كولىما قاسىرەتى

ناقاقتان ون جىلعا سوتتالىپ, كولى­مانىڭ قارا تۇنەگىندە ادام توزگىسىز اۋىر ازاپتى باسىنان كەشكەن, ايتسە دە ءۇمىت ساۋلەسىن ۇزبەگەن جانكەشتى جازۋشى 1911 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سەكسەنىنشى جىلدار­دىڭ ورتا شەنىندە كراسنويار اۋىلىنداعى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىندا بۋح­گالتەر بولىپ قىزمەت ىستەيتىن جازۋ­شىمەن جۇزدەسىپ, سۇحبات العانىم ەستە. شىنىن ايتۋ كەرەك, ول كەزدە الدە جاستىق, الدە جەتە ءمان بەرمەدىك پە, سونشالىقتى اسەر ەتە قويعان جوق ەدى. تاياۋدا ورىس تىلىنەن كوكشەتاۋلىق جازۋشى, مارقۇم تولەگەن قاجىبايدىڭ اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن «كولىما قاسىرەتى» تاقى­رىبىنداعى ءبىر قايعىلى تاعدىردىڭ حرونيكاسىن تاعى ءبىر وقىپ شىقتىم. وقىدىم دا سۇمدىق سەزىمگە بولەندىم. ادام بالاسى نەگە بولسىن, تاعدىردىڭ سالعان ءىسى قانشالىقتى اۋىر بولسىن, توزەدى ەكەن-اۋ.

ءبارىن باسىنان باستايىنشى. جازۋشى تۇلا بويىنا تابيعات سىيلاعان ايرىقشا ءماندى قاسيەتتەرمەن بىرگە تاباندىلىق­تى, ەڭبەكسۇيگىشتىكتى, الدىنا قويعان ماق­ساتىنا جەتپەي قويماس جىگەرلىلىكتى اكەسى نيزامي يبراگيمنەن ۇيرەنگەن. ال اناسى ماگيدجامالدان قاراپايىمدىلىق پەن ۇقىپتىلىقتى سۇيەگىنە ءسىڭىرىپتى.

كوكشەتاۋ وڭىرىندە كەڭەس وكىمەتى ور­نىققان كەزدە نادجمي كاريموۆتىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن العاشقى تاتار مەك­تەبى اشىلعان. ءوزىنىڭ كىشكەنتاي قۇر­بى­لارىمەن بىرگە بولاشاق جازۋشى يبراگيم اعا دا وسى ءبىلىم وشاعىنىڭ تابال­دىرىعىنان اتتاعان. العاشقى ءبىلىم وشاعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن «جا­سىل ءۇيدىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن شىعار­ماسىنان وقىپ بىلۋگە بولادى. قاراڭعى تۇنەكتى سەرپىپ تاستايتىن ۇلى كۇش – ءبىلىمنىڭ نۇرى سەبەزگىلەيتىن مەكتەپ­كە بارۋعا كىشكەنتاي بالالاردىڭ قانشا­لىقتى قۇمار بولعاندىعىن ءسابيدىڭ جۇرەك لۇپىلىندەي ادەمى سيپاتتايدى. بالا­لار, اسىرەسە مەكتەپتەگى گلوبۋستى كوبىرەك تاماشالاپتى. جۇمىر جەردىڭ بەينەسى بەرىلگەن گلوبۋس ولارعا كەرەمەت اسەر ەتسە كەرەك. ۇستازدار تۋرالى دا ورنىقتى پىكىرى بار. ماسەلەن, تاتار ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن راحمان ءابي ياحين تۋرالى شاكىرتتىك كوڭىلدىڭ شاراپاتتى شۋاعى كورىنىس تاپقان. راحمان ءابي مەكتەپتە بالعىن كوڭىلدەردى اربايتىن, كوركەم ادەبيەتتىڭ قۋاتىن ۇعىندىراتىن ادەبي ۇيىرمە اشقان. ءسوز ونەرىنە ءولىپ-ءوشىپ عاشىق بولاتىن كەزى دە وسى تۇس. مەكتەپتەگى جازۋعا يكەمى بار بالالاردىڭ باسىن قۇراپ, تىرناقالدى تۋىندىلارىن وڭدەپ, «جالىن» دەپ اتالاتىن قولجازبا جۋرنال شىعارعان. بولاشاق جازۋشى وسى جۋرنالعا العاشقى ولەڭدەرى مەن شاعىن اڭگىمەلەرىن جاريالاعان.

– قالام ۇشتادىق, قولجازبا جۋرنال بولسا دا العاشقى جازعان-سىزعاندارى­مىز جاريا بولعانىنا قۋاندىق, – دەپ ەسكە الادى ەكەن يبراگيم نيزامي ۇلى, – مەنىڭ ولەڭدەرىم مەن شاعىن اڭگىمەلەرىم قازان قالاسىندا شىعاتىن «جاس لەنينەتس» گازەتىندە جاريالانا باستادى. ءتىپتى ماسكەۋدە جارىق كورەتىن «وكتيابر بالاسى» جۋرنالىندا دا جاريالاندى. كوكشەتاۋداعى مەكتەپتەن كىشكەنتاي كون­ۆەرتكە سالىپ, ىشتەي ءسات-ساپار تىلەپ, جولداپ تۇرۋشى ەدىم. ول تۇستا «وكتيابر بالاسى» جۋرنالىندا تاتاردىڭ ۇلى اقى­نى مۇسا جالەل قىزمەت ىستەدى. كەيبىر جاز­عاندارىم قايتىپ كەلەتىن. سوندا دا كۇدەر ۇزبەدىم. اراگىدىك جاريالانىپ تا تۇردى.

جەتى جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن يبراگيم سالاحوۆ قازان قالاسىن­داعى پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. جازۋشى ەستەلىگىن وقىپ وتىرىپ, جازعان دۇنيەلەرى رەسپۋبليكانىڭ كوپ­تەگەن گازەت-جۋرنالىندا باسىلىپ, قالامى كادىمگىدەي توسەلىپ قالعاندى­عىن اڭعارۋعا بولادى. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ قازانداعى مەملەكەت­تىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. سول تۇستا ءونىم­­دى جۇمىس ىستەگەن. «ماحاببات» پەساسى مەن «ساقشى» ولەڭدەر جيناعى جانە «دۋەل» پوۆەسى جاريالانعان. 1937 جىلى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتى يبراگيم اعا يالتادا ەمدەلەدى. تاتارستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بەلگىلى جازۋشى سول كەزدە ەپتەپ سىرقاتتانىپ جۇرگەن عالىمجان يبراگيموۆپەن جولىعىپ, باسپادان جاريالاۋ ءۇشىن ونىڭ قولجازباسىن الا كەلەدى. كەيىن سول قولجازبا قىرسىق بولىپ جابىسقان. بۇل ساياسي قۋدالاۋدىڭ, قولىنا قالام ۇستاعان ات توبەلىندەي اعايىندى جاۋ كورۋدىڭ باسى بولاتىن. عالىمجان يبراگيموۆ تا جازىقسىز جالا جابىلىپ ۇستالعان. حالىق جاۋىمەن جۇزدەسىپ, قولجازباسىن العان يبراگيم سالاحوۆ تا حالىق جاۋى ساناتىندا. كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىندا 1938 جىلدىڭ 12 مامىر كۇنى جازۋشى جازىقسىزدان جازىقسىز ون جىلعا سوتتالادى. جازاسىن وتەگەننەن كەيىن بەس جىل بويى بارلىق ازاماتتىق قۇقىقتان ايىرىلسىن دەگەن ۇكىم قوسا شىعارىلادى.

ەندىگىسى ازاپتى ساپار. ءتىپتى ادام توز­بەستەي. جازۋشىنىڭ ءوز باسىنان كەشكەن, بارىنشا شىنايى, اقيقات سوزىنەن اڭعارعانىڭىزدى تۇگەل ايتىپ شىعۋ ءتىپ­تى دە مۇمكىن ەمەستەي. الدىمەن قازان قا­لا­سىنداعى پلەتەنەۆ تۇرمەسى, ودان سوڭ توبىلداعى يزولياتور. ءارى قاراي ماڭگى­لىك توڭ باسقان, توپىراعى قانمەن سۋارىل­عان, اسپانىن جازىقسىز ادامداردىڭ قاي­عى-مۇڭى تورلاعان قاسىرەتتى كولىما­دا­عى ۇزاق-ۇزاق ون جىل. ون جىلىڭ تۇ­تاس ءبىر عۇمىرعا تاتيتىنداي. جەر بەتىن­دەگى توزاق. ال جازىقسىز جاپا شەگۋگە, ادام ايتقىسىز ازاپ ارقالاۋعا جاس جۇ­رەك قالاي شىدادى دەسەڭىزشى. الدەنە­شە رەت ءولىم اۋزىنان قالعان. «كولىما قاسىرەتىن» وقىپ وتىرىپ, اش-جالاڭاش, ارىپ-اشىققان, تىرشىلىكتەن مۇلدە كۇ­دەر ۇزۋگە تاياۋ ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سون­داي قيىن كەزدىڭ وزىندە قول ۇشىن بەرۋى, بويلارىنداعى ادامگەرشىلىكتەن ارىلماۋى, كىسىلىك كەلبەتتەرىن ساقتاپ قالعاندىعىنا تاڭ قالاسىڭ. اجالدىڭ عۇمىرى تويىپ بىتپەيتىن, تولىپ تۇگە­سىلمەيتىن اپانىنا ەندى-ەندى كەتتىم دە­گەن كەزدە ءوزى ءتارىزدى ساياسي ايىپپەن سوت­تالعان بولگار گەورگي ستويانوۆ قۇتقارىپ قالادى. وتا جاسايدى. كىر-قوقىسقا مەل­تەكتەپ تۇرعان كازارمانىڭ ىشىندە. بال­كىم جولداستىق, دوستىق كوڭىل ساقتاپ قالعان شىعار. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ اۋىر ازاپتان قاجىپ, التىن كەنىندە مەرتىككەن جازۋشىنى تايشەت لاگەرىندەگى مۇگەدەكتەر وتريادىنا اۋىستىرادى. مۇگە­دەكتەر وتريادى بولعانىمەن بۇل جەردە دە قورلىقتان كوز اشپايدى. سىڭىرىنە ءىلىنىپ ءجۇرىپ جۇمىس ىستەيدى.

جازۋشى كولىما تۇنەگىندە قازاق جازۋشىسى زەيىن شاشكين, قالماق اقىنى ساندجي كالياەۆتەرمەن تاعدىر تالقىسىنا بىرگە تۇسكەندىگىن, اۋىر ازاپتى بىرگە ارقا­لاعانىن جازادى. تار قاپاستا پىكىرلەس, جان-دۇنيەڭدى تۇسىنەتىن ادامداردىڭ بو­لۋى دا ءسال دە بولسا دەمەۋ بولادى ەكەن. زەيىن شاشكين لاگەردىڭ اۋرۋ-سىر­قاۋلارىن ەمدەگەن. ءوزى بەينەتتى بەلدەن كەشىپ جۇرسە دە, جاعدايى ناشارلاعان مۇگەدەكتەردىڭ قامىن ويلاعان. ەكەۋى وڭاشا قالعان كەزدە كوكشەنىڭ كوگىلدىر قىراتتارىن, ءمولدىر كولدەرىن, جاسىل ورماندارىن, جايقالعان شالعىنىن ەسكە الادى ەكەن. قازاق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ قيلى-قيلى تاعدىرى مەن عاجايىپ ولەڭدەرىن زەيىن شاشكيننىڭ اۋزىنان ەستىگەن.

مىنە, ون جىل ازاپتى ومىردە تىرشى­لىكتەن كۇدەر ۇزبەگەن, ايتەۋىر الدىنان جارىق كۇننىڭ اتارىنا سەنىممەن قاراعان جازۋشىنىڭ جازاسى دا وتەلىپ ءبىتتى. ءوزى دە بوستاندىقتىڭ ءبىر جۇتىم اۋاسىن جۇتىپ تۇرعانىنا سەنەر-سەنبەستەي. توزاقتىق ناق وزىنەن 1948 جىلى ون جىلىن وتەپ, ءبىرجولا بوساپ شىققان جازۋشى تۋعان ولكەسى كوكشەتاۋعا جەتكەنشە اسىق. قۇس­قا بىتكەن قوس قانات وزىنە بىتسە, قاس-قاعىم ساتتە ۇشىپ بارار ەدى. انشەيىندە قيا­مەت-قايىم بولىپ كورىنەتىن جول ازابى كولىمانىڭ قاسىرەتىن ون جىل ارقالاعان ادام ءۇشىن تۇك تە ەمەس ەكەن.

ءوزى اڭساعان, جەتكەنشە اسىق بولعان كوكشەتاۋعا تابانى تيىسىمەن كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلعان. قازان مەن كوك­شەتاۋ قالاسىندا تۇرۋعا رۇقسات جوق. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدىڭ دا جولى كەسىلگەن. اباقتىدان شىققان ادام­دى ەش جەرگە جۇمىسقا المايدى. وگەي شەشەنىڭ وكتەم ءۇنى كولىماداعى جانال­عىش ايداۋىلداردىڭ قاھارلى ايعايى ءتارىزدى, ءتىپتى ودان دا بەتەر سىڭايلى. ءولدىم-تالدىم دەگەندە كراسنويار اۋى­لىنداعى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قو­عا­مىنىڭ اسحاناسىنا ورنالاسقان. ءار كۇن سايىن كومەنداتۋرادا تىركەلىپ وتى­رۋى كەرەك. بۇرىنعى كوزى تانىستار حالىق جاۋى اتانعان جازۋشىعا جولاپ كەتسە, كۇيەسى جۇعاتىنداي قورقىپ, ات-توندارىن الا قاشادى. تانىس قانا ەمەس, ەت جاقىن اعايىن, تۋىستار دا. بارى­نەن كوڭىلى قالعان جازۋشى ءوزىنىڭ تابي­عات سىيلاعان تالانتىنا عانا سەنەدى. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا تى­يىم سالىنسا دا كولىما قاسىرەتىن جازۋى كەرەك. بار شىندىقتى. كەيىنگى جۇرت جارالى جىلداردىڭ جىلناماسىن, جا­زىق­سىز سوتتالعانداردىڭ تاعدىرىن ءبىلۋى ءۇشىن. تۇرمىس اۋىر. وزگەنى بىلاي قوي­عاندا تاماق تابۋدىڭ ءوزى قاسىرەتكە اينالعان. وسى ارادا جازۋ ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ قانشالىقتى مىقتى بولاتىندىعىنا ءتانتى بولاسىڭ. ايتەۋىر, 1956 جىلى حالىق جاۋى سالاحوۆتىڭ ءىسى قايتا قارالىپ, تولىق اقتالىپ شىققان.

ايداۋدا جۇرگەن كەزىندەگى اۋىر ازاپ ءبىرجولا ۇمىت بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ءسال عانا ارقاسى كەڭىگەندەي, تۇلا بو­يىنا تىلسىم كۇش قۇيىلعان. قازان قالاسىنان «دالا تولقىندارى» اتتى جىر جيناعى جارىق كوردى. كىندىك قانى تامعان قازاق دالاسىنىڭ توپىراعى تۋرالى. پەرزەنتتىك ماحابباتىن, ۇلبىرەگەن ىڭكار سەزىمىن ارقاۋ ەتكەن. ارقانىڭ اقتاڭگەرى – اقان سەرىنىڭ اسقاق ونەرىن, ەرتەگىدەي سۇلۋ عۇمىرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدى. سەرىنىڭ اۋىلىنداعى كونەكوزدەرمەن جۇز­دەسىپ, الدە اڭىز, الدە شىندىق, نەبىر عاجايىپ ەستەلىكتەردى جازىپ الدى. سەرى تاعدىرى ءتانتى ەتكەن. وزگەشە ءومىر, ايرىقشا سۇلۋ, ءماندى دە ماڭگىلىك ونەر. تەبىرەنە تولقىعان, قۇلشىنا قالام سەر­مەگەن. وسى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا «قۇلا­گەر» پوەماسى ومىرگە كەلدى.

جان جارى ماگينۋر سۇلەيمەنوۆا جازۋشىنىڭ بار جاعدايىن جاسادى. تۇزدە ەردىڭ, ۇيدە ايەلدىڭ جۇمىسىن اتقاردى. ءوزى دە ءناپ-نازىك, ءسال اۋرۋشاڭ بولسا دا الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن. 1948 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن. پەرزەنتتەرى دۇنيەگە كەلدى. شاميل مەن كاميل ءوسىپ كەلەدى. ۇلكەن ۇلدارى نىعمەت, احات, ۋلفات ەندى ەر جەتىپ كەلە جاتقان كەزىندە وپات بولعان. قانشاما قايعى-قاسىرەت. كەيىن ۇلى شاميل دە باقىتسىز جايعا دۋشار بولىپ, ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ادام جانى, ونىڭ ىشىندە ءناپ-نازىك اقىن جانى وسىنشالىقتى ءتوزىمدى بولار ما؟! وسىنىڭ بارلىعىن كوتەرگەن. قايعى-قاسىرەتتى بەلدەن كەشىپ جۇرسە دە ءبىر كۇش, ءبىر قۇدىرەت قولتىعىنان دەمەپ, العا جەتەكتەيتىندەي. ول قۇدىرەت جازۋ ونەرىنە دەگەن ماحاببات ەدى. 1965 جىلى كوكشەتاۋ ولكەسىندەگى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە بايلانىستى «كوكشەتاۋ قىراتتارىندا» رومانى جارىق كوردى. اقىن تىلىمەن جازىلعان اسەرلى دە ادەمى رومان وقىرماندار تاراپىنان جاقسى باعاسىن الدى. سول جىلدارى «ەمەندەر تامىر جايعاندا» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ءۇش ءبولىمى جاريالانىپ, اتاق-داڭققا بولەندى.

يبراگيم نيزام ۇلى بەس ءتىلدى بىردەي مەڭگەرگەن ادام. تاتار, قازاق, ورىس تىلدەرىن جەتىك بىلۋىمەن قاتار, اراب پەن تۇركى ءتىلىن دە ءتاپ-ءتاۋىر بىلەتىن. زامانىندا كوكشەتاۋلىق بەلگىلى قالامگەر جانايدار مۋسين ءوزىنىڭ دوسى يبراگيم سالاحوۆتى قازاق جازۋشىلارىن ورىس تىلىندە سوي­لەتكەنى ءۇشىن قازاق ادەبيەتىنىڭ ناعىز جاناشىرى دەپ باعالاعان. كوكشەتاۋدا تۋىپ-وسكەندىكتەن يبراگيم اعا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن عانا ەمەس, ۇشان-تەڭىز پوەزياسىن, قازاقتىڭ ارىدەگى اۋىز ادەبيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن. سول ءبىلىمى تالاي شىعارمالارىندا كورىنىس تاپقان. بالالارعا ارناپ جازعان شىرايلى شاعىن شىعارمالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە.

قولىڭا الساڭ قايعى-قاسىرەتتىڭ بەت قاراتپاس داۋىلى الاي-دۇلەي سوعىپ تۇرعانداي اسەر ەتەتىن «كولىما قاسىرە­تى» قالامگەردىڭ سوڭعى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى ءارى ازاپتى شىعارماشىلىعىندا­عى ششوقتىعى بيىك دۇنيەسى. وسى كىتاپتى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جازعان ەكەن. نەتكەن سۇمدىق شىدام. شىنايى شىعارما ءادىل باعالانعاندىقتان تاتار­ستاننىڭ  عاب­دوللا توقاي اتىنداعى مەم­لەكەتتىك سىي­لىعى بەرىلگەن. زامانىندا كسرو جازۋ­شىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولعان قالامگەر تاتارستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتانعان.

قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىق­تىڭ دانەكەرى اتانعان «پاراسات» وردە­نىنىڭ يەگەرى يبراگيم سالاحوۆ كوكشە­تاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. شىعار­ماشىلىعىن, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءسوز قادىرىن بىلەتىن ءوڭىردىڭ قۇرمەتتەگەنى دە. ابدەن لايىق!

«كولىما قاسىرەتىن» اسىقپاي, ءار ءسوزى­نىڭ استارىنداعى سالماققا ءمان بەرىپ, تاعى ءبىر وقىپ شىقتىق. قايعى قاپتاپ, مۇڭ مەلتەكتەپ تۇر ەكەن. سارىتاپ ساعىنىش كول-كوسىر. مىناۋ جارىق دۇنيەدەن ادىل­دىك ىزدەگەن, ادالدىق اڭساعان اقىن جۇرە­گىنىڭ تەبىرەنىسى. جازىقسىز جالالى بولۋ قانداي قيىن ەدى. كوڭىلدەگىنى جازۋعا تى­رىستىق. ارينە, جازۋشىنىڭ جان-دۇنيە­سىن تولا­يىم بەرە الماسپىز. ءبىز مۇنداي قاسىرەتتى كورگەن جوقپىز. كورۋگە دە جازباسىن.