وڭىردە 605 ەلدى مەكەن بار. شارۋاشىلىق ەسەبىنە سۇيەنسەك, اۋىلداعى مالساق قاۋىم 250,6 مىڭ ءىرى قارا, 43,2 مىڭ قوي-ەشكى, 12,8 مىڭ جىلقى باعىپ وتىر. بارلىعىن قوسقاندا 811,4 مىڭ باس. سوڭعى جىلدارى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن شارۋانىڭ جىگەرى مۇقالا باستاعاندىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا العا باسقان قادامدى كەرى كەتىرىپ تۇرعان دا وسى تۇيتكىل. بۇل ماسەلە ءىرى مەگاپوليستەرمەن قاتار, شالعايداعى, ات توبەلىندەي ادام قالعان اۋىلداردا دا ءجيى بايقالادى. قالالىق جەردە ءتىپتى كۇردەلى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندە نۇرلىكوش اۋىلى بار. اۋىل تۇرعىندارى نەگىزىنەن وبلىس ورتالىعىندا جانە ىرگەدەگى «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىندا جۇمىس ىستەيدى. ىستەيمىن دەگەن ادامعا جۇمىس تابىلادى, ايتسە دە, قىرىم مەن قىتايدان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا اتا-بابا توپىراعىنا قونىس اۋدارعان قاۋىمنىڭ قولى بايلاۋلى. وسى دالادا اتا كاسىپ – مال شارۋاشىلىعىنان نەسىبەسىن ايىرعان اعايىن ءتورت ت ۇلىگىن ءوسىرىپ, ىرىزدىققا كەنەلسەم دەيدى. ال وعان جايىلىمنىڭ جوقتىعى ابىلاي اسپاس اسۋداي جول بەرمەي جاتىر.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ» ۇلتتىق جوباسىن ۇسىنعان بولاتىن, – دەيدى نۇرلىكوش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى دامەتكەن ەسەتحان, – بۇل جوبانىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ دا بار. نەگىزى, قازىر مەملەكەتكە الاقان جايىپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادام جۇمىس ىستەپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى كەرەك. ءبىز اتاجۇرتقا كوشىپ كەلگەندە الايىق دەپ ەمەس, وتانىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسايىق دەپ كەلدىك. اتتەڭ شىركىن, مال ءوسىرۋ ءۇشىن جايىلىم مەن شابىندىق بولسا, ءبۇيىرىمىز شىعىپ قالار ەدى. كۇنكورىس قانا ەمەس, كەلەشەگىڭدى كەمەل ەتەتىن كاسىپ ەمەس پە, ءبىزدىڭ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى اتا كاسىپتىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن ادامدار, تەك بەرگى جاعىمىزدا كراسنويار اۋىلى, ارعى جاعىمىزدا تەمىر جول. الا سيىر جاياتىن الاقانداي جەر جوق. مال باعۋعا جاعداي جاسالسا, ەشكىمگە الاقان جايماس ەدىك.
مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەندىگى راس. ءار جەردىڭ قۇنارى ءارتۇرلى, ءشوپ شىعىمىن ەسەپتەي كەلە, وڭىردە ءار قارا مالعا 6,5 گەكتاردان 13,5 گەكتارعا دەيىن, قوي-ەشكىنىڭ ءار باسىنا 1,3 گەكتاردان 2,7 گەكتارعا دەيىن, ال جىلقىنىڭ ءار تۇياعىنا 7,8 گەكتاردان 16,2 گەكتارعا دەيىن جايىلىم قاجەت دەپ ەسەپتەلىنگەن. قازىرگى جايىلىمنىڭ كولەمىن قولدا بار مال باسىنا شاققاندا 1,7 ملن گەكتار جايىلىمنىڭ قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى بولادى. وڭىردەگى ارشالى, ەگىندىكول, جاقسى, زەرەندى, قورعالجىن, شورتاندى اۋداندارىندا جانە ستەپنوگورسك قالاسىندا جايىلىم جاعدايى ءتىپتى ۋشىعىپ تۇر. وزگە اۋدانداردا قاجەتتىلىك 58 پايىزدان جوعارى. مالدى-جاندى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا 287,6 مىڭ گەكتار, زەرەندى اۋدانىندا 180,3 مىڭ گەكتار, تسەلينوگراد اۋدانىندا 150,2 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر جەتىسپەيدى. بۇلاندى مەن بۋراباي اۋداندارىندا دا ءدال وسىنداي ماسەلە تۋىنداعان. ءورىسى تارىلعان ساندىقتاۋ, ەگىندىكول, استراحان اۋداندارىن دا اتاي كەتۋگە بولادى. اۋدان اكىمدىكتەرى اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان ورىندى وكپە-ناز تۋىنداۋىنا سەبەپشى بولىپ وتىرعان وسى جايدى ءبىرجولا شەشۋگە تالپىنعانىمەن, ازىرگە جاعداي وڭالار ەمەس. ەلدى مەكەندەر شەكاراسىن انىقتاپ, مەملەكەتتىك قورداعى جەردى قوسقاننىڭ وزىندە ءورىس كولەمى ايتارلىقتاي وسە قويعان جوق. اۋىل تۇرعىندارىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ يەلىگىندەگى جايىلىمدىق جەردى الىپ, ونىڭ ورنىنا وزگە جەردەن بەرىپ, امالداۋعا كوشكەن.
– 2021 جىلى بالامالى جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ارقىلى 2,1 مىڭ گەكتار القاپ كەرى الىندى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى ريمما قارىمساقوۆا, – ءشوپ شابۋ جانە مال جايۋ ءۇشىن جەكە تۇلعالارعا 14,7 مىڭ گەكتار كولەمىندە جەر بەرىلدى, 0,7 مىڭ گەكتار جەردىڭ كەلىسىمشارتى ەرىكتى تۇردە بۇزىلدى. ورمان القاپتارىنداعى بوس جەرلەردىڭ 13 مىڭ گەكتارىن اۋىل تۇرعىندارى پايدالانۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاسالعان. سونداي-اق 154,2 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر ەلدى مەكەندەرگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل تۇرعىندارىنا مالىن فەرمەرلەردىڭ جەرىنە جايۋعا رۇقسات بەرىلەدى دەگەن جالعان مەموراندۋم جاسالعاندىعىن دا اتاپ وتكەن بولاتىن. ءيا, وكىنىشكە قاراي, مەموراندۋمنىڭ دەنى جالعان بولىپ شىقتى. وتىرىكتىڭ ءورىسى قىسقارعان سوڭ 219 كەلىسىمشارت عانا قالىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇمىس ءالى دە شيراتىلا تۇسەدى.
اۋىلداعى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ورشىتپەۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, 545 مىڭ گەكتار جەردى پايدالانۋ ءۇشىن قالا جانە اۋىلدىق اكىمدىكتەر 219 مەموراندۋمعا قول قويعان. 2018-2021 جىلدارى جايىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى شورتاندى اۋدانىنىڭ دامسا اۋىلىنان, زەرەندى اۋدانىنىڭ بۇلاق, شاعالالى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنەن, تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ ورازاق, قورعالجىن اۋدانىنىڭ قورعالجىن اۋىلىنان ارىز-شاعىم كوپ ءتۇستى. بۇل ەلدى مەكەندەردەگى قوردالانىپ قالعان ماسەلە شارۋاشىلىق نىساندارىمەن جايىلىمدى بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋ ارقىلى شەشىلدى. بۇل جايدى شەشۋدىڭ تاعى ءبىر امالى بار, ول كونە جايلاۋلاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ.
– ەل رۋحاني جاڭعىرىپ جاتىر, شارۋاشىلىق تا سول سياقتى ەسكىنىڭ جۇرناعىن جاڭارتۋ ارقىلى ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. مىسالى, باعزى زامانداعى شۇيگىن جايلاۋلاردى قالپىنا كەلتىرسەك ۇتىمدى بولار ەدى, – دەيدى ەل اعاسى امانگەلدى بەكحوجين, – مال باسى بىرتىندەپ كوبەيگەن سوڭ جايىلىمنىڭ كەرەكتىگى بەلگىلى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا سان عاسىر بويى تۋسىراپ جاتقان سارىارقانىڭ سايىن دالاسى ءجوندى-ءجونسىز جوسپار قۋدىڭ كەسىرىنەن تۋتالاقاي بولىپ, تاناپتار تابالدىرىققا دەيىن جىرتىلدى. بۇگىن دە سول كورىنىس. ءسويتىپ, ءشوپ قورى, ءشوپتىڭ تۇقىمى جوعالىپ كەتتى. ەگىستىك كولەمىن ۇلعايتامىز دەپ ءجۇرىپ, ەلدىڭ مالىنا تيەسىلى جايىلىمنىڭ ازايعانى دا راس. قويدى, سيىردى, جىلقىنى توقىمداي جەردە توپىرلاتىپ, ءيىرىپ باققان سوڭ تاقىرعا اينالماعاندا نەسى قالسىن. كەيىنگى جىلدارى ەكپە ءشوپ القاپتارى توزىپ, وسپەي قالدى. ۋاقتىلى كۇتىلمەگەندىكتەن. ەسىلدىڭ بويىنداعى كەڭ كوسىلگەن جايىلىمداردا ميا, بوزعاناق, بۇيىرعىن, توبىلعى, بوزجۋسان, قوڭىرجۋسان, جەرجۋسان, كوكپەك, بالىقكوز, تۇزجاپىراق, اجىرىق, قاراشاعىر, اق شاعىر, قارعاتۇياق, قوڭىرباس, اقسەلەۋ, كارىقىز, تۇيەجاپىراق, بايشەشەك, قياق ءتارىزدى وسىمدىكتەر قاۋلاپ وسەدى. ەگەر وسى جەردە جايلاۋ ۇيىمداستىرىپ, قولدا بار مالدى كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن باقسا, اۋىل ىرگەسىندەگى جايىلىمدار بوسار ەدى. جايلاۋدا مەملەكەت مالعا قاجەتتى قۇدىق قازىپ, جاعداي تۋدىرسا ءتىپتى جاقسى. مال باسىن كوبەيتۋگە بەل بۋىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭدا جاڭا اگرويننوۆاتسيالىق سالانىڭ قارقىندى دامىپ, ايتارلىقتاي ءونىم الۋى, العان ونىممەن تولايىم ەلدى قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن وسىمدىك شارۋاشىلىعىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, ونىڭ ءونىمدى پايدالى تۇرلەرىن توزىپ كەتكەن جايىلىمدىق جەرلەرگە اۋىستىرۋى قاجەت.
2018 جىلى اۋداندىق, قالالىق اكىمدىكتەرگە جەر كودەكسىنىڭ 84 بابىنا سايكەس مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن جەردى قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. ايتكەنمەن, قايتارىپ الۋ كەزىندە سول اۋىلدىق وكرۋگتەن ءدال سونداي جەر بەرىلۋى قاجەت. ال ولاي جاساۋعا بوس جاتقان جەردىڭ جوقتىعى مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسىعان وراي بۇگىنگى كۇنى بۇل مەحانيزمنىڭ ماسەلەنى شەشۋگە قاۋقارى جەتپەيتىندىگىن قاداپ ايتۋعا ءتيىستىمىز. سوندىقتان جەر كودەكسىنە ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلۋى قاجەت. مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن قايتارىلعان جەردىڭ وتەۋىنە ءدال سونداي جەر تەلىمى بەرىلمەيتىن بولسا شە؟.. ەندىگى ءبىر ماسەلە, اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن ەگىستىك القاپتارىنىڭ ورنالاسۋى. بۇل وتە ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. تاياۋدا سادوۆىي اۋىلىندا ءۇي سالاتىن جەر تەلىمى كەزەگىنە 200-دەن استام وتباسىنىڭ تۇرعاندىعىن, مال جاياتىن بالانىڭ جايالىعىنداي جەردىڭ جوق ەكەنىن ەل گازەتى «ەگەمەندە» جازعان بولاتىنبىز. ءدال وسىنداي كەرى كەتكەن كورىنىستى كوپتەگەن اۋىلدان كورۋگە بولادى. اۋەل باستا اۋىلدىق جانە اۋداندىق اكىمدىكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا ەگىستىك جەردى بولگەن كەزدە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسىن مۇلدەم ەسكەرمەگەن.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وتەۋگە بەرىلەتىن جەر تەلىمىنسىز جەردى قايتارىپ الۋ مەحانيزمى ورماندى القاپتارى كوپ بۋراباي, زەرەندى, بۇلاندى اۋداندارىندا قولدانىلسا وڭ بولار ەدى. كۋرورتتى ايماقتىڭ قۇيقالى جەرى ەرەكشە قورعالاتىن ءوڭىر. سوندىقتان بۇل جەردە جاننات جەردى باس-كوزسىز جىرتا بەرۋگە جانە بولمايدى.
اۋىلداعى شيەلەنىستى جويۋ, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءتورت ت ۇلىكتىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعاندىقتان كەيىن جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ماسەلە وڭىنان شەشىلسە عانا ەل ىشىندەگى وكپە-ناز سەيىلىپ, بەرەكە كىرەر ەدى. ايتپەسە, جايىلىمى جوق اۋىلعا جال بىتە مە؟!
اقمولا وبلىسى
