ۋكرايناداعى قازاق جاۋىنگەرى اتىنداعى مەكتەپ

قوستاناي قالاسىنداعى ل.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانا ۇجىمى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارناپ ۇيىمداستىرعان ون­كۇن­دىك شەڭبەرىندە جۋرناليست ل.فەفەلوۆانىڭ “وپات بولعان ارنايى روتا” (“گيبەل سپەتسروتى”) جانە مەڭدىباەۆتىڭ “ەركىمبايدىڭ سۇلتانى” اتتى كىتاپ­تارىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. بۇل ەكى كىتاپ جەڭىسكە 65 جىل تولسا دا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تا­ري­­ح­ى ءالى دە جازىلىپ بىتپەگەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى, مايدان­دا شەيىت كەتكەندەردىڭ بارلىعى دا ءبىر-ءبىر تاعدىر ەكەنىن بىلاي قويعاندا, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرىنىڭ بىزگە ءالى كۇنگە بەيمالىم قىرلارى دا جەتكى­لىكتى. اتالعان كىتاپ­تىڭ كەيىپ­كەرى, جۇزدەن اسا فا­شيس­­تىڭ كوزىن جويىپ, جيىرماعا تولار-تولماس جاسىن­دا ەرلىكپەن كوز جۇمعان سۇلتان ەر­كىم­باەۆتىڭ تاعدىرى سونىڭ تولىق دالەلى. 263-ديۆيزيا قۇرا­مىن­داعى 997- اتقىشتار پولكىنىڭ ەرەكشە قۇپيا ار­نايى مەر­گەن­دەر روتاسى 1943 جىلى تامىز ايىندا حار­كوۆ ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىسقان ۇرىستاردا سەۆەر­سكي دونەتس وزەنىنىڭ جارقاباعىندا تۇگەلدەي دەرلىك وققا ۇشتى. جاۋدى وزەننەن وتكىزبەۋ ءۇشىن جانىن قيعان 35 مەرگەننىڭ اراسىندا قازاقتىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان قارا بالاسى دا بولعان. ول “زا بوەۆىە زاسلۋگي” مەدالىمەن ناگراد­تالا­دى. مۇنان كەيىن قولى­نىڭ جارالانعانىنا قارا­ماي, روتا جاۋىن­گەر­لەرىنە كومەككە كەلىپ, باسقىن­شىلارعا قارسى ولار­مەن بىردەي باتىل قيمىل كورسەتكەنى پولكتە اتاپ ءوتى­لىپ, وعان ءوزىنىڭ اتى جازىلعان “تت” (تاپانشا) ارنا­يى قارۋى سىي­عا بەرىلەدى. ال 1943 جىلى ماۋسىم ايىن­دا “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن ماراپات­تالىپ, وسى ناگرا­دا­نى ال­عان­دا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا كانديدات بولىپ قابىل­دانادى. “قىزىل جۇلدىز” وردەنىن العاسىن ەكى ايدان كەيىن, 19 تامىز كۇنى اسا قۇپيا مەرگەندەر روتا­سى­نىڭ سەۆەرسكي دونەتس وزەنى جاعاسىندا تۇگەلگە جۋىق وققا ۇشىپ, وپات بولعانىن ايتتىق. وسى روتا­داعى ون مەرگەندى ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ولگەننەن كەيىن ماراپاتتايدى. سونىڭ ءبىرى دە سۇلتان بولادى. سوعىس قىرعىنىن ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت دەپ بىلگەن تاۋبەشىل اعايىننىڭ كەشە مىڭداعان بوز­داعىنىڭ سوعىسقان, ەرلىكپەن قازا تاپقان جەرىن ىزدەس­تىرگەنى كەمدە-كەم. وعان ۋاقىت پەن جاعدايدىڭ ءوزى مۇرشا بەرە بەرمەگەنى دە بار. سونداي جاننىڭ ءبىرى – ناۋىرزىم اۋدانىنداعى “شولاقساي” جاۋاپ­كەرشى­لىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ءومىر­زاق يح­تيليا­پوۆ. ومەكەڭ سۇلتاننىڭ اپاسى ساقىش­تان تۋادى. 2005 جىلى ەلىمىز ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 60 جىل­دىعىنا دايىندالىپ جاتقاندا ول سۇلتان ەركىم­باەۆتىڭ قازا تاپقان جەرىن تاۋىپ, ناعاشىسى­نىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قايتۋدى ويلاس­تىرادى. ىزدەستىرۋ جۇمىسىنا جەرگى­لىكتى جۋرناليستەر كومەككە كەلەدى. الدىمەن سۇلتاننىڭ ۋكراينا جەرىندە, حاركوۆ وبلى­سىنىڭ يزيۋمسك اۋدانىنداعى ەرەموۆكا سەلو­سىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەنى بەل­گى­لى بولا­دى. ومىرزاق وسى زيراتتىڭ باسىنا سۇل­تانعا ارناپ كوك­تاس–مۇسىلمانشا بەلگى قويدى. قۇران وقىلدى, وبلىس­تىق مە­شىت يما­مى ەرتاي قاجى سۇل­تان­نىڭ اتىنان بادەل قاجىلىق پا­رى­زىن ورىندا­دى. ومەكەڭنىڭ دەمەۋ­شى­لىگىمەن سۇلتان وقىعان چەرنيگوۆ ورتا مەكتەبى­نىڭ وقۋشىلارى جەر­لەس­تەرى ەر­لىك­پەن قازا تاپقان حاركوۆ وبلىسىنىڭ يزيۋمسك اۋ­دا­نى­نىڭ ەرە­موۆ­كا سەلوسىنا, سەۆەرسكي دونەتس وزەنىنىڭ جاعاسىنا بارىپ قايتتى. وتكەن جىلى ول جەردەگى ستۋدەنوك ورتا مەك­تەبىنىڭ وقۋشى­لارى قوستا­نايدا قوناق بولدى. قوستا­ناي­لىق­تاردى ۋكراين جۇر­تى الاقانىنا سالىپ كۇتىپ الدى, ولار سۇلتاننىڭ بەيى­تىن ىزدەگەندە دە كومەگىن ايامادى. ال قوستاناي­لىقتار ۋكراين بالالاردى قۇداسىنداي كۇتىپ, توبەسىنە قويدى. تۇساۋكەسەرگە جينالعان ءار ۇرپاق وكىلدەرى 27 ميلليون ادامنىڭ ومىرىمەن كەلگەن جەڭىس مەرەكەسىن كەيىنگى ۇرپاق اسا قاستەرلەۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. – سوعىس ادامنىڭ ەڭ اياۋلى قۇندىلىعى–ومىرىنە قيانات جاسايدى. ورتاق وتانىمىزداعى بۇگىنگى بەيبىت ءومىردى ايالاي بىلەيىك. جان-جاعىمىزداعى ەلدەردە بولىپ جاتقان قانتوگىستەردى كورىپ وتىرىپ, ءبىزدىڭ اتالارىمىز, سۇلتانداي قىرشىندار بەيبىت ءومىر ءۇشىن قان توگىپ ەدى-اۋ دەپ ناليمىن, – دەدى ۇستاز اقىن الەكساندرا سۋسلوۆا. كەشتىڭ ەڭ قۇرمەتتى قوناقتارى – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى دە ءسوز الدى. جاسى توقساننان اسقان ماعاۋيا ءجۇنىسوۆ: “ ۇلى وتان سو­­عى­سىنىڭ تاريحى ەشقاشان تۇگەل جازىلىپ ءبىت­پەي­دى. مۇن­دا بەلگىسىز باتىرلار كوپ”, دەسە, بەرتراند رۋبينش­تەين قاريا: “ ۇلى وتان سوعىسىنداعى وتان ءۇشىن جاۋعا قار­سى, وققا قارسى قيمىل– بارلىق حالىقتاردىڭ ەرلىگى”,  – دەدى. كىتاپتار تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان كەشتىڭ سوڭىنا قاراي ۋكراينانىڭ قۇرمەتتى كونسۋلى اناتولي تاراسەنكو حاركوۆ وبلىسىنىڭ يزيۋمسك اۋدانىنداعى ستۋدەنوك ورتا مەكتەبىنە جوعارى رادانىڭ شەشىمىمەن سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەندىگى تۋرالى ءسۇيىنشى حابار العانىن حابارلادى. ەرلىككە تاعزىم, بەيبىت كۇنگە ىزگىلىك دەپ وسىنى ايت. بۇلار ەل, جەر, ۇلت تاڭدامايدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.