كەيدە ادامنىڭ داۋىسىنا, ءتۇر-تۇلعاسىنا, ءتىپتى سۋرەتىنە قاراپ-اق ونىڭ پاراسات-پايىمىنا, زەيىن-زەردەسىنە, ىشكى مادەنيەتى مەن ءبىلىم كوكجيەگىنە بىردەن باعا بەرۋگە بولادى.
سوڭىنا ولمەس ونەگە, وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتكەن كەسەك تۇلعالار از بولماعان. ونىڭ ىشىندە تۇگەل تۇركى الەمىنە ەسىمى ايگىلى جاندار دا جەتەرلىك. بۇل ءتىزىمنىڭ باس جاعىندا, البەتتە ازەربايجاننىڭ اتاقتى قايراتكەر ۇلى, العاش مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى, كەلەشەك ۇرپاققا كەمەل بولمىسىمەن كەرەمەت ۇلگى بولا بىلگەن زەينالابدين تاگيەۆ تۇرار ەدى.
ارينە, باق-داۋلەت كەز كەلگەن ادامعا وڭايلىقپەن بىتە بەرمەيدى. وعان تاباندى ەڭبەك, ءبىلىم-بىلىك, قاجىر-قايرات كەرەك. تاگيەۆتىڭ تاباندىلىعى بۇل جولدا ونى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەمىستى جەتكىزەدى.
تاگيەۆ تاعىلىمى تۋرالى جالپى كوپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ ەسەپسىز ەڭبەكتەرىن تۇگەل تىزبەلەپ شىعا الماسپىز, دەگەنمەن بىرەر ۇلاعاتىن, ۇرپاق يگىلىگى ءۇشىن ۇپايسىز جاساعان جاقسىلىقتارىن جازا كەتكەنىمىز ءجون.
وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن باقىلىق باي-ماناپ زەينالابدين ءوزى تۋعان توپىراققا اپاراتىن تاس جولدى تاماشالاپ جوندەۋدەن, ونى كەڭەيتىپ سالۋدان باستاپتى. ءيا, قازاقتا دا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» دەگەن تاماشا تاعىلىمدى ءسوز بار. بىراق سول ءتامسىلدى وسى كۇنى ءوز بەيىلىمەن ورىنداپ جاتقان قالتالىلاردى كوپ كەزدەستىرە بەرمەيسىز...
زامانىندا ءبىزدىڭ قازاق ساحاراسىنان دا شىققان اتاقتى اتىمتاي جومارت ازاماتتار جەتەرلىك ەدى. بىراق ولاردىڭ بار دۇنيە-مۇلكىن سول كەزدەگى سولاقاي ساياسات تالان-تاراجعا سالىپ, وزدەرىن اتىپ-اسىپ, تۋ-تالاقايلارىن شىعاردى. ءبىزدىڭ مامان – تۇرىسبەك, اقايدىڭ قاسەندەرى سىندى تاگيەۆ تە قايىرىمدىلىق ىستەرگە قىرۋار قارجى جۇمساعان ادام. ونەرلى جاستاردى ماسكەۋ, قازان, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە, ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا جىبەرەدى. مەكتەپتەر سالدىرىپ, زيالى قاۋىمعا ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋدى وزىنە بۇلجىماس پارىز ساناپ ءوتىپتى.
1883 جىلى ءوز قاراجاتىنا دراما تەاترىنىڭ عيماراتىن سالدىرتادى. الايدا ول تەاتر الدەكىمدەردىڭ قاستاندىعىمەن وتقا ورانىپ, تۇگەلىمەن ورتەنىپ كەتىپتى. بىراق تاباندى تاگيەۆ ونى قايتادان سالدىرتۋعا قايىرا قاراجات بولگىزەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا بايلىق – ول ۇلت رۋحانياتىنا قىزمەت ەتكەندە عانا قايىرلى بولماق ەكەن. قاجى زەينالابدين 1901 جىلى باكۋدە قىزدارعا ارنالعان گيمنازيا, كەدەي بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات تا اشادى. ايتا بەرسەك ازەربايجاندىق قالتالى دا قايىرىمدى جومارتتىڭ مۇنداي يگى ىستەرى كوپ-اق.
اۋەلگى سوزىمىزدە تاگيەۆتى تۇگەل تۇركىگە ورتاق تۇلعا دەپ وتتىك قوي. ونىڭ قازاق دالاسىنا دا شاشقان شاراپاتى از ەمەس. بۇل تۋراسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساعىمباي جۇماعۇلدىڭ «تاگيەۆ تاعىلىمى» اتتى كولەمدى ماقالاسى بار. عالىم اتالعان ماقالادا ونىڭ عۇمىربايانىنا, كوزى تىرىسىندە جاساعان كوپ ىستەرىنە كەڭىنەن توقتالا كەلىپ, اتاقتى تاگيەۆتىڭ يماني قاسيەتتەرگە تولى قايىرىمدىلىق شاپاعاتىنان الاش بالاسى دا شەت قالماعاندىعىن, سول كەزدە جارىق كورىپ, قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان «قازاقستان» گازەتىنە كومەكتەسۋىن سۇراپ تاعيەۆكە شاڭگەرەي بوكەي ۇلى عۇمار قاراش پەن ەلەۋسىن بۇيرا ۇلىن جىبەرگەندىگىن, حات جولداعاندىعىن دا جازادى.
«اتىمتاي جومارتتىعىمەن ۇلتىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن دەگداردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىن قامتىعان قايىرىمدىلىق كومەگى ەرەكشە تاعىلىمعا تولى. پەتەربۋرگتەگى مەشىت قۇرىلىسىنا 1 100, قاپ تاۋى مەن داعىستان مەشىتتەرىن جوندەۋگە 5000, باكۋ زيراتىن اباتتاندىرۋعا 5000, استراحان مەشىتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە 5000, تەگەرانداعى مەدرەسە قۇرىلىسىنا 55 000, «ساادات» مەكتەبىنە كومەك رەتىندە 5000, جەتىم-جەسىر, اۋرۋ-سىرقاۋ جانداردى قولداۋ ماقساتىندا 8 500, كوممەرتسيالىق ۋچيليششە مەن مۇسىلمان بالالارىنىڭ وقۋىنا 50 000 سوم (رۋبل) كولەمىندە دەمەۋشىلىك جاسادى.
مەتسەناتتىڭ قازاق توپىراعىندا 1911 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىنان 1913 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنا دەيىن جارىق كورگەن العاشقى ۇلتتىق باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتىنە سۇيەۋ بولۋداعى كەسەك مىنەزى سۇيسىندىرەدى. باسىلىمدى شىعارۋداعى قارجى ماسەلەسى تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدە زەينەل-عابيدەن تاعيەۆكە شاڭگەرەي بوكەي ۇلى عۇمار قاراش پەن ەلەۋسىن بۇيرا ۇلىن جىبەرىپ, كومەك قولىن ۇسىنۋدى ءوتىنىپ حات جولدايدى.
«شاڭگەرەيدىڭ تاعيەۆكە ءوز قولىنان حات جازىپ بەرىپ جىبەرگەنىن عۇمار دا سۇلتاننىڭ الدىندا ايتقان ءمارسيا جىرىندا: ەكى اۋىز جازعان سوزىمەن, جەر شەتىنە كەتكەن جان, ىزدەگەنى تاپ بولماي, مۇڭايىپ ەلگە بوس كەلمەس, بوس كەلمەۋدىڭ سەبەبى: ءتۇرلى ءجوندى بىلەسىڭ, ءجونىن تاۋىپ لايىقتى, سوزدەر جازىپ بەرەسىڭ. ءجونىن تاپقان جۇمىستى, قايت ەتۋگە حوش الماي, نەندەي ادام سەسكەنبەس, دەپ اڭعارتقان عوي», دەپ جازادى.
«قازاقستان» گازەتىن شىعارۋدا شاڭگەرەي بوكەي ۇلى, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرا ۇلى (بۇيرين), باقىتجان قاراتاەۆ, عۇبايدوللا بەرديەۆتەر قايتپاس قايسارلىق تانىتتى. «الا تۋ ابىلايدىڭ الا اتتانساڭ, الامان ارتىڭداعى بىرەۋى مەن» دەپ بىلگەن عاجايىپ ونەر يەسى شاڭگەرەي گازەتكە قارجىلاي كومەك بەردى, دەمەۋشىلىك جاسادى. بۇگىنگى ۇعىمعا جاناستىرا ايتساق, ەل يگىلىگى ءۇشىن قازاق توپىراعىندا ەسەنقۇل قاجى مامان, احمەت يشان ورازاي قاتارىندا ۇلتتىق مەتسەنانتتىقتىڭ نەگىزىن قالادى», دەيدى س.جۇماعۇل.
ءيا, شىنىمەن ار جاعى تەكتى, قازاقشا ايتقاندا جىلىگىنىڭ مايى تولىق ماناپ زەينالابدين قاي جاعىنان بولسىن كەلەشەك ۇرپاققا, ءتىپتى تۇتاس ادامزاتقا ۇلگى ەتەرلىك ۇلكەن تۇلعا. وسى ماقالامىزدى پايدالانا وتىرىپ, كوپشىلىككە بەلگىلى بولسا دا ونىڭ ءجۇز جىل بۇرىنعى تاپسىرىس نەمەسە ءجۇز جىل بۇرىنعى كەلىسىم اتتى اڭىزعا بەرگىسىز اتاقتى ءىس-ارەكەتىن قايىرا ايتا كەتكىمىز كەلىپ وتىر.
بىردە ول گەرمانيانىڭ الدەبىر قالاسىندا قوناقتا ءجۇرىپ, قىمباتتاۋ ءبىر مەيرامحاناعا كىرە سالادى. جالپى ەۋروپالىقتاردىڭ ءوڭى وزدەرىنەن وزگەشەلەۋ ازياتتارعا ءسال مەنسىنبەي قارايتىندارى بار ەمەس پە؟ تاگيەۆكە دە ءدال سولاي ەشكىم ءمان بەرمەي, ءتىپتى قاراپايىم داياشىنىڭ ءوزى ونى كىسى دەپ قابىلداي قويمايدى. داياشىنى ءوزى دە شاقىرىپ كورەدى, بىراق ونىسىنان دا ەش ناتيجە شىقپايدى. قايتەدى, وتىرا بەرە مە, ءوزىنىڭ بەكزات بولمىسىن ەشكىمگە ءيىپ كورمەگەن زەينەلابدين مەيرامحانادان شىعىپ كەتە بارادى.
الدەبىر ۋاقىتتا الگى نىساننىڭ يەسى ءوزىنىڭ مەيرامحاناسىنا اتاقتى تاگيەۆتىڭ كەلگەنىن, كىرە تۇرىپ تاماقتانا الماي كەتكەنىن ەستي سالا ارتىنان ادامدارىن جۇگىرتىپ, جانى قالماي كەشىرىم سۇرايدى. ارنايى داستارقان جايدىرىپ, ءبىر اشۋىن بەرۋىن سۇرايدى. سوندا زەينالابدين الگى مەيرامحانا يەسىنەن: «وسىناۋ ءبىر ۇستەلدى ءبىر ساعاتقا جالداپ السام, قانشا تولەۋىم كەرەك؟» دەپ سۇرايدى. قوجايىن ۇستەلدىڭ باعاسىن ايتادى. زەينالابدين ارى قاراي ۇستەلدى ءبىر كۇنگە, ءبىر اپتاعا, ءتىپتى ءبىر ايعا جالداعانداعى باعاسىن سۇرايدى. سىزگە وتىرىك, بىزگە شىن, ودان ءبىر جىلدىڭ, ون جىلدىڭ, اقىر اياعىندا ءجۇز جىلعا جالعا الۋدىڭ باعاسىن سۇرايدى. ايتىلعان باعانى تولىق ەستىپ بولعان سوڭ:
– مەن وسى ۇستەلدىڭ ءجۇز جىلدىق اقشاسىن تولەيمىن, بۇل مەيرامحانانىڭ ەسىگىنەن ەنگەن كەز كەلگەن مۇسىلماندى وسى ۇستەلدەن تەگىن تاماقتاندىراسىز, – دەيدى.
مەيرامحانا يەسى كەلىسەدى. بىلايشا ايتقاندا تاگيەۆتىڭ ءجۇز جىلدىق تاپسىرىسى قابىلدانادى.
وقيعا 1911 جىلى بولعان ەكەن. سودان نە كەرەك, ءبىر عاسىر وتەدى. 2011 جىلى گەرمانيا ەلشىلىگى ازەربايجانعا حات جولداپ, ءجۇز جىلدىق كەلىسىمنىڭ اياقتالعانىن حابارلاپتى. وسىدان كەيىن نەمىس حالقىن ۇقىپتى دەمەي كورىڭىز؟! جانە دە ءسوز اياعىندا: «تاعى دا وسىنداي كەلىسىم جاسايتىن بايلارىڭىز بولسا, تاپسىرىس قابىلداۋعا دايىنبىز» دەپ ازىلدەپتى. الگى مەيرامحانا يەسى دە, ونىڭ بەرگى ۇرپاقتارى دا اۋەلگى ۋادەدە تۇرىپ, ءجۇز جىل بويى اتالعان مەيرامحاناعا كىرگەن كەز كەلگەن مۇسىلماندى ۇلتىنا قاراماي, زەينالابدين تاگيەۆتىڭ ەسەبىنەن تاماقتاندىرىپ كەلگەن ەكەن.
ويلاپ قاراڭىز, تاگيەۆتىڭ تەلەگەي-تەڭىز بايلىعىنىڭ بۇل ءبىر پاراسى عانا. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, قالتاسى قالىڭ قاجى ءبىر وتىرعاندا ءجۇز جىلدىڭ ەسەبىن ءبىر ءوزى جاۋىپ كەتە بەرەتىن بولعان.
توقىما ونەركاسىبىن, بالىق شارۋاشىلىعىن, مۇناي ءوندىرىسىن, ايتا بەرسەك جەتەدى, وسىنشاما كوپ ءىستى قاراپايىم تاس قالاۋشى بولىپ باستاعان تاگيەۆ ءبىر ءوزى الىپ جۇرگەن. بىلايشا ايتقاندا تاگيەۆ اينالىسقان اۋقىمدى جوبالار. قاراپايىم ەتىكشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم دەپ ەرىنىپ قالعان جوق, جاستايىنان تاس قالاۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن زەينالابدين وتىز جاسىندا العاشقى قارجىسىن جيىپ, كەيىن جوعارىدا اتالعان كاسىپ تۇرلەرىمەن شۇعىلدانىپ, مول بايلىققا قول جەتكىزدى.
قارجىلى قاجىنىڭ قازاققا قاتىستى تۇسىنا قايىرا تاعى توقتالساق, عۇمار قاراش جاريالاعان ماقالادا: «بىلتىر 1911 جىلى زاۋزا جۇلدىزىنىڭ باس كەزىندە «قازاقستان» گازەتىن اتقا مىنگىزىپ, ادام ەتۋ قايعىسىندا ادامدار اراسىندا ەتىلگەن ءبىر قاۋلى بويىنشا اللا دەپ اتتانىپ, باقى قالاسىنداعى زەينەل-عابيدەن تاعيەۆتى ىزدەپ, ەلدەن ەكەۋ شىقتىق. «ەرىككەن ەكى تەنتەك ەلدەن شىعىپ كەتتى» دەۋشىلەر كوپ بولسا دا, شىن ءتان كوڭىلدەرىنەن «قايىرلى ساپار تىلەپ, جەڭىل بارىپ, اۋىر قايتقاي» دەپ دۇعا ەتۋشى دەپ دۇعا تىلەۋشى حايىر قۋاتتىلارىمىز بولۋىن دا بىلەتىن ەدىك. اق نيەتىمىز قۇرمەتىنە اللا تىلەگىمىزدى وڭعارىپ, بارعان قاجىمىز قوش الدى, «قازاقستانعا» 1000 سوم جاردەم بەردى, اتالىق سيفاتىنان اعىپ شىققان سوزدەرىن ايتتى…», دەپ تاگيەۆتىڭ اتى-ءجونى ايقىن جازىلادى.
زەينالابدين تاگيەۆ 1924 جىلى 101 جاسىندا وكپەسىنە تيگەن سۋىقتان اۋىر ناۋقاستانىپ, قايتىس بولعان ەكەن. مىنەكەي, ءبىز وسى كۇندە بايلىعىن بارلىق ادامزاتقا ورتاق ەتكەن تۇلعالار تىزىمىندە تۇگەل تۇركىگە ورتاق تارلان تاگيەۆتى, قاجى قانداسىمىزدى ەرەكشە ايتا جۇرگەنىمىز ءجون.
