۇرگە اينالاتىن شىعار.
جولداۋدىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» دەگەن تاقىرىبىنىڭ ءوزى ۇتىمدى تاڭداپ الىنعان, پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ونىڭ بارلىق نەگىزگى باسىمدىقتارىن اشىپ كورسەتتى جانە تەرەڭ ماعىناسىن تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ءماتىن بويىنشا سوڭىندا ايتىلعانمەن, ۇلتتىق بىرلىك ماسەلەسى جولداۋدىڭ ونە بويىنا ارقاۋ بولدى. ۇلتتىق بىرلىك يدەولوگياسى ءوزىنىڭ توڭىرەگىنە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بىرىكتىرەدى. ءبىز ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى جولىنا بىرتىندەپ ءتۇسىپ كەلەمىز. كىم قاشان بۇل اۋماققا كوشىپ كەلگەنىنە جانە كىم قايدا تۇراتىنىنا قاراماستان, ءبارىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرلىك يدەولوگياسى توڭىرەگىندە توپتاسۋىمىز كەرەك.
ارينە, پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قانداي باعىتتار بويىنشا جانە قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ەكەندىگىنە جان-جاقتى توقتالدى. جولداۋ دەگەنىمىز بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە ارنالعان تاكتيكالىق قۇجات. ءبىزدىڭ ەندى «قازاقستان-2050» ستراتەگيامىز بار. ونى قالاي جۇزەگە اسىراتىنىمىز تۋرالى الداعى كەزەڭدەردى قامتيتىن ناقتى ايقىندالعان جوسپار قاجەت بولىپ ەدى. وسى جولداۋىندا سونىڭ ءبارىن پرەزيدەنت رەت-رەتىمەن كورسەتىپ بەردى.
ەلباسى بۇل جولى تاعى دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ويتكەنى, ەل يگىلىگىنىڭ ءبارى ءوندىرىستى ارتتىرۋدان, ەڭ سوڭىندا ەكونوميكا ءوسىمى ارقىلى كەلەدى. قالعاندارى وسى سالالارعا قاتىستى وركەندەي الادى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق جوسپارىن «بيزنەس-2020» جول كارتاسىمەن ۇيلەستىرۋدى تاپسىردى جانە ەكىنشى كەزەڭىندە قانداي ىستەر اتقارىلاتىنىن, سونداي-اق ءتيىمدى دامۋ جولدارىن تولىققاندى ايتىپ بەردى.
ارينە, استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ تەك ءبىز ءۇشىن ۇلتتىق وقيعا عانا ەمەس, حالىقارالىق ماڭىزدى ءىس-شارا ەكەندىگىن ۇعىنىپ وتىرمىز. سول حالىقارالىق كورمە ارقىلى ءبىز الەمدىك قوعامداستىققا قازاقستاندى كورسەتۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنت «جاسىل» ەكونوميكا باعدارلاماسى بويىنشا دۇنيەجۇزىنە كورسەتەتىن جەتىستىكتەرىمىز بولۋى كەرەك ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. سونىمەن قاتار, بىزدە جىلدار بويى دامىپ كەلە جاتقان ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا سالالارى بويىنشا بازالىق نەگىزىمىزدى كورسەتۋگە ءتيىستىمىز. سونداي-اق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىرعان, ايتالىق, تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسى, مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىن دە پاش ەتۋىمىز كەرەك.
ءبىر قىزىعى, كەيبىرەۋلەر اسىعىستىق تانىتىپ: «ال ەندى ءبارىن جاڭادان باستايمىز! تەك «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋىمىز كەرەك! ول ەكولوگيالىق تازا, پايداسى كوپ», دەپ ۇرانداپ الا جۇگىرەدى. جوق, ول دا دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت كەمەڭگەر تالداۋشى رەتىندە ەشۋاقىتتا بار دۇنيەنى قيراتپاۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.
ارينە, «جاسىل» ەكونوميكاعا بەت بۇرامىز. بىراق ونى قولىمىزدا بار بايلىقتىڭ نەگىزىندە قۇرا بىلگەنىمىز ءجون. بۇل ماڭىزدى ۇستانىم دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ جەرىمىزگە جاراتقان يەمىز مۇناي مەن گازدىڭ جانە كومىردىڭ مول قورىن بەرگەن. ءبىرىن جويىپ نەمەسە ەكىنشىسىنە قارسى قويماي, ءبارىن دە كەشەندى تۇردە ىستەۋ كەرەك. بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى – ينتەگراتسيالانعان ەنەرگيا.
ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان بولاشاق ەنەرگياسى بار. ياعني, ءار ەلدىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بولماق. ماسەلەن, تەڭىز جاعالاۋىندا تۇراتىن ەلدەر جەل جانە گيدروەنەرگەتيكانى پايدالانادى. ال ءشول دالالى جەرلەردە ورنالاسقان ەلدەر قازىر كۇن ەنەرگياسىن الۋ ءتاسىلىن وتە قارقىندى دامىتۋدا. ال بىزدە جەر استى بايلىعى مول. مىسالى, قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى گازبەن جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ارالىق ۋاقىتتا پايدالاناتىن ەنەرگەتيكا دەپ ويلايمىن. ال ەرتەڭگى كۇنى جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن تارتۋ مۇمكىندىگى تۋىنداۋى مۇمكىن. قاراشىعاناق گاز كوندەنساتىندا ءتورت گاز تۋربيناسى ورناتىلعان, قازىر ءوندىرىس كەشەنىن تاۋەلسىز ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر جانە ارتىق قالعانىن ءبورلى اۋدانىنا تاراتادى.
جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋعا بىرتە-بىرتە, رەۆوليۋتسياسىز كوشۋىمىز كەرەك. سول سەكىلدى ءبىز قازىر اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدانۋىمىز قاجەت. اسكەري سىناق الاڭدارىنان كوپ زارداپ شەككەن ەلىمىزدە ەكولوگيالىق ماسەلە وتە وتكىر ەكەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, ۋكراينا مەن جاپونيادا اتوم ەلەكتر ستانسالارى جارىلعاندىعىن بىلەمىز. ارينە, ونداي اۆاريانىڭ سالدارى ادام ايتقىسىز اپات. ەشبىر ەلدىڭ باسىنا بەرمەسىن. سوندىقتان دا كەيبىر وتانداستارىمىز «بىزگە اتوم ەنەرگەتيكاسى كەرەك ەمەس!» دەپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ ءجۇر.
بىراق, عىلىمي پروگرەستى توقتاتا المايسىڭ! جانە دە قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا تەك قانا اتوم ەنەرگەتيكاسىندا ەمەس, تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. ەلەكتر ستانساسى كەم دەگەندە ون جىل سالىنادى, وسى ۋاقىت كەزەڭىندە الدىن الا ەسكەرتۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلىپ, ءپرينتسيپتى تۇردە وزگەرىپ, جاڭارىپ جاتادى. بۇعان دەيىن قايعىعا الىپ كەلگەن وقيعالاردى بولدىرماۋ شارالارى بويىنشا تاجىريبە مول جيناقتالدى ءارى قۇرىلىس نىسانىندا سونىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن. ءبىز ۋران كەنىنىڭ اسا مول قورىنا يە بولا وتىرىپ, ۋراندى قايتا وڭدەۋ بويىنشا وسكەمەن مەن قىزىلوردا قالالارىندا قازىرگى زامانعى وزىق تەحنولوگياسى بار كاسىپورىندارىمىز بولا تۇرا, «جوق, اتوم زياندى, وتە قاۋىپتى, اتوم ستانساسىن سالمايىق», دەپ باس تارتىپ جۇرە بەرسەك, بۇل دەگەنىمىز كەرى كەتۋ. كەرىسىنشە, قاتەرلى وقيعانى بولدىرماۋ تاسىلدەرىن عىلىمي تۇرعىدا جەتىلدىرە بەرۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ دە بىزگە ايتىپ وتىرعان ۇستانىمى – وسى. «يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ كەلەشەگىن ۇمىتپاۋ كەرەك. الەمنىڭ تاياۋداعى دامۋ كەلەشەگىندە ارزان اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىك وسە تۇسەتىن بولادى. قازاقستان – ۋران وندىرۋدە الەمدىك كوشباسشى. ءبىز اەس وتىنى ءۇشىن ءتول ءوندىرىسىمىزدى دامىتىپ, اتوم ستانساسىن سالۋعا ءتيىسپىز», دەدى ن.ءا.نازارباەۆ.
قازىر نيترونمەن جۇمىس ىستەيتىن جاڭا تۇردەگى رەاكتورلار بار, ولار مۇلدەم قاۋىپسىز. وعان «ۋران-235» وتىنى پايدالانىلادى. الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرى قاجەتتى ەنەرگيانى وسىنداي قۋاتتى وتىن كوزدەرىنەن الىپ وتىر. ولاردىڭ نىسانىندا جارىلىسقا الىپ كەلەتىن ەلەمەنتتەر جوق. ەلباسى دا ەگەر ءبىز ەنەرگەتيكا بالانسىنا بىرتە-بىرتە جاڭا ەنەرگيا تۇرلەرىن قوسىپ وتىرماساق, بۇل ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيىمدىلىككە قول جەتكىزە المايتىنىمىزدى مەڭزەدى. ياعني, ءبىز ەكونوميكالىق شىعىنى مول ەسكى تەحنولوگيامەن, بۇرىنعى قۇرال-جابدىقتارمەن الىسقا بارا المايمىز.
ەلباسىنىڭ وسىنداي كەلەشەكتە ەلدى العا باستىراتىن سالالارعا عىلىمي تۇرعىدا كوز سالاتىنى مەنىڭ دە كوڭىلىمدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. سوندىقتان بۇل جولداۋ جان-جاقتى تالقىلانىپ, تەرەڭ زەردەلەنەتىن بولادى. بارلىق سالالاردىڭ باعىتتارى بويىنشا اتقارىلاتىن ىستەر ايقىندالادى.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى وڭىرلەرگە بارىپ, جولداۋدا قانداي مىندەتتەر قويىلعانى جونىندە سايلاۋشىلارمەن پىكىر الماسادى. ەڭ باستىسى, ءاربىر ءوڭىر پرەزيدەنت جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وزدەرىنىڭ ناقتى جوسپارلارىن قابىلداۋى ءتيىس. ەلباسى مەملەكەتتىڭ دامۋ جوسپارىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ءپىشىنىن كورسەتىپ بەردى, ال ءبىز ونى وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ جوسپارى ارقىلى تولىقتىرۋىمىز كەرەك. قۋاتتى ايماقتار باردا قۋاتتى مەملەكەت بولاتىنى ءسوزسىز. جانە دە ءار ءوڭىردىڭ وزىنە لايىقتى, قولايلى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن پايدالانعانى ءجون. مىسالى, باتىس قازاقستاندا نەگىزگى ەنەرگيا كوزىن گازدان السا, قاراعاندى, پاۆلودار ايماعىندا كومىر ارقىلى وندىرەدى. سول سەكىلدى كۇن مەن جەل قۋاتىن الۋعا قولايلى وڭىرلەر دە از ەمەس. ويتكەنى, ەنەرگيانى الىس قاشىقتىققا تاسىمالداۋ وتە ءتيىمسىز. ءارى شىعىنى كوپ, ءارى قىمباتقا تۇسەدى.
ياعني, ءبىز ەنەرگيانى تەك ءبىر كوزدەن الىپ وتىرۋمەن شەكتەلمەۋىمىز كەرەك. ءارتۇرلى ءتيىمدى جولدارمەن الىنعان ەنەرگيا قۋاتىن ورتاق «قازاندىققا» جيناۋ قاجەت. بۇل – ءححى عاسىردىڭ ترەندى.
2009 جىلى قابىلدانعان «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» ارنايى زاڭ بار. ول زاڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋدىڭ ماقساتتارىن, نىساندارى مەن باعىتتارىن بەلگىلەيدى. الداعى ۋاقىتتا دا مىندەتتى تۇردە بۇل تىڭ سالا زاڭنامالىق تۇرعىدا جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. پرەزيدەنت بەرگەن تاپسىرماسىنا وراي جاڭادان كوپتەگەن زاڭ جوبالارى دايىندالادى. ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, سالىق سالۋ بويىنشا, اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭ جوبالارى پارلامەنتكە ۇسىنىلۋى ءتيىس. وندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋدا قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ, تاۋەكەلدەردى ازايتۋ, وسىنداي نىسانداردا جۇمىس ىستەيتىن باقىلاۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى دەپ ويلايمىن.
پرەزيدەنت ەگەمەندى ەل دامۋىنىڭ 22 جىلىندا بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن, ەل بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان باستى قۇندىلىقتار جاسالعاندىعىن, ولار كوكتەن تۇسپەگەنىن, بۇل قۇندىلىقتار ۋاقىت سىنىنان وتكەن قازاقستاندىق جول تاجىريبەسى ەكەنىن ايقىن جەتكىزدى.
سوعان وراي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىمەن بىرلەسىپ, «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى مىندەتتەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا ۇلى ماقساتتاردى العا قويامىز, سوندىقتان مەن بارلىق ساياسي پارتيالاردى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى, بارشا قازاقستاندىقتاردى 2050 ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتىنا جەتۋ جونىندەگى جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن!» دەدى.
ءبىز قازىر قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ كورسەتكىشى ارتا تۇسكەنىن انىق بايقاپ وتىرمىز. تەلەارنالار تىلشىلەرىنە قازاق تىلىندە سۇحبات بەرىپ تۇرعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن ءجيى كورەمىز. سونداي-اق, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردەن دايىندالعان سيۋجەتتەردەن دە وتانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ىقىلاسى ارتا تۇسكەنى كورىنىپ تۇر. بۇرىن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ, تەك قانا ورىسشا سويلەيتىن بولسا, قازىر قازاق تىلىندە ءتالىم الۋدا. بالاعا ءتىل ۇيرەتۋدى بالاباقشادان باستاۋ جونىندەگى ەلباسى يدەياسىنىڭ تەرەڭ ماڭىزى بار جانە ونىڭ ورىندالاتىنى جۇرەگىمىزگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى.
قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مارتەبە سانالۋى كەرەك. جانە بۇل ۇعىم قازىر شىندىققا اينالىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ءاربىر جاستىڭ قىزمەت جولىندا وسۋىنە دە وڭ ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ بارىسىندا دا ءتىل بىلگەننىڭ پايداسى زور. قازىر قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىن. سونىمەن قاتار, ەشبىر زاڭدا جازىلماسا دا, قازاق ءتىلىن بىلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دەگەن قازاقتار تاراپىنان مورالدىق قولداۋدىڭ بار ەكەنى انىق. قازاقتار وزگە ۇلت وكىلى «سالەمەتسىز بە؟» دەپ امانداسسا نەمەسە ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا تىلەگىن ايتسا, ەڭ باستىسى, تىلگە دەگەن شىنايى قۇرمەتىن بىلدىرسە, ولارعا ارقاشاندا ىلتيپاتپەن قارايدى. مىنە, وسى تۇراقتى دامۋدىڭ فيلوسوفياسى.
ۆيكتور كيانسكي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
________________________________
سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.
وزىندىك ءپىشىنى مەن مازمۇنى جاعىنان العاندا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ بۇعان دەيىنگى جولداۋلارعا قاراعاندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بولدى. بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن وسى ماڭىزدى شاراعا ادەتتەگىدەي تەك پارلامەنت دەپۋتاتتارى عانا ەمەس, اتقارۋشى بيلىك, سوت, زاڭ وكىلدەرى, وبلىس, قالا اكىمدەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, مەملەكەتتىك, ءارتۇرلى ءدىني جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق, باق وكىلدەرى قاتىستى. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كوپتەگەن ازاماتتار كەلىپ, جولداۋدى تىڭداپ ۇلكەن اسەر العاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل الداعى ۋاقىتتا دا داستۇرگە اينالاتىن شىعار.
جولداۋدىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» دەگەن تاقىرىبىنىڭ ءوزى ۇتىمدى تاڭداپ الىنعان, پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ونىڭ بارلىق نەگىزگى باسىمدىقتارىن اشىپ كورسەتتى جانە تەرەڭ ماعىناسىن تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ءماتىن بويىنشا سوڭىندا ايتىلعانمەن, ۇلتتىق بىرلىك ماسەلەسى جولداۋدىڭ ونە بويىنا ارقاۋ بولدى. ۇلتتىق بىرلىك يدەولوگياسى ءوزىنىڭ توڭىرەگىنە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بىرىكتىرەدى. ءبىز ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى جولىنا بىرتىندەپ ءتۇسىپ كەلەمىز. كىم قاشان بۇل اۋماققا كوشىپ كەلگەنىنە جانە كىم قايدا تۇراتىنىنا قاراماستان, ءبارىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرلىك يدەولوگياسى توڭىرەگىندە توپتاسۋىمىز كەرەك.
ارينە, پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قانداي باعىتتار بويىنشا جانە قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ەكەندىگىنە جان-جاقتى توقتالدى. جولداۋ دەگەنىمىز بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە ارنالعان تاكتيكالىق قۇجات. ءبىزدىڭ ەندى «قازاقستان-2050» ستراتەگيامىز بار. ونى قالاي جۇزەگە اسىراتىنىمىز تۋرالى الداعى كەزەڭدەردى قامتيتىن ناقتى ايقىندالعان جوسپار قاجەت بولىپ ەدى. وسى جولداۋىندا سونىڭ ءبارىن پرەزيدەنت رەت-رەتىمەن كورسەتىپ بەردى.
ەلباسى بۇل جولى تاعى دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ويتكەنى, ەل يگىلىگىنىڭ ءبارى ءوندىرىستى ارتتىرۋدان, ەڭ سوڭىندا ەكونوميكا ءوسىمى ارقىلى كەلەدى. قالعاندارى وسى سالالارعا قاتىستى وركەندەي الادى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق جوسپارىن «بيزنەس-2020» جول كارتاسىمەن ۇيلەستىرۋدى تاپسىردى جانە ەكىنشى كەزەڭىندە قانداي ىستەر اتقارىلاتىنىن, سونداي-اق ءتيىمدى دامۋ جولدارىن تولىققاندى ايتىپ بەردى.
ارينە, استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ تەك ءبىز ءۇشىن ۇلتتىق وقيعا عانا ەمەس, حالىقارالىق ماڭىزدى ءىس-شارا ەكەندىگىن ۇعىنىپ وتىرمىز. سول حالىقارالىق كورمە ارقىلى ءبىز الەمدىك قوعامداستىققا قازاقستاندى كورسەتۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنت «جاسىل» ەكونوميكا باعدارلاماسى بويىنشا دۇنيەجۇزىنە كورسەتەتىن جەتىستىكتەرىمىز بولۋى كەرەك ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. سونىمەن قاتار, بىزدە جىلدار بويى دامىپ كەلە جاتقان ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا سالالارى بويىنشا بازالىق نەگىزىمىزدى كورسەتۋگە ءتيىستىمىز. سونداي-اق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىرعان, ايتالىق, تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسى, مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىن دە پاش ەتۋىمىز كەرەك.
ءبىر قىزىعى, كەيبىرەۋلەر اسىعىستىق تانىتىپ: «ال ەندى ءبارىن جاڭادان باستايمىز! تەك «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋىمىز كەرەك! ول ەكولوگيالىق تازا, پايداسى كوپ», دەپ ۇرانداپ الا جۇگىرەدى. جوق, ول دا دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت كەمەڭگەر تالداۋشى رەتىندە ەشۋاقىتتا بار دۇنيەنى قيراتپاۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.
ارينە, «جاسىل» ەكونوميكاعا بەت بۇرامىز. بىراق ونى قولىمىزدا بار بايلىقتىڭ نەگىزىندە قۇرا بىلگەنىمىز ءجون. بۇل ماڭىزدى ۇستانىم دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ جەرىمىزگە جاراتقان يەمىز مۇناي مەن گازدىڭ جانە كومىردىڭ مول قورىن بەرگەن. ءبىرىن جويىپ نەمەسە ەكىنشىسىنە قارسى قويماي, ءبارىن دە كەشەندى تۇردە ىستەۋ كەرەك. بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى – ينتەگراتسيالانعان ەنەرگيا.
ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان بولاشاق ەنەرگياسى بار. ياعني, ءار ەلدىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بولماق. ماسەلەن, تەڭىز جاعالاۋىندا تۇراتىن ەلدەر جەل جانە گيدروەنەرگەتيكانى پايدالانادى. ال ءشول دالالى جەرلەردە ورنالاسقان ەلدەر قازىر كۇن ەنەرگياسىن الۋ ءتاسىلىن وتە قارقىندى دامىتۋدا. ال بىزدە جەر استى بايلىعى مول. مىسالى, قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى گازبەن جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ارالىق ۋاقىتتا پايدالاناتىن ەنەرگەتيكا دەپ ويلايمىن. ال ەرتەڭگى كۇنى جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن تارتۋ مۇمكىندىگى تۋىنداۋى مۇمكىن. قاراشىعاناق گاز كوندەنساتىندا ءتورت گاز تۋربيناسى ورناتىلعان, قازىر ءوندىرىس كەشەنىن تاۋەلسىز ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر جانە ارتىق قالعانىن ءبورلى اۋدانىنا تاراتادى.
جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋعا بىرتە-بىرتە, رەۆوليۋتسياسىز كوشۋىمىز كەرەك. سول سەكىلدى ءبىز قازىر اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدانۋىمىز قاجەت. اسكەري سىناق الاڭدارىنان كوپ زارداپ شەككەن ەلىمىزدە ەكولوگيالىق ماسەلە وتە وتكىر ەكەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, ۋكراينا مەن جاپونيادا اتوم ەلەكتر ستانسالارى جارىلعاندىعىن بىلەمىز. ارينە, ونداي اۆاريانىڭ سالدارى ادام ايتقىسىز اپات. ەشبىر ەلدىڭ باسىنا بەرمەسىن. سوندىقتان دا كەيبىر وتانداستارىمىز «بىزگە اتوم ەنەرگەتيكاسى كەرەك ەمەس!» دەپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ ءجۇر.
بىراق, عىلىمي پروگرەستى توقتاتا المايسىڭ! جانە دە قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا تەك قانا اتوم ەنەرگەتيكاسىندا ەمەس, تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. ەلەكتر ستانساسى كەم دەگەندە ون جىل سالىنادى, وسى ۋاقىت كەزەڭىندە الدىن الا ەسكەرتۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلىپ, ءپرينتسيپتى تۇردە وزگەرىپ, جاڭارىپ جاتادى. بۇعان دەيىن قايعىعا الىپ كەلگەن وقيعالاردى بولدىرماۋ شارالارى بويىنشا تاجىريبە مول جيناقتالدى ءارى قۇرىلىس نىسانىندا سونىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن. ءبىز ۋران كەنىنىڭ اسا مول قورىنا يە بولا وتىرىپ, ۋراندى قايتا وڭدەۋ بويىنشا وسكەمەن مەن قىزىلوردا قالالارىندا قازىرگى زامانعى وزىق تەحنولوگياسى بار كاسىپورىندارىمىز بولا تۇرا, «جوق, اتوم زياندى, وتە قاۋىپتى, اتوم ستانساسىن سالمايىق», دەپ باس تارتىپ جۇرە بەرسەك, بۇل دەگەنىمىز كەرى كەتۋ. كەرىسىنشە, قاتەرلى وقيعانى بولدىرماۋ تاسىلدەرىن عىلىمي تۇرعىدا جەتىلدىرە بەرۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ دە بىزگە ايتىپ وتىرعان ۇستانىمى – وسى. «يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ كەلەشەگىن ۇمىتپاۋ كەرەك. الەمنىڭ تاياۋداعى دامۋ كەلەشەگىندە ارزان اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىك وسە تۇسەتىن بولادى. قازاقستان – ۋران وندىرۋدە الەمدىك كوشباسشى. ءبىز اەس وتىنى ءۇشىن ءتول ءوندىرىسىمىزدى دامىتىپ, اتوم ستانساسىن سالۋعا ءتيىسپىز», دەدى ن.ءا.نازارباەۆ.
قازىر نيترونمەن جۇمىس ىستەيتىن جاڭا تۇردەگى رەاكتورلار بار, ولار مۇلدەم قاۋىپسىز. وعان «ۋران-235» وتىنى پايدالانىلادى. الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرى قاجەتتى ەنەرگيانى وسىنداي قۋاتتى وتىن كوزدەرىنەن الىپ وتىر. ولاردىڭ نىسانىندا جارىلىسقا الىپ كەلەتىن ەلەمەنتتەر جوق. ەلباسى دا ەگەر ءبىز ەنەرگەتيكا بالانسىنا بىرتە-بىرتە جاڭا ەنەرگيا تۇرلەرىن قوسىپ وتىرماساق, بۇل ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيىمدىلىككە قول جەتكىزە المايتىنىمىزدى مەڭزەدى. ياعني, ءبىز ەكونوميكالىق شىعىنى مول ەسكى تەحنولوگيامەن, بۇرىنعى قۇرال-جابدىقتارمەن الىسقا بارا المايمىز.
ەلباسىنىڭ وسىنداي كەلەشەكتە ەلدى العا باستىراتىن سالالارعا عىلىمي تۇرعىدا كوز سالاتىنى مەنىڭ دە كوڭىلىمدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. سوندىقتان بۇل جولداۋ جان-جاقتى تالقىلانىپ, تەرەڭ زەردەلەنەتىن بولادى. بارلىق سالالاردىڭ باعىتتارى بويىنشا اتقارىلاتىن ىستەر ايقىندالادى.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى وڭىرلەرگە بارىپ, جولداۋدا قانداي مىندەتتەر قويىلعانى جونىندە سايلاۋشىلارمەن پىكىر الماسادى. ەڭ باستىسى, ءاربىر ءوڭىر پرەزيدەنت جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وزدەرىنىڭ ناقتى جوسپارلارىن قابىلداۋى ءتيىس. ەلباسى مەملەكەتتىڭ دامۋ جوسپارىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ءپىشىنىن كورسەتىپ بەردى, ال ءبىز ونى وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ جوسپارى ارقىلى تولىقتىرۋىمىز كەرەك. قۋاتتى ايماقتار باردا قۋاتتى مەملەكەت بولاتىنى ءسوزسىز. جانە دە ءار ءوڭىردىڭ وزىنە لايىقتى, قولايلى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن پايدالانعانى ءجون. مىسالى, باتىس قازاقستاندا نەگىزگى ەنەرگيا كوزىن گازدان السا, قاراعاندى, پاۆلودار ايماعىندا كومىر ارقىلى وندىرەدى. سول سەكىلدى كۇن مەن جەل قۋاتىن الۋعا قولايلى وڭىرلەر دە از ەمەس. ويتكەنى, ەنەرگيانى الىس قاشىقتىققا تاسىمالداۋ وتە ءتيىمسىز. ءارى شىعىنى كوپ, ءارى قىمباتقا تۇسەدى.
ياعني, ءبىز ەنەرگيانى تەك ءبىر كوزدەن الىپ وتىرۋمەن شەكتەلمەۋىمىز كەرەك. ءارتۇرلى ءتيىمدى جولدارمەن الىنعان ەنەرگيا قۋاتىن ورتاق «قازاندىققا» جيناۋ قاجەت. بۇل – ءححى عاسىردىڭ ترەندى.
2009 جىلى قابىلدانعان «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» ارنايى زاڭ بار. ول زاڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋدىڭ ماقساتتارىن, نىساندارى مەن باعىتتارىن بەلگىلەيدى. الداعى ۋاقىتتا دا مىندەتتى تۇردە بۇل تىڭ سالا زاڭنامالىق تۇرعىدا جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. پرەزيدەنت بەرگەن تاپسىرماسىنا وراي جاڭادان كوپتەگەن زاڭ جوبالارى دايىندالادى. ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, سالىق سالۋ بويىنشا, اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭ جوبالارى پارلامەنتكە ۇسىنىلۋى ءتيىس. وندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋدا قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ, تاۋەكەلدەردى ازايتۋ, وسىنداي نىسانداردا جۇمىس ىستەيتىن باقىلاۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى دەپ ويلايمىن.
پرەزيدەنت ەگەمەندى ەل دامۋىنىڭ 22 جىلىندا بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن, ەل بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان باستى قۇندىلىقتار جاسالعاندىعىن, ولار كوكتەن تۇسپەگەنىن, بۇل قۇندىلىقتار ۋاقىت سىنىنان وتكەن قازاقستاندىق جول تاجىريبەسى ەكەنىن ايقىن جەتكىزدى.
سوعان وراي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىمەن بىرلەسىپ, «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى مىندەتتەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا ۇلى ماقساتتاردى العا قويامىز, سوندىقتان مەن بارلىق ساياسي پارتيالاردى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى, بارشا قازاقستاندىقتاردى 2050 ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتىنا جەتۋ جونىندەگى جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن!» دەدى.
ءبىز قازىر قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ كورسەتكىشى ارتا تۇسكەنىن انىق بايقاپ وتىرمىز. تەلەارنالار تىلشىلەرىنە قازاق تىلىندە سۇحبات بەرىپ تۇرعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن ءجيى كورەمىز. سونداي-اق, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردەن دايىندالعان سيۋجەتتەردەن دە وتانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ىقىلاسى ارتا تۇسكەنى كورىنىپ تۇر. بۇرىن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ, تەك قانا ورىسشا سويلەيتىن بولسا, قازىر قازاق تىلىندە ءتالىم الۋدا. بالاعا ءتىل ۇيرەتۋدى بالاباقشادان باستاۋ جونىندەگى ەلباسى يدەياسىنىڭ تەرەڭ ماڭىزى بار جانە ونىڭ ورىندالاتىنى جۇرەگىمىزگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى.
قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مارتەبە سانالۋى كەرەك. جانە بۇل ۇعىم قازىر شىندىققا اينالىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ءاربىر جاستىڭ قىزمەت جولىندا وسۋىنە دە وڭ ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ بارىسىندا دا ءتىل بىلگەننىڭ پايداسى زور. قازىر قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىن. سونىمەن قاتار, ەشبىر زاڭدا جازىلماسا دا, قازاق ءتىلىن بىلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دەگەن قازاقتار تاراپىنان مورالدىق قولداۋدىڭ بار ەكەنى انىق. قازاقتار وزگە ۇلت وكىلى «سالەمەتسىز بە؟» دەپ امانداسسا نەمەسە ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا تىلەگىن ايتسا, ەڭ باستىسى, تىلگە دەگەن شىنايى قۇرمەتىن بىلدىرسە, ولارعا ارقاشاندا ىلتيپاتپەن قارايدى. مىنە, وسى تۇراقتى دامۋدىڭ فيلوسوفياسى.
ۆيكتور كيانسكي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
________________________________
سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.
