اۋىلعا قايتپاي قالعان 60 بوزداق...

“بارلىعى مايدان ءۇشىن!” ۇرانى­مەن جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعار­عان وتانداستاردىڭ ەرلىگى-اي, ءشىر­كىن!.. ازاماتتارىنان اي­ىرىل­عان اۋىل­دار ازىناپ, شارۋا­شى­لىقتىڭ سان-سالاسى ورتايعانى دا ايان. دەسەك تە, مايدانعا استىق, ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك ۇزدىكسىز جونەل­تىلىپ جات­تى. سول كەزدە قا­زىرگى جامبىل اۋدا­نىن­داعى قارعا­لى شۇعا كوم­بيناتى جاۋىنگەر­لەر­گە جىلى شي­نەل, “دە­گە­رەس” جىل­قى زاۋىتى اسىل تۇقىمدى ءساي­گۇ­لىك­تەرىن ءجو­نەلت­سە, جەكەلەگەن تۇر­عىن­دار قول­عاپ, ش ۇلىق توقىپ, وعان جۇرەك­تەرىندەگى ءۇمىتتىڭ وتىن ءتۇيىپ­تى. ال سول كەزدەگى ۇجىم­شار قوز­­عالىسىنىڭ بىلگىر ۇيىمداس­تىرۋ­شىلارى تارعاپ­تىق قاتتاۋباي قاشا­عانوۆ, قارا­قىس­تاقتىق ءابدى­باي ديقان­باەۆ, بىرلىكتىك المابەك تىلە­كەەۆ سىندى ازاماتتار­دىڭ قور­عانىس قورىنا ءوز قارجىلارى­نان 110 مىڭ­نان استام اقشا اۋ­دارىپ, ەل جىگەرىن جاني ءتۇس­كەنىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى ۇمىتپاي ءار­دايىم ەسكە الادى. كە­يىن­نەن “دەگە­رەس” جىلقى زاۋى­تى­نان ەنشى العان تارعاپ اۋىلىنداعى شارۋا­شى­لىققا جەر­لەستەرى قاتتاۋ­باي بابالارى­نىڭ ەسىمىن بەرىپ, ونىڭ ەلى ءۇشىن ءسىڭىر­گەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان. 1941 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 1942 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن عانا الماتى وبلىسىنا ەۆاكۋاتسيا­لان­عان 200 مىڭنان استام ادام كەلىپتى. وت شارپىعان مايدان شە­بىن­دە پاناسىز قالىپ, قازاق­ستانعا ازەر جەتكەن جەتىم-جەسىر­لەردى قاناتىنىڭ استى­نا الىپ, قورجىن تامىنىڭ ءبىر بۇ­­رى­شىن, ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىپ بەر­گەن اۋىلدار اۋداندا از ەمەس. مى­سا­­لى, سوعىستا اكە-شەشەسىنەن اي­ىرى­لىپ, تۇلدىر جەتىم بالالاردى تەمىر­جول ستانسا­سىنان ءبىر ارباعا تولتى­رىپ الىپ قايتقان سامسى­لىق كەرىم قارتتىڭ قامقورلىعىن وسى كۇنى الدى الپىستان اسىپ ۇلگەرگەن سو­لار­دىڭ ماڭگى ۇمىت­پايتىنى دا اقيقات. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ زار­دابىن سوعىس كەزىندە ەكى ەسە باس­تان وتكەرگەن مەسحەتتىك تۇرىكتەر مەن ءازىر­بايجاندار, ينگۋشتار مەن چە­شەن­دەر, قىرىم تاتارلارى, بال­قار­لار مەن قاراشايلار 1944 جىلى وسى اۋداننان پانا تاپتى. وزدەرى تويىنىپ تاماق ءىشىپ, جى­لى ۇيدە جادىراپ وتىرۋدى ارمان­داعان قا­زاق­تىڭ قامكوڭىل وتباسى­لارى ولار­عا دا قولدان كەلگەن كومەگىن اياما­دى. قۋعىن-سۇرگىن مەن سۇرەڭسىز ءومىر­گە تاپ بولعان كاۆكاز جۇرتىن قۇشا­عىنا الىپ, بارىن بەرىپ, ءۇيدى-ۇيگە ءبولىپ اكەتىپتى. ەلدىڭ سول جاقسى­لىعىن اتال­عان ۇلت وكىلدەرى ءالى كۇنگە دەيىن كوزدەرىنە جاس الىپ ەسكە ءتۇسىرىپ, شىن جۇرەكتەن شىق­قان العىستارىن ايتىپ وتىرادى. مايدانعا اتتانعان ازامات­تارى­نان حابار كۇتىپ, باتىسقا ەلەڭدەپ, ەرتەلى-كەش ەڭبەكپەن كۇن وتكەرگەن جەرلەستەرىمىز برەست ءتۇ­بىن­دە ەرلىك­پەن شايقاسىپ, ءماس­كەۋ­دى قورعادى, ستالينگراد قىر­عىنىنا قاتىسىپ, كۋرسك يىنىندە قان كەشتى, باستارىن ۇلى جەڭىس ءۇشىن بايگەگە تىكتى. ءاس­كەر­دىڭ بار­لىق سالاسىندا جاۋىن­­گەرلىك ساپ­تىڭ العى شەبىن­دەگى اۋدان تۇلەك­تەرى اراسىندا ۇشقىشتار مەن بار­لاۋشىلار, مينومەتشىلەر, زەڭ­­بىرەك­شىلەر, اسىرەسە مەرگەندەر مەن اتقىشتار بولدى. سوعىستان قايت­پاي قالعان جەرلەستەرىمىزدىڭ رە­سەي, ۋكراينا, بەلورۋسيانى ايت­پا­عاندا, يراندا, پولشادا, چەحو­سلا­ۆا­كيادا, رۋمى­نيا مەن ۆەنگرياد­ا, پريبالتيكا ەلدەرىندە, گەرمانيادا جەرلەن­گەندەرى از ەمەس. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭە­سى­نىڭ توراعاسى, سوعىس ارداگەرى, مار­قۇم ورالباي تالىسباەۆ قۇراس­تىرعان “ەستەلىك كىتاپتى” پاراقتا­ساق, كوپ جايعا قانىعامىز. كىتاپقا ەنگەن تىزىمدە ەۋروپانىڭ ءتورت بۇ­رى­شىن تۇگەلدەي تومپەشىككە تول­تىرعان سۇراپىل سوعىستىڭ قۇر­بانى بول­عان­داردى كورەمىز. ءتىپتى, كەيبى­رى­نىڭ جەڭىسكە جاقىن قالعان­دا قازا تاپقانىن بىلگەندە جانىڭ­دى ەرەك­شە مۇڭ باۋرايدى. ەلدى مە­كەن­دەردە ارنايى بەلگى قويىلىپ, وعان جات جەردە قالعان ەرلەر ەسىمى جازىلدى. سول سياقتى ءبىر ۇيدەن اتتانعان ازاماتتاردىڭ تۇگەلدەي سوعىستان قايتپاي قالعاندارى قانشاما؟ مى­سا­لى, قاراقىستاق اۋىلىنداعى كەم-كەتىك, جەتىم-جەسىر­لەردى جە­لەپ-جە­بەگەن قىرىقباي قارت­تىڭ التى بالاسى ءبىر­دەي وپات بولعا­نىن, ولار­دىڭ تورتەۋىنە ءبىر كۇندە “قارا قا­عاز” كەل­گەندە, قاسىرەتتەن كەيۋانا مۇگەدەك بولىپ قالعانىن كورگەن­دەر ەگىلە ەسكە الادى. ءدال وسىنداي قاي­عىعا كوك­وزەك اۋى­لىنىڭ تۇر­عىنى تەمىر­بەك قاريا دا دۋشار بو­لىپ, بەس بالا­سىنىڭ ۇشەۋى وققا ۇشىپ, وتانىنا ورال­ماپتى. مۇن­داي مى­سال­­­دار ءار اۋىلدا دا كەز­دەسەدى. ۇلى وتان سوعى­سىندا قازاقتىڭ ءجۇز­دەن استام جاۋىن­گەر­لەرى سوۆەت وداعى­نىڭ با­تى­رى اتان­سا, سولار­دىڭ قا­تا­رىندا ۇزىن­اعاشتىق داداش بابا­جانوۆ, “داڭق” وردەن­دەرىنىڭ تولىق يەگەر­لەرى مي­حايل رىجيكوۆ پەن ءابدرا­حىم ءالى­موۆ­تىڭ, ابىكە ءۇم­بەتوۆ­­تىڭ ەسىم­دەرى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ونەگە. وتتى جىلداردا ەر-ازاماتتار­مەن بىرگە قازاق قىزدارى دا سو­عىستان قيراعان قا­لا­لاردى قال­پىنا كەل­تىرۋگە اتتاندى. وسى 88 قىزدىڭ ارا­سىن­داعى 11-ءى اۋدان تۇلەگى. ولار كۇلاندا سى­دىقوۆا, ال­­ماگۇل امانوۆا, جۇماقىز كە­مەرباەۆا, ءمادينا ۇلتان­بەكوۆا, ورالتاي تويباەۆا, اقبالا تاڭ­سىق­باەۆا, قايشا نۇرباەۆا, ءسا­كەي باپيەۆا جانە تاعى باسقا­لارى ستالينگراد­تى قالپىنا كەل­تىرۋگە قاتىسىپ, ءالسىز يىقتارى­مەن سو­عىس­تىڭ نەبىر قيىن­دىعىن كوتەر­گەنىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەيدى. جاسى 15 پەن 18-دەگى ءبۇل­دىرشىن قىزدار جام­بىل بابا­لارى­نىڭ “لەنين­گراد­تىق ورەن­دەرىم”, ء“ومىر مەن ءولىم بەل­دەس­تى”, “وتان ءامىرى” جىرلارى­نىڭ ولارعا رۋح بەرگەنىن تالاي مارتە ورتاعا سالعان ەدى. جامبىلدىقتار اراسىندا بەر­ليندى الىپ, رەيحستاگقا تۋ تىككەن­دەر دە بار. سولاردىڭ اراسىندا ۇزىناعاشتىق, مارقۇم قۇلجاباي يمانعاليەۆ, جەڭىس پا­را­دىنا قا­تىسقان شىم­شىق قوي­­شىباەۆ, ءادي­مولدا ءابدى­قا­پاروۆ, ني­كولاي سۆە­توحين مەن ەلگە مە­رەيلەنىپ ورال­عان قۇت­پانقۇل مونتاەۆ, ءاسىم­حان قوسباساروۆ, بەي­سەن ەل­گەزەروۆ جانە تاعى باس­قا دا كوپتە­گەن ماي­دان­­گەرلەر قاتا­رىن جات­قىزۋعا بولادى. ۇزىناعاشتان عا­نا سو­عىس سا­عاتى سوق­قاندا ماي­داندا وتقا ورا­نىپ, بوز­داق بول­عان 60 جاۋىن­گەر­دىڭ ەسىمدەرىن اتاعاندا كوڭىلىڭ قۇلا­زىپ, جانىڭ جۇدەيدى. ولار مولداعۇل اي­تۋاروۆ, كونستانتين ادا­­­­مەن­كو, قاسىمبەك اسا­­نوۆ, ءاب­دىر­اسىل ءامى­روۆ, ءادىلباي با­پيەۆ, فەدور, ياكوۆ, نيكو­لاي, الەك­ساندر, گري­گوري, يۆان, ۆا­سي­لي بريانتسەۆ­تەر, دميت­ري گورياەۆ, بول­تاي دوسبەر­گەنوۆ, ءىلياس ىدى­رىسوۆ, ماي­سۇپ قالى­عۇلوۆ, باي­سەركە كۇيشى­باەۆ, ۆاسيلي مار­چەن­كو, يۆان پانا­سەن­كو, پەتر پەر­ۆىح, يۆان سپيۆاكوۆ, قاشا­عان توق­سەيىتوۆ, فاح­­رەد­دين ەيۋبوۆ, تاعى باسقالارى­نىڭ ەسىم­دەرى ۇزىن­اعاش­تىڭ ورتاسىن­داعى ءمارمار تاسقا قاشا­لىپ جازىلعان. ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءاردايىم با­با­لارىنىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, ەسكە الىپ, گۇل شوق­تارىن قويىپ كەلە­دى. جادى­لارىنا وسىلايشا باتىر بابالارى­نىڭ رۋحىن ماڭگى ساقتاۋدا. جىر الىبى جامبىلعا ماي­دان دالاسىنان كەلگەن حاتتار لەگى استە ءبىر تولاستاماپتى. سول ء“ۇشبۋ” حاتتار بۇگىندە مۋزەي مۇرا­عاتىندا ساقتالعان. قارت اقىن قايراتىنا ءمىنىپ, گۆارديا كاپيتانى ج.يسا­عاليەۆ, گۆارديا سەرجانتتارى ك.اجمۇحامبەتوۆ, ت.جاڭبىرباەۆ­تىڭ 1945 جىلعى 16 اقپانداعى حاتىنا جاۋاپ رەتىندە ۇلدارىنا: “گۆاردەەتس بالالار! حاتتارىڭدى الدىم ارناعان, مۇندا جامبىل باباڭ بار, حالىقتى ىسكە قايراعان. ولەڭىم – نايزا, ءسوزىم – وق, مەن بۇلبۇل كوپكە سايراعان”, دەپ جىرمەن جاۋاپ جازىپتى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا استانا قالاسىنىڭ كيەۆتەگى كۇن­دەرىندە “نيۆكي” ساياباعىنا ۇلى بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى قويىلا­تى­نى ايتىلىپتى. مۇنىڭ ءوزى جى­راۋ­دىڭ سۇراپىل سوعىستاعى جۇرت­تى جىرمەن جىگەرلەندىرگەن ەڭبەگى­نىڭ جەمىسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. سوعىس ءبىر عانا اۋىلدان 60 ازا­­­ماتتىڭ ءۇمىتىن, وشاعىنىڭ وتىن وشىرسە, تالاي شاڭىراقتى ورتا­سىنا ءتۇسىردى. قانشاما اسىل ازا­مات­تار حابارسىز كەتتى. ولار­دىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءالى دە ۇمىتتەرىن ۇكىلەپ, بولىپ قالار, ءبىر حابار دەگەن پەيىلمەن ءجۇر. قاراپ وتىر­ساق, فاشيزم لاڭىنا ۇرىن­باي ارامىزدا سول ازاماتتار ءجۇر­گەندە حالقىمىز سان مەن ساپا جاعى­نان الدەقايدا بيىكتە بولار ەدى-اۋ. “ەلۋ جىلدا ەل جاڭا” دەگەن. كەڭپەيىل حالقىمىز ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتىپ, اسپانى­مىز اشىق, ىرگەمىز بەرىك بولسىن دەگەن تىلەكپەن ۇلى جەڭىستىڭ مەرەكەسىن قارسى الۋعا جان-جاقتى دايىندالۋدا. اۋىلعا قايتپاعان 60 بوزداق­تىڭ ەسىمى جازىلعان ءمارمار تاس تاعى دا القىزىل گۇلمەن كومكەرى­لەتىنى, ۇرپاقتارى باتىر بابا­لارى­نىڭ رۋحى الدىندا باس يەتىنى انىق. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قاراقىستاق اۋىلى.