ەل-جۇرتىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ, ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ حالىققا ارناۋ سوزدەرىن جىلى قابىلدادى.
وسىنداي جاقسى سەزىممەن 2022 جىلدىڭ دا تابالدىرىعىن اتتاپ ەدىك...
...وكىنىشكە قاراي, قاڭتاردىڭ ءبىرىنشى اپتاسى قاندى وقيعالارعا ۇلاسىپ, بەيبىت حالىقتىڭ ۇرەيىن تۋعىزدى...
ازاماتتاردىڭ بەيبىت شەرۋ, ميتينگىلەر وتكىزۋ قۇقىقتارى بىزدە زاڭمەن رەتتەلگەن. جانە ءارتۇرلى تالاپ, تىلەكتەرمەن ميتينگىلەر وتكىزۋ جاڭالىق ەمەس. ماسەلە, سول بەيبىت شەرۋدى پايدالانعان سودىرلىق كۇشتەردىڭ عيماراتتاردى, ماتەريالدىق يگىلىكتەردى تالقانداپ, جاپپاي ورتكە شالدىرىپ, ادامدارعا وق اتىپ, قىرىپ-جويۋدى ۇيىمداستىرۋىندا.
ارينە, قازىر وتكەن الاپات وقيعالارعا جۇرگىزىلىپ جاتقان تەرگەۋ, تەكسەرۋ جۇمىستارى اياقتالماي, ەشكىم دە ەشنارسە ايتا المايدى. بىراق بۇل وقيعا بارىمىزگە, بۇكىل قوعامعا, اسىرەسە «مەن قازاقپىن» دەگەن ءار ادامعا ءارى سىناق, ءارى ساباق بولسا كەرەك.
بارىنە دە ۋاقىت تورەشى.
30 جىل تاريح ءۇشىن قىسقا عانا ۋاقىت بولسا دا مەملەكەتتىگىمىز ءۇشىن, ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتاعى ورنى ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى وتە زور ەكەنىن دە ءار ازامات بىلەتىنى بەلگىلى.
30 جىلدا ۇلتتىق تاريحىمىزدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, ۇلتتىق ءتىلىمىزدى جاڭعىرتۋ جولىندا از دۇنيە جاسالعان جوق. وسى كەزەڭدە ومىرگە جاڭا بۋىن, جاس ۇرپاق كەلدى. ولاردىڭ الدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الىپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ ءجۇر.
30 جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتەمىز دەپ مەملەكەت ىسىنە بەلسەنە ارالاسقان قىرىق جاستاعىلار بۇگىن ەل اعاسى جاسىنا كەلدى. ولاردىڭ نەگىزگى دەنى ۇلتجاندى وتانشىلدار. ءبىز, بۇگىنگى اعا ۇرپاق ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق داعدارىسىن, كۇيزەلىسىن, بۇرىنعى ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قۇلاۋىن, وداقتىڭ تارالۋىن كوزىمىزبەن كورىپ, باسىمىزدان وتكىزدىك.
اتا-بابالارىمىزدىڭ تالاي ۇرپاعى ارمانداعان تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋ باقىتى ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزعا بۇيىردى.
ءبىز ءۇشىن ۇلت بولىپ بىرىگىپ, تاۋەلسىز ەل بولىپ, ءوز تىلىمىزدە سويلەۋ بارلىق تۇرمىس قيىندىعىنان جوعارى تۇردى.
رەسپۋبليكادا, وڭىرلەردە, وبلىستاردا, قالالاردا, اۋدانداردا, اۋىلداردا «قازاق ءتىلى» قوعامدارى قۇرىلىپ, بەدەلدى حالىقتىق قوزعالىسقا اينالدى.
ءابدۋالي قايداروۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, شورا سارىباي, سالىق زيمانوۆ, ماناش قوزىباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, وزبەكالى جانىبەكوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ومىرزاق ايتباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, نۇرلان ورازالين, مۇحتار شاحانوۆ سياقتى تانىمال قازاق زيالىلارى باستاعان قوزعالىسقا وڭىرلەردە مىڭداعان, ميلليونداعان ازامات قولداۋ كورسەتىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ رۋحى دا, مارتەبەسى دە كوتەرىلىپ, قوعامدا جەتەكشى ورىنعا شىقتى,
قولدانىستاعى اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ قابىلداندى.
ەندىگى جەردە وسى, تاعى باسقا رەسمي قۇزىرلى ورىنداردىڭ شەشىمدەرى, قاۋلى-قارارلارى جۇزەگە قالاي اسىرىلادى, زاڭ قالاي ورىندالادى؟
وسىنداي بۇكىلحالىقتىق قوزعالىسقا, ارينە, ەل بولىپ جۇمىلدىق. كوپتەگەن ءتىل قايراتكەرىنىڭ ەڭبەگى كورىندى. سولاردىڭ ەڭ الدىڭعى ونەگەلى قاتارىندا ورازكۇل اسانعازىقىزىنىڭ ايقىن ءسوزى مەن باتىل ىستەرى كوپشىلىك قولداۋىنا يە بولدى.
ونىڭ دەپۋتاتتىق قىزمەتى دە تىلمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. 2012 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سايلانىپ, جۇمىسقا كىرىسكەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ V شاقىرىلىمىنىڭ ماۋلەن ساعاتحان ۇلى اشىمباەۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتات حالىقارالىق قاتىناستار, قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس كوميتەتىنە بىرىكتىك. ورازكۇل دە ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولىپ بەكىتىلدى. كەلگەن بەتتە ءبىر-ەكى اي سايلاۋ كەزىندە جينالىپ قالعان زاڭ جوبالارىن كوميتەت توراعاسى جاڭا سايلانعان دەپۋتاتتارعا ءبولىپ, تاپسىرىپ, جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك.
العاشقى كوميتەت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە ارىپتەستەرىمىز وزىنە تاپسىرىلعان زاڭ جوبالارى تۋرالى باياندامالارىن جاساپ, تالقىلاۋلار ءجۇرىپ جاتتى.
كەزەك ورازكۇل اسانعازىقىزىنا كەلدى. زاڭ جوباسى قازاقستان مەن ارمەنيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى دوستىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا بايلانىستى ەكەن. ورازكۇل اسانعازىقىزى اۋەل باستا زاڭ جوباسىن بايانداۋعا كەلگەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارىنىڭ باياندامانى مەملەكەتتىك تىلدە جاساماعانىنا ءمان بەرىپ, كەلىسىم ءماتىنىنىڭ كوپ جەردە ساۋاتسىز جازىلعانىنا جان-جاقتى توقتالدى:
– مەن ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم. مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان وتە جوعارى دارەجەدەگى قۇجاتتىڭ قازاق تىلىندەگى ماتىنىندە 56 قاتە ءجۇر, – دەدى ارىپتەسىمىز ءبارىمىزدى دە وشارىلدىرىپ...
سول جولى ۇزاق تالقىلاۋ, پىكىرتالاستان كەيىن ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن الداعى ۋاقىتتا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرمەس ءۇشىن پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ ورتاق كەلىسىمىمەن كوميتەتتەر اراسىندا اۋدارما بولىمدەرىمەن بىرلەسىپ, پارلامەنتكە كەلگەن زاڭ جوبالارىنىڭ ەكى تىلدەگى ماتىندەرىن سالىستىرا وتىرىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ناقتى شارا بەلگىلەندى. بۇل جۇمىس بولاشاق زاڭ جوبالارىنىڭ ساپاسىنا وڭ اسەر ەتتى.
ورازكۇل وسىدان كەيىن دە پارلامەنتتە قازاق ءتىلى مارتەبەسىنىڭ قۋاتتانىپ, ءورىسىنىڭ كەڭەيۋىنە, كۇندەلىكتى تۇرمىستا تۇراقتانۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
ۇلتىمىزدىڭ باي تاريحىندا «ەلىم», «جەرىم, ء«تىلىم» دەپ وسكەن, وتكەن اردا ۇلدارىمىز بەن قىزدارىمىز دا, ءسوز باستاعان ءدۇلدۇل شەشەن كوسەمدەرىمىز دە, قول باستاعان باتىرلارىمىز دا بارشىلىق.
مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جاڭا داۋىرىندە ونىڭ الدىنداعى ۇزاققا سوزىلعان وتارشىلدىق, ودان وداق قۇرامىندا ماسكەۋ بيلىگىنە باعىنىشتىلىق, وكتەمدىگىنە تاۋەلدى بولعان جاعدايىمىزدان بوستاندىق الىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلگەن تۇستا ۇلتتىق رۋحىمىز قايتا جاڭعىرىپ, ءوز تەگىمىزدى, تاركىلەنگەن تاريحىمىزدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, جازىقسىز قۋدالانعان ۇلت تۇلعالارىن قايتا تاني باستادىق.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى دە رەسمي مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق تاراپىنان تانىلىپ, مويىندالعان تۇستان, ياعني «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, ءوز دارەجەسىندە جۇمىس ىستەلە باستاعاننان كەيىن مۇمكىن بولعان وراسان جەتىستىكتەر ەكەنىن دە ءاربىر قازاق ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.
ەندىگى جەردە سول تاعدىر مەن تاريح تۋعىزعان مۇمكىندىكتىڭ ءوزىن ۇلت مۇددەسىنە جۇمىلدىرا الاتىن ادامدار قاجەت بولدى. سىن, ۇسىنىس, پىكىر ايتۋشىلار جەتكىلىكتى. ماسەلەن, انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى, ونىڭ تىنىسى, قوعامداعى ورنى, قولدانىلۋ اياسى, وقىتىلۋى تۋرالى ءسوز ايتپاعان قازاق كەمدە-كەم. ال ء«ار قازاق نە ىستەدى؟ نە ىستەپ ءجۇرمىز؟» دەگەندە ءار ازامات قاراپايىم عانا ءوزىنىڭ تابيعاتىنان, جاراتىلىسىنان, وتباسىنان باستاسا, قازاققا «قازاقشا سويلە» دەپ تاۋسىلماس ەدىك.
قازاققا «قازاقشا سويلە!» دەپ جانى اۋىرىپ, داۋىسى جەتكەنشە قاجىماي ايتىپ جۇرگەن قوعام قايراتكەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز, زامانداسىمىز, باۋىرىمىز ورازكۇل اسانعازىقىزى اسانعازى.
ورازكۇلدىڭ ءبىلىمى فيزيكا, ماتەماتيكا بولسا دا, ەڭبەك جولى, مەملەكەتتىك قىزمەتى اۋەل باستان تىلمەن, تىلدىك قور, ءتىل مادەنيەتىمەن بايلانىستى بولعانى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ءتامامداپ, مەكتەپتە مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارۋىنىڭ ءوزى جاس مۇعالىمدى ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتتى. اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى پارتيالىق باسشىلىق قىزمەتتەرى تىكەلەي رۋحانياتپەن بايلانىستى بولدى.
ورازكۇل اسانعازىقىزىنىڭ ناعىز قايراتكەرلىك كەلبەتى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك جىلدارى اشىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسىن ارقاعا كوشىرگەندە, وڭتۇستىك وڭىردەن كەلگەن العاشقى ىسكەر توپتىڭ بەل ورتاسىندا وسى ءبىزدىڭ ورازكۇل قارىنداسىمىز كەلدى. جاي كەلگەن جوق, ەجەلدەن اسىرەسە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە انا ءتىلىمىزدىڭ جاعدايىنان حاباردار مامان ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا قايتا جاڭعىرۋ ۇردىسىنە ء«بىر كىرپىش بولىپ قالانۋعا جارارمىن» دەپ بىلەك سىبانىپ, بەل بۋىپ, ءوز قۇلشىنىسىمەن كەلدى. شىن مانىسىندە, سول جىلداردا, ءتىپتى كەي قۇزىرلى رەسمي مەملەكەتتىك ورىنداردا, اكىمدىك اپپاراتتارىندا قازاق, ورىس تىلدەرىندە تەڭ سويلەپ, ساۋاتتى جازا الاتىن مامانداردىڭ جەتكىلىكسىز بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا» دەمەكشى, ورازكۇلدەي ىسكەر, ءبىلىمدى, ەلگە جاناشىر ءارى باتىل ادامدار, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جاڭا استانا شاڭىراق كوتەرىپ, جاڭا ءداستۇر قالىپتاسىپ جاتقان تۇستا كەرەك-اق بولدى. ول كەزدەگى اقمولا (تسەلينوگراد) قالاسىندا 260 مىڭ حالىق تۇراتىن, ونىڭ نەبارى جەتى-اق پايىزى قازاقتار. جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ, ورنالاسىپ جاتقان مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى قالاسى تالاپ دارەجەسىنە جەتۋى ءۇشىن قانشاما ءىرىلى-ۋاقتى جۇمىس اتقارىلۋى قاجەت بولعانىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەستەلىگىنەن باستاپ كوپتەگەن كىتاپ, ماقالا, شەجىرەدە جەتكىلىكتى جازىلدى, ءالى دە جازىلارى انىق. قىسقا قايىرىپ, ءبىر عانا سالىستىرمالى تسيفرلارعا نازار اۋدارساق, بۇگىنگى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلگەن ازاماتتار ءبىر ميلليون ەكى ءجۇز مىڭ بولسا, ونىڭ سەكسەن پايىزعا جۋىعى قازاقتار. ولاردىڭ دەنى جاستار. بىلە بىلگەنگە بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن كورسەتكىشى ءارى سوڭعى ءجۇز جىلدا ارمان بولعان جەتە الماعان جەتىستىگى.
ءبىزدىڭ ورازكۇل استانا قالاسىنىڭ سارىارقا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, قالالىق ءتىل باسقارماسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى قىزمەتتەرىندە قوعامىمىزدا قازاق ءتىلىنىڭ ءوز قۇقىندا ورنىعىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ سالتى مەن سالتاناتىنا اينالۋىنا بارىنشا ەڭبەك سىڭىرگەنىن ءبىز – وسى جاڭا قالا تۇرعىندارى كوزىمىزبەن كورىپ, قۇلاعىمىزبەن ەستىپ, كۋا بولدىق.
جاڭا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كوشەلەرىنە, كورنەكتى قوعامدىق ورىندارعا قازاق تىلىندەگى اتاۋلار, ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلۋى, سونداي-اق كەڭەس داۋىرىندە قازاققا ەش قاتىسى جوق بەيتانىس ادامدار مەن جەر, سۋ اتتارىن, ونوماستيكالىق كوميسسيا وتىرىستارىندا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرىلا قايتا قارالۋىندا ورازكۇل اسانعازىقىزىنىڭ باستاماشىل ەڭبەگى زور ەكەنىن وسى قالا جۇرتشىلىعى بىلەدى ءارى سۇيىسپەنشىلىكپەن ايتادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەندە دە, مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى قۇزىرلى ورنىندا – پارلامەنت ماجىلىستەرىندە, كوميتەت وتىرىستارىندا, جۇمىسشى توپتارىندا قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق اياسىن كەڭەيتۋگە بار كۇشىن سالىپ, ايانباي, تارتىنباي, ايتارىن ايتىپ ەڭبەك ەتتى. كەيبىر ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىن نەمەسە بىلسە دە سويلەي المايتىن لاۋازىمدى قازاق قىزمەتكەرلەر ورازكۇلدىڭ تالاپ, «شابۋىلدارىن» ىشتەي جاقتىرماسا دا امال جوق مويىنداپ, كەلەر جولى دايىندالىپ, «باياندامامدى, ءسوزىمدى قازاقشا جاسايمىن», دەپ ۋادەلەرىن دە بەرەتىن, سويتە-سويتە ۇيرەنەتىن.
ورازكۇل رەسمي مەملەكەتتىك قىزمەتتەن قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققاننان كەيىن دە دامىل تاپقانىن كورگەنىمىز جوق. ول وزىنە جاقىن ءبىلىم سالاسىنىڭ شارۋالارىنا بەلسەنە قاتىسادى. ۇنەمى ستۋدەنت, وقۋشى جاستارمەن كەزدەسۋلەردە نەمەسە ۇلت ءسوزى ايتىلاتىن تەلەباعدارلامالاردا ۇلت قۇندىلىقتارىن, ۇلتتىق سانا, ءداستۇر جەتىستىكتەرىنىڭ, وتباسى بىرلىگىنىڭ قاجىماس قايراتكەرى, ناسيحاتشىسى ءارى ونەگەسى بولىپ, ويىن ورتاعا سالىپ جۇرەدى.
ونىڭ بۇكىل قوعامدىق قايراتكەرلىك ەڭبەگىنىڭ باس تىرەگى دە, دەمەۋشىسى دە – اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋشى كاسىپكەر جارى, وتاعاسى جورا تويلىباي ۇلى المانتاي, ازامات بولعان ۇلدارى مەن قىزدارى, ءوسىپ كەلە جاتقان نەمەرە, شوبەرەلەرى باس قوسقان بەرەكەلى قازاق وتباسىنىڭ ۇلگىسى دەپ ايتارلىق نەگىزىمىز جەتكىلىكتى.
ورازكۇل – باقىتتى انا, ۇلگىسى, ونەگەسى ءورىستى ازامات, تەك قانا نۇر-سۇلتان قالاسى ەمەس, جاڭا زامانداعى قازاقستاننىڭ كەڭىستىگىنە تانىمال قوعام قايراتكەرى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى
