تانىم • 21 اقپان، 2022

تاگيەۆتىڭ ءجۇز جىلدىق تاپسىرىسى

396 رەت كورسەتىلدى

مىنا ءبىر اسقاق بولمىس، پاڭ ءبىتىم، سىرت كەلبەتى سۇستى بولعانمەن ىشكى رۋحىنان مەيىرىم نۇرى توگىلىپ تۇرعان تەكتى تۇلعانىڭ سۋرەتىنە كوزى ءتۇسىپ كەتكەن كەز كەلگەن ادام ونىڭ ومىردە جاي ادام بولماعاندىعىن بىردەن مولشەرلەيتىنى انىق.

كەيدە ادامنىڭ داۋىسىنا، ءتۇر-تۇلعاسىنا، ءتىپتى سۋرەتىنە قاراپ-اق ونىڭ پاراسات-پايىمىنا، زەيىن-زەردەسىنە، ىشكى مادەنيەتى مەن ءبىلىم كوكجيەگىنە بىردەن باعا بەرۋگە بولادى.

سوڭىنا ولمەس ونەگە، وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتكەن كەسەك تۇلعالار از بولماعان. ونىڭ ىشىن­دە تۇگەل تۇركى الەمىنە ەسىمى ايگىلى جاندار دا جەتەرلىك. بۇل ءتىزىمنىڭ باس جاعىندا، البەتتە  ازەربايجاننىڭ اتاقتى قايراتكەر ۇلى، العاش مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى، كەلەشەك ۇرپاققا كەمەل بولمىسىمەن كەرەمەت ۇلگى بولا بىلگەن زەينالابدين تاگيەۆ تۇرار ەدى.

ارينە، باق-داۋلەت كەز كەلگەن ادامعا وڭايلىقپەن بىتە بەرمەي­دى. وعان تاباندى ەڭبەك، ءبىلىم-بى­لىك، قاجىر-قايرات كەرەك. تاگيەۆ­تىڭ تاباندىلىعى بۇل جولدا ونى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەمىستى جەت­كىزەدى.

تاگيەۆ تاعىلىمى تۋرالى جال­پى كوپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ ەسەپ­سىز ەڭبەكتەرىن تۇگەل تىزبەلەپ شىعا الماسپىز، دەگەنمەن بىرەر ۇلاعاتىن، ۇرپاق يگىلىگى ءۇشىن ۇپاي­سىز جاساعان جاقسىلىقتارىن جازا كەتكەنىمىز ءجون.

وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇ­رىن باقىلىق باي-ماناپ زەينا­لابدين ءوزى تۋعان توپىراققا اپاراتىن تاس جولدى تاماشالاپ جون­دەۋدەن، ونى كەڭەيتىپ سالۋدان باس­تاپتى. ءيا، قازاقتا دا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» دەگەن تاماشا تاعى­لىمدى ءسوز بار. بىراق سول ءتام­سىلدى وسى كۇنى ءوز بەيىلىمەن ورىن­داپ جاتقان قالتالىلاردى كوپ كەزدەستىرە بەرمەيسىز...

زامانىندا ءبىزدىڭ قازاق ساحاراسىنان دا  شىققان اتاقتى اتىمتاي جومارت ازاماتتار جەتەرلىك ەدى. بىراق ولاردىڭ بار دۇنيە-مۇلكىن سول كەزدەگى سولاقاي ساياسات تالان-تاراجعا سالىپ، وزدەرىن اتىپ-اسىپ، تۋ-تالاقايلارىن شىعاردى. ءبىزدىڭ مامان – تۇرىسبەك، اقاي­دىڭ قاسەندەرى سىندى تاگيەۆ تە قايىرىمدىلىق ىستەرگە قىرۋار قار­جى جۇمساعان ادام. ونەرلى جاستاردى ماسكەۋ، قازان، سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە، ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا جىبەرەدى. مەكتەپتەر سالدىرىپ، زيالى قاۋىمعا ماتەريالدىق كو­مەك كورسەتۋدى وزىنە بۇلجىماس پا­رىز ساناپ ءوتىپتى.

ۆ

1883 جىلى ءوز قاراجاتىنا دراما تەاترىنىڭ عيماراتىن سال­­دىر­تادى. الايدا ول تەاتر الدەكىمدەردىڭ قاستاندىعىمەن  وتقا ورانىپ، تۇگەلىمەن ورتەنىپ كەتىپتى. بىراق تاباندى تاگيەۆ ونى قايتادان سالدىرتۋعا قايىرا قا­راجات بولگىزەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا بايلىق – ول ۇلت رۋحانيا­تىنا قىزمەت ەتكەندە عانا قا­يىرلى بولماق ەكەن. قاجى زەي­نا­لابدين 1901 جىلى باكۋدە قىز­دارعا ارنالعان گيمنازيا، كە­دەي بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەر­نات تا اشادى. ايتا بەرسەك ازەربايجاندىق قالتالى دا قايى­رىم­دى جومارتتىڭ مۇنداي يگى ىستەرى كوپ-اق.

اۋەلگى سوزىمىزدە تاگيەۆتى تۇ­­گەل تۇركىگە ورتاق تۇلعا دەپ وت­تىك قوي. ونىڭ قازاق دالاسى­نا دا شاشقان شاراپاتى از ەمەس. بۇل تۋراسىندا فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى سا­عىم­باي جۇماعۇل­دىڭ «تاگيەۆ تاعى­لىمى» اتتى كو­لەم­دى ماقالاسى بار. عالىم اتالعان ماقالادا ونىڭ عۇمىربايانى­نا، كوزى تىرى­سىندە جاساعان كوپ ىستەرىنە كەڭى­نەن توقتالا كە­لىپ، اتاقتى تا­گيەۆ­تىڭ يماني قاسيەت­تەرگە تولى قايىرىمدىلىق شاپا­عاتى­نان الاش بالاسى دا شەت قال­ما­عان­دىعىن، سول كەزدە جارىق كو­رىپ، قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بول­عان  «قازاقستان» گازە­تىنە كومەكتەسۋىن سۇراپ تا­عيەۆكە شاڭ­گەرەي بوكەي ۇلى عۇ­مار قاراش پەن ەلەۋسىن بۇيرا­ ۇلىن جىبەرگەندىگىن، حات جولدا­عاندىعىن دا جازادى.

«اتىمتاي جومارتتىعىمەن ۇل­تىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن دەگ­داردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىن قام­تىعان قايىرىمدىلىق كو­مەگى ەرەكشە تاعىلىمعا تولى. پەتەر­بۋرگتەگى مەشىت قۇرىلىسىنا 1 100، قاپ تاۋى مەن داعىستان مەشىت­تەرىن جوندەۋگە 5000، باكۋ زيراتىن اباتتاندىرۋعا 5000، استرا­حان مەشىتىن قايتا قالپىنا كەل­تىرۋگە 5000، تەگەرانداعى مەدرەسە قۇرىلىسىنا 55 000، «ساادات» مەكتەبىنە كومەك رەتىندە 5000، جەتىم-جەسىر، اۋرۋ-سىرقاۋ جانداردى قولداۋ ماقساتىندا 8 500، كوممەرتسيالىق ۋچيليششە مەن مۇ­سىلمان بالالارىنىڭ وقۋىنا 50 000 سوم (رۋبل) كولەمىندە دە­مەۋشىلىك جاسادى.

مەتسەناتتىڭ قازاق توپىراعىندا 1911 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىنان 1913 جىلدىڭ 15 قاراشاسى­نا دەيىن جارىق كورگەن العاش­قى ۇلتتىق باسىلىمدارى­نىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتىنە سۇ­يەۋ بولۋداعى كەسەك مىنەزى سۇيسىن­دىرەدى. باسىلىمدى شىعارۋداعى قارجى ماسەلەسى تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدە زەينەل-عابيدەن تاعيەۆكە شاڭگەرەي بوكەي ۇلى عۇمار قاراش پەن ەلەۋسىن بۇي­را ۇلىن جىبەرىپ، كومەك قولىن ۇسىنۋدى ءوتىنىپ حات جولدايدى.

«شاڭگەرەيدىڭ تاعيەۆكە ءوز قولىنان حات جازىپ بەرىپ جىبەر­گەنىن عۇمار دا سۇلتاننىڭ الدىندا ايتقان ءمارسيا جىرىندا: ەكى اۋىز جازعان سوزىمەن، جەر شەتىنە كەتكەن جان، ىزدەگەنى تاپ بولماي، مۇڭايىپ ەلگە بوس كەلمەس، بوس كەلمەۋدىڭ سەبەبى: ءتۇرلى ءجوندى بىلەسىڭ، ءجونىن تاۋىپ لايىقتى، سوزدەر جازىپ بەرەسىڭ. ءجونىن تاپ­قان جۇمىستى، قايت ەتۋگە حوش الماي، نەندەي ادام سەسكەنبەس، دەپ اڭعارتقان عوي»، دەپ جازادى.

«قازاقستان» گازەتىن شىعارۋ­دا شاڭگەرەي بوكەي ۇلى، عۇمار قا­راش، ەلەۋسىن بۇيرا ۇلى (بۇي­رين)، باقىتجان قاراتاەۆ، عۇ­باي­دوللا بەرديەۆتەر قايتپاس قاي­سارلىق تانىتتى. «الا تۋ ابى­لايدىڭ الا اتتانساڭ، الامان ارتىڭداعى بىرەۋى مەن» دەپ بىلگەن عاجايىپ ونەر يەسى شاڭگەرەي گازەتكە قارجىلاي كومەك بەردى، دەمەۋشىلىك جاسادى. بۇگىنگى ۇعىم­عا جاناستىرا ايتساق، ەل يگىلىگى ءۇشىن قازاق توپىراعىندا ەسەن­قۇل قاجى مامان، احمەت يشان ورازاي قاتارىندا ۇلتتىق  مە­تسە­نانتتىقتىڭ نەگىزىن قالادى»، دەيدى س.جۇماعۇل.

ءيا، شىنىمەن ار جاعى تەكتى، قازاقشا ايتقاندا جىلىگىنىڭ مايى تولىق ماناپ زەينالابدين قاي جاعىنان بولسىن كەلەشەك ۇر­پاق­قا، ءتىپتى تۇتاس ادامزاتقا ۇلگى ەتەرلىك ۇلكەن تۇلعا. وسى ماقا­لا­مىزدى پايدالانا وتىرىپ، كوپ­شىلىككە بەلگىلى بولسا دا ونىڭ ءجۇز جىل بۇرىنعى تاپسىرىس نەمەسە ءجۇز جىل بۇرىنعى كەلىسىم اتتى اڭىزعا بەرگىسىز اتاقتى ءىس-ارەكەتىن قايىرا ايتا كەتكىمىز كەلىپ وتىر.

بىردە ول گەرمانيانىڭ الدە­بىر قالاسىندا قوناقتا ءجۇرىپ،  قىمباتتاۋ ءبىر مەيرامحاناعا كىرە سالادى. جالپى ەۋروپالىقتاردىڭ ءوڭى وزدەرىنەن وزگەشەلەۋ ازياتتار­عا ءسال مەنسىنبەي قارايتىندا­رى بار ەمەس پە؟ تاگيەۆكە دە ءدال سو­لاي  ەشكىم ءمان بەرمەي، ءتىپتى قا­راپايىم داياشىنىڭ ءوزى ونى كىسى دەپ قابىلداي قويمايدى. داياشىنى ءوزى دە شاقىرىپ كو­رە­دى، بىراق ونىسىنان دا ەش ناتي­جە شىقپايدى. قايتەدى، وتىرا بەرە مە، ءوزىنىڭ بەكزات بولمى­­سىن ەشكىمگە ءيىپ كورمەگەن زەينە­لابدين مەيرامحانادان شىعىپ كەتە بارادى.

الدەبىر ۋاقىتتا الگى نىسان­نىڭ يەسى ءوزىنىڭ مەيرامحاناسىنا اتاقتى تاگيەۆتىڭ كەلگەنىن، كىرە تۇرىپ تاماقتانا الماي كەتكەنىن ەستي سالا ارتىنان ادامدارىن جۇگىرتىپ، جانى قالماي كەشىرىم سۇرايدى. ارنايى داستارقان جايدىرىپ، ءبىر اشۋىن بەرۋىن سۇرايدى. سوندا زەينالابدين  الگى مەيرامحانا يەسىنەن: «وسىناۋ ءبىر ۇستەلدى ءبىر ساعاتقا جالداپ السام، قانشا تولەۋىم كەرەك؟» دەپ سۇرايدى. قو­جايىن ۇستەلدىڭ باعاسىن ايتادى. زەينالابدين ارى قاراي  ۇستەلدى ءبىر كۇنگە، ءبىر اپتاعا، ءتىپ­تى  ءبىر ايعا جالداعانداعى باعا­سىن سۇرايدى. سىزگە وتىرىك، بىزگە شىن، ودان ءبىر جىلدىڭ، ون جىل­دىڭ، اقىر اياعىندا ءجۇز جىلعا جا­لعا الۋدىڭ باعاسىن سۇرايدى. ايتىلعان باعانى تولىق ەستىپ بولعان سوڭ:

– مەن وسى ۇستەلدىڭ ءجۇز جىل­دىق اقشاسىن تولەيمىن، بۇل مەي­رامحانانىڭ ەسىگىنەن ەنگەن كەز كەلگەن مۇسىلماندى وسى ۇستەلدەن تەگىن تاماقتاندىراسىز، – دەيدى.

مەيرامحانا يەسى كەلىسەدى. بى­­لايشا ايتقاندا تاگيەۆتىڭ ءجۇز جىل­دىق تاپسىرىسى قابىل­دا­نادى.

وقيعا 1911 جىلى بولعان ەكەن. سودان نە كەرەك، ءبىر عاسىر وتەدى. 2011 جىلى گەرمانيا ەلشىلىگى ازەر­بايجانعا حات جولداپ، ءجۇز جىلدىق كەلىسىمنىڭ اياقتالعانىن حابارلاپتى. وسىدان كەيىن نەمىس حالقىن ۇقىپتى دەمەي كورىڭىز؟! جانە دە ءسوز اياعىندا: «تاعى دا وسىنداي كەلىسىم جاسايتىن باي­لارىڭىز بولسا، تاپسىرىس قابىل­داۋعا دايىنبىز» دەپ ازىلدەپتى. الگى مەيرامحانا يەسى دە، ونىڭ بەرگى ۇرپاقتارى دا اۋەلگى ۋادەدە تۇرىپ، ءجۇز جىل بويى اتالعان مەيرامحاناعا كىرگەن كەز كەلگەن مۇسىلماندى ۇلتىنا قاراماي، زەينالابدين تاگيەۆتىڭ ەسەبىنەن تاماقتاندىرىپ كەلگەن ەكەن.

ويلاپ قاراڭىز، تاگيەۆتىڭ تەلەگەي-تەڭىز بايلىعىنىڭ بۇل ءبىر پاراسى عانا. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، قالتاسى قالىڭ قاجى ءبىر وتىرعاندا ءجۇز جىلدىڭ  ەسەبىن ءبىر ءوزى جاۋىپ كەتە بەرەتىن بولعان.

توقىما ونەركاسىبىن، بالىق شارۋاشىلىعىن، مۇناي ءوندىرىسىن، ايتا بەرسەك جەتەدى،  وسىنشاما كوپ ءىستى قاراپايىم تاس قالاۋشى بولىپ باستاعان تاگيەۆ ءبىر ءوزى الىپ جۇرگەن. بىلايشا ايتقاندا تاگيەۆ اينالىسقان اۋقىمدى جوبالار. قاراپايىم ەتىكشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم دەپ ەرىنىپ قالعان جوق، جاستايىنان تاس قالاۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن زەينالابدين وتىز جاسىندا العاشقى قارجىسىن جيىپ، كەيىن جوعارىدا اتالعان كاسىپ تۇرلەرىمەن شۇعىلدانىپ، مول بايلىققا قول جەتكىزدى.

قارجىلى قاجىنىڭ قازاققا قاتىستى تۇسىنا قايىرا تاعى توقتالساق، عۇمار قاراش جاريا­لاعان ماقالادا: «بىلتىر 1911 جىلى زاۋزا جۇلدىزىنىڭ باس كەزىندە «قازاقستان» گازەتىن اتقا مىنگىزىپ، ادام ەتۋ قايعىسىندا ادامدار اراسىندا ەتىلگەن ءبىر قاۋلى بويىنشا اللا دەپ اتتا­نىپ، باقى قالاسىنداعى زەينەل-عابيدەن تاعيەۆتى ىزدەپ، ەلدەن ەكەۋ شىقتىق. «ەرىككەن ەكى تەن­تەك ەلدەن شىعىپ كەتتى» دەۋ­شىلەر كوپ بولسا دا، شىن ءتان كوڭىل­دەرىنەن «قايىرلى ساپار تىلەپ، جەڭىل بارىپ، اۋىر قايتقاي» دەپ دۇعا ەتۋشى دەپ دۇعا تىلەۋشى حا­يىر قۋاتتىلارىمىز بولۋىن دا بىلەتىن ەدىك. اق نيەتىمىز قۇر­مەتىنە اللا تىلەگىمىزدى وڭعارىپ، بار­عان قاجىمىز قوش الدى، «قا­زاقستانعا» 1000 سوم جاردەم بەردى، اتالىق سيفاتىنان اعىپ شىققان سوزدەرىن ايتتى…»، دەپ تاگيەۆتىڭ اتى-ءجونى ايقىن جازىلادى.

زەينالابدين تاگيەۆ 1924 جىلى 101 جاسىندا وكپەسىنە تيگەن سۋىقتان اۋىر ناۋقاستانىپ،  قايتىس بولعان ەكەن. مىنەكەي، ءبىز وسى كۇندە باي­لىعىن بارلىق ادام­زاتقا ورتاق ەت­كەن تۇلعالار تىزىمىندە تۇگەل تۇر­كىگە ورتاق تارلان تاگيەۆتى، قا­جى قانداسىمىزدى ەرەكشە ايتا جۇر­گەنىمىز ءجون.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار