كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ەڭ اۋەلى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەگە قاتىستى باستى تۇجىرىمدارىنا نازار اۋدارايىق:
- ساۋاتتاۋ ءادىسىن الساق, ءبىر جۇرتتىڭ ساۋاتتاۋ ىسىنە قولايلى بولعان ءادىس ەكىنشى جۇرتتىڭ دا ساۋاتتاۋ ىسىنە قولايلى بولۋعا ءتيىس دەپ ايتۋعا بولمايدى. ەگەر دە ءتىلىنىڭ زاڭى, ەملەسىنىڭ نەمەسە ءارپىنىڭ جۇيەسى باسقا بولسا, وندا بىرىنە جاقسى بولعان ساۋاتتاۋ ءادىسى, ەكىنشىسىنە دە جاقسى بولادى دەپ ەشكىم ايتا المايدى.
- شاپشاڭ جازا بىلگەندە, شاپشاڭ وقي بىلگەندە ساۋاتى اشىلدى, ساۋاتتى ادام بولدى دەيمىز. ساۋاتتاۋ ءادىسىدەگەنىمىز سونى بىلدىرۋگە جۇمسالاتىن ءتۇرلى ادىستەردىڭ شۋماعى بولادى.
- جازۋ ءۇشىن ءارىپ الماي, تاڭبا العان جۇرتتىڭ ءبىرى, ماسەلەن, قىتاي. «اۋىز» بەن «يت» تاڭباسى قاتار تۇرسا «ۇرەدى» دەگەن ءسوز بولادى. مۇعالىم بۇل جازۋمەن ساۋاتتاعاندا دىبىسپەن دە, ارىپپەن دە جۇمىسى جوق. جازۋ ءۇشىن ءارىپ العانىمەن, ول ارىپتەرى تىلىندەگى دىبىستارىنا سايكەس كەلمەيتىن اعىلشىن, امەريكان سياقتى جۇرتتار. بۇلاردىڭ سوزدەرىنىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋى ايىرىلىپ, الىس كەتكەندىگى سونشا «يت» دەپ جازىپ, «شوشقا» دەپ وقيدى. سوندىقتان ولاردىڭ جازۋ جۇيەسى ءارىپتى بولعانىمەن, ماعىناسى تاڭبا جۇيەلى جازۋعا جاقىن. ال ءتىلىنىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋى بولەكتەنگەن جۇرتتىڭ مىسالى – ورىس حالقى. مۇنداي جازۋى بار جۇرتتىڭ كەي سوزدەرىن دىبىستارىنا قاراي جازۋعا بولادى, كەي سوزدەرىن تەك جاتتالعان تۇرىندە عانا جازۋعا بولادى. سوندىقتان بۇلاردىڭ ءبارى ءسوزدى تاڭباشا جازىپ وتىرعان سوڭ نەمەسە تاڭباشا جازۋعا جاقىن تۇردە جازىپ وتىرعان سوڭ تاڭباشا ۇيرەتۋ ءادىسىن قولدانىپ وتىر. تۇتاس ءسوز ءادىسى دەگەن سول تاڭباشا ۇيرەتۋ ءادىسى بولادى. تۇتاس ءسوز ءادىسىننە ماقساتپەن قولدانىپ وتىرعاندارىنا نازار سالماي, تەك باسقالار قولدانىپ جاتقاندا بىزگە دە قولدانۋ كەرەك دەۋشىلەر بار.
- جالقىلاۋ ءادىس جالپىلاۋ ادىسكە قارسى جونىندەگى ءادىس. جالپىلاۋدىڭ اسىلى ۇساقتان ىرىلەتۋ بولسا, جالقىلاۋدىڭ اسىلى ىرىدەن ۇساقتاتۋ.
- جالقىلاۋ ءادىستىڭ جالپىلاۋ ادىستەن ارتىقشىلىعىن قۋاتتايتىن پىكىر ءحVىىى عاسىردىڭ اياعىندا فرانتسيادا پايدا بولدى. وقۋ ۇيرەتكەندە ءسوزدى ارىپتەن, بۋىننان باستاماي, ءسوزدىڭ تۇتاس تۇرعان تۇلعاسىنان باستاپ ۇيرەتۋ كەرەك دەيدى. نەگىزگى كەمشىلىگى ءسوزدى جاتتاتۋ, نە ءۇشىن «ات» دەپ سىزعان نارسە «ات» بولىپ وقىلۋعا تيىستىگى بالالارعا تۇسىنىكسىز. وقىعان سوزدەرىن بالالار نەگە سولاي وقىلاتىنىن بىلمەستەن جاتتاۋ.
- ءبىر جەردە جالپىلاۋ, ءبىر جەردە جالقىلاۋ ءادىسى ءجۇرىپ, اقىرىندا ەكەۋى جالقىلاۋلى-جالپىلاۋ ءادىسىبولىپ بىرىگەدى. بۇل ءادىستىڭ ءوزى قولدانىسىنا قاراي بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى: «شاعىن ءسوزدى» ءتۇرى – مۇنىڭ ءبىر ارتىق جەرى از ءسوزدى وقي بىلۋمەن بالالار كوپ ءسوزدى وقىپ كەتۋگە جارايدى. سونداي ارتىقتىعى بولعاندىقتان, بۇل ءادىس مادەنيەتتى جۇرتتاردىڭ بارىنە جايىلدى. «جازۋ-وقۋ» دەگەن ءتۇرى – وقۋدى جازۋ ارقىلى ۇيرەتۋ. بۇل ءادىستى قولدانۋشىلار وقۋ ۇيرەتۋدى وقۋدان باستاۋ دۇرىس ەمەس, جازۋدان باستاۋ دۇرىس دەيدى. «جازۋ-وقۋ» ءادىسى شىققاننان كەيىن وقۋ مەن جازۋ قاتار جۇرەتىن بولدى. «دىبىستى ءادىس» ءتۇرى – دىبىستى ادىسپەن ۇيرەتكەندەگى ىستەلەتىن ءىستىڭ نەگىزى بەس ءتۇرلى (بالالارمەن اڭگىمەلەسۋ; وقۋ ۇيرەتۋگە دايارلايتىن جۇمىستار; سوزدەن دىبىستاردى ايىرىپ شىعارۋ; ارىپتەرمەن تانىستىرۋ; بەرىلگەن ارىپتەرىنەن ءسوز قۇراۋ, سونى وقۋ).
ا.بايتۇرسىن ۇلى سول كەزەڭدەگى الەمگە تاراپ جاتقان وقىتۋ ادىستەمەلەرىن وسىلايشا, سارالاپ, تالداي وتىرىپ, سولاردىڭ ىشىندە قايسىسى قازاق تىلىندە ساۋات اشۋعا قولايلى ەكەنىن انىقتادى. ءوزى شىعارعان «الىپپەنى» (وقۋ قۇرالى) «دىبىستى ادىسپەن» وقىتۋدى ۇسىنىپ, مۇنى مۇعالىمدەرگە ارنالعان نۇسقاۋلىعى – «بايانشىدا» مۇقيات تاپتىشتەپ تۇسىندىرگەن. دىبىستى ءادىستى قولدانۋ ءۇشىن «دىبىسپەن جاتتىعۋ» ءتاسىلىن ۇسىنعان.
ا.بايتۇرسىن ۇلى «دىبىستى ءادىستى» نە ءۇشىن تاڭدادى؟ ونىڭ باستى سەبەبى, بالالار ء«سوزدىڭ ىشىندە قانشا ءھام قانداي دىبىستار بار ەكەنىن ايىرۋدى بىلسە, حارىفتەرىن قويۋ قيىن بولمايدى». عالىم قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن وقىلىم, جازىلىم, ايتىلىم, تىڭدالىم ارەكەتتەرىنىڭ نەگىزى وسى «دىبىستى ءادىس» ارقىلى قالانۋى كەرەكتىگىن سول كەزدە-اق سارالاعان. ماسەلەن, ۇلت ۇستازى بىلاي دەيدى:
ءسوز ايتۋ – دىبىستى اۋىزبەن ءتىزۋ (ايتىلىم)
ءسوز جازۋ – دىبىستاردىڭ بەلگىسىن قاعاز بەتىنە ءتىزۋ (جازىلىم)
وقۋعا كەلگەن بالالار سويلەي بىلسە دە, دىبىستاردى ءتىزىپ ءسوز شىعارا بىلمەيدى, سەبەبى ولار ءسوزدىڭ دىبىستان تىزىلەتىنىن بىلمەيدى (وقىلىم).
دىبىستى بىلمەي, دىبىستىڭ قالاي تىزىلەتىنىن بىلمەي, وقۋ, جازۋ ۇيرەنۋ قيىن (تىڭدالىم).
ا.بايتۇرسىن ۇلى وسىلاي تۇسىندىرە وتىرىپ, «بۇل ۋسۋل سوتيەنىڭ (جاڭاشا وقىتۋ ءتاسىلى) ەڭ جاقسى جولى» دەگەن قورىتىندى شىعارادى جانە جاڭاشا وقىتۋ ءتاسىلىنىڭ باستى قاعيداسى رەتىندە ايتىلىم ارەكەتىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعان:
- اۋەلى بالالارعا ءارتۇرلى دىبىس بار ەكەنىن ءبىلدىرۋ;
- ەكىنشى بالالارعا تانىس سوزدەردى الىپ, ولاردىڭ ىشىندە قانداي دىبىستار بارىن ايىرتۋ;
- ءۇشىنشى بولەك-بولەك دىبىستاردى ءتىزدىرىپ ءسوز ايتۋدى ءبىلدىرۋ;
- بۇلاردى بىلمەي تۇرعاندا بالالارعا ءحارىف كورسەتۋ جارامايدى («بايانشى»).
وسىلاي دەگەن ۇلت ۇستازى «وسى كۇندە وقۋى ءتارتىپتى جۇرتتار بالالارعا ءحارىف كورسەتپەي تۇرىپ, اۋەلى دىبىسپەن جاتتىقتىراتىنىن» ەسكەرتكەن. ال وتەتىن ءارىپتى دىبىسپەن وقىتۋ جولىن قازاق مۇعالىمدەرىنە بىلايشا تۇسىندىرەدى: «مۇعالىم سوزىپ «ا» دەپ ايتادى دا, بالالاردان سۇرايدى نە دىبىس ەستىلدى؟ بالالار: «ا» دەگەن دىبىس ەستىلدى. مۇعالىم سوزىپ باسقا ءبىر دىبىس ايتادى. مىسالى «ز», مۇنىڭ تۋراسىندا دا نە دىبىس ەستىلدى دەپ سۇرايدى. وسىلاي بىرنەشە دىبىستاردى ايتقاننان كەيىن بالالار دىبىستىڭ ءارتۇرلى بولاتىندىعىن بىلەدى ءھام ءبىر دىبىستان ءبىر دىبىستى ايىرىپ تانۋعا كۇشى جەتەدى. سونان سوڭ ءسوز ىشىندەگى دىبىستاردى ايىرۋعا دا شامالارى كەلەدى».
ا.بايتۇرسىن ۇلى ءسوز ىشىندەگى دىبىستاردى بالالارعا ايىرتۋ ءۇشىن اۋەلى ءبىر بۋىندى, سونان سوڭ ەكى بۋىندى, ونان سوڭ ءۇش بۋىندى سوزدەر الىناتىنىن ايتادى جانە ەكى, ءۇش بۋىندى سوزدەردى بۋىنعا ءبولۋدى ۇيرەتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرتكەن: «بۇل ارادا بالالاردى ءسوزدىڭ بۋىنىمەن تانىستىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەكى بۋىندى, ءۇش بۋىندى سوزدەردى الىپ, سوزىپ ايتۋ كەرەك. سوزىپ ايتقاندا, ءسوز بۋىن-بۋىننان ءبولىنىپ ەستىلەدى. مىسالى: «اعا» دەگەندى سوزىپ ايتقاندا ەكىگە بولىنەدى, «اعالار» دەگەن ءسوزدى سوزىپ ايتقاندا ۇشكە, «اعالارعا» دەگەن ءسوزدى سوزىپ ايتقاندا تورتكە بولىنەدى. وسىلايشا, بىرنەشە ءسوزدى سوزىپ ايتىپ كورسەتكەننەن كەيىن بالالار دا ءار ءسوزدى سوزىپ ايتىپ, قاي سوزدە قانشا بۋىن بار ەكەنىن ايىرۋدى بىلەدى. بالالار ءسوزدىڭ بۋىندارىن ءھام دىبىستارىن قوسىپ ۇيرەنگەننەن كەيىن, حارىفتەردى كورسەتۋ كەرەك».
ۇلت ۇستازى ءوز «الىپپەسىن» وسى دىبىستى ادىسپەن وقىتۋدى مۇعالىمدەردەن تالاپ ەتتى جانە 1920 جىلى شىققان نۇسقاۋلىعىندا («بايانشى») ءوز تاراپىنان «دىبىسپەن جاتتىعۋ» ءتاسىلىن ۇسىنا وتىرىپ, ونىمەن بالالاردى قالاي وقىتۋ جولدارىن جان-جاقتى ۇيرەتكەن. 1913 جىلى جاريالاعان «قازاقشا وقۋ جايىنان» دەگەن ماقالاسىندا دا «دىبىسپەن بالالاردى جاتتىقتىرۋ – وقۋ مەن جازۋ ۇيرەتۋدىڭ نەگىزى», دەگەن بولاتىن.
ال 1926 جىلى ا.بايتۇرسىن ۇلى ء«الىب-ءبىي» (الىپپە) اتتى جاڭا قۇرالدى جارىققا شىعاردى. بۇل كىتاپتا عالىم بۇعان دەيىنگى «الىپپەسى» تەك دىبىستىق ادىسكە نەگىزدەلگەنىن, كەيىنگى كەزدە دىبىس ادىسىمەن قاتار ءسوز نەگىزدى تۇتاس وقۋ ءادىسى شىققانىن, سوندىقتان بۇل جاڭا قۇرالدا دىبىس ءادىسى مەن تۇتاس وقۋ ءادىسى قاتار بەرىلگەنىن ايتا وتىرىپ, «الىپپە» مەن بۇل جاڭا قۇرالدىڭ قايسىسى ۇيرەتۋگە جەڭىل, قايسىسىمەن وقىتقاندا بالالار وقۋ مەن جازۋدى تەز ۇيرەنەدى, وسى جاعىنان تاجىريبە تۇيىلسە ەكەن, دەپ مۇعالىمدەرگە ءوتىنىش بىلدىرەدى.
بۇل جاڭا قۇرالدا سويلەۋ ارەكەتتەرىنىڭ جازىلىم, ايتىلىم, وقىلىم تۇرلەرىنە ءارتۇرلى تاپسىرمالار بەرىلگەن, تىڭدالىم ارەكەتى «دىبىستىق ادىسكە» نەگىزدەلگەن. «تۇتاس ءسوز ءادىسىن» قولدانعاندا وتپەگەن ارىپتەر بويىنشا مىسالدار الىنباعان. بۇدان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل ءادىستى تەك كەرەك جەرىندە عانا قولدانىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. بۇل وقۋلىقتا بالالار قىزىعاتىنداي سۋرەتتەر, ءارتۇرلى ويىن تۇرىندەگى توپتىق, جۇپتىق تاپسىرمالار, بالالاردىڭ لوگيكالىق داعدىسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان سۇراقتار بەرىلگەن. ماسەلەن:
جازىلىم بويىنشا:
«شىققانىن شىرپىدان جاساۋ» (ەرمەك-ەڭبەك). كارتا ۇلەستىرىلەدى, سوندا جازىلعان ءسوزدى بالالار شىرپى ارقىلى جازىپ شىعادى.
العانىن جازۋ (ەرمەك-ەڭبەك). ءسوز جازىلعان كارتانى ەكى بالادان نەمەسە ءۇش بالادان الادى. ءسوزدىڭ ارىپتەرىن سانايدى. ءارپى كوپ شىققان جاق ول سوزدەردى جازادى.
قيسىنداۋ (ەرمەك-ەڭبەك). التى ءسوزدى بولەك-بولەك كەسىپ, ەكەۋ-ەكەۋدەن قوسىپ سويلەم قۇرايدى, سويلەمدەرىن جازىپ وتىرادى.
اقىل حات جاساۋ. وقۋلىقتا سۋرەتتەر بەرىلگەن, سول بويىنشا وقۋشىلار حات جازادى.
ەرمەك-ەڭبەك. تابليتسادا توعىز ءسوز بەرىلگەن. توعىز سوزدەن سويلەمدەر قۇراپ جازادى.
سىن اتىنا زات اتى. بەرىلگەن سىن ەسىمدەردىڭ قاسىنا زات ەسىمدى سايكەستەندىرىپ جازادى.
توپ حابارى. توپتىق جۇمىس. ءبىر بالا جاساۋىل بولىپ ويىندى باسقارادى. توعىز ءسوز جازىلعان كارتانى ۇلەستىرەدى, سونىڭ ىشىندە نە جازىلعانىن العان بالا تابۋى كەرەك, تاپپاسا ءسوزدى جازادى, تاپسا جازبايدى.
قايسىسىن قايدا قويۋ. بۇل ماتىنمەن جۇمىس ىستەۋ تاسىلىنە ارنالعان تاپسىرما ءتۇرى. ماسەلەن, ءبىر ءماتىندى بەرەدى, ونى بالالار وقيدى, وقىعان سوڭ مۇعالىم بالالارعا كارتا تاراتادى. ءار كارتادا سويلەم جازىلادى. سول سويلەمدەردى ماتىندەگى ورنىمەن دۇرىس قويۋ كەرەك. دۇرىس قويسا بالا جازبايدى, دۇرىس قويا الماسا ءتورت سويلەمدى جازادى. بۇل تاپسىرما اياسىندا ولەڭ ماتىندەرى دە بەرىلگەن. ولەڭ جولدارىن ۇيقاسىنا قاراي قوس-قوستاپ قويىپ, دۇرىس قۇراپ شىعۋ كەرەك.
سۋرەتپەن جۇمىس. جەكە-جەكە سۋرەتتەر بەرىلەدى. مىسالى قازى, قاسىق, تارىنىڭ سۋرەتى بەرىلەدى, بالا سوعان قاراپ سويلەم قۇراۋى كەرەك. سونىمەن قاتار سۋرەتتەر مەن ونىڭ اتتارى بولەك-بولەك بالالارعا تاراتىلادى, سونى سايكەستەندىرۋلەرى كەرەك.
ايتىلىم بويىنشا:
سويلەمدەر جاساتۋ. سوزدەردەن اۋىزشا سويلەم قۇراۋ.
سويلەممەن لەپەس جاساتۋ. بەرىلگەن سويلەمدەردەن اۋىزشا ءماتىن قۇراۋ.
جاڭىلتپاش جاساتۋ. بەرىلگەن سويلەمدەردى ءۇش قايتارا شاپشاڭ-شاپشاڭ ايتۋ.
وقىلىم بويىنشا:
قاتە وقىعان جاق قايتا وقيدى. التى سويلەمدى ءماتىن بەرىلەدى. التى بالادان توپتاسىپ سول ماتىندەگى 6 سويلەمدى كىتاپتاعى ماتىنگە قاراماي قولدارىنداعى كارتا بويىنشا رەتىمەن وقۋ كەرەك. قاتەلەسسە دۇرىس وقىعانعا دەيىن وقيدى.
ويناڭدار! ويلاڭدار! بالالاردىڭ لوگيكالىق ويلاۋ داعدىسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تاپسىرمالار. مىسالى:
تايعا مىنگەن بالالار جارىسىپ كەلەدى ەكەن.
ءبىر بالا ەكى بالانىڭ الدىندا كەلە جاتىر.
ءبىر بالا ەكى بالانىڭ ورتاسىندا كەلە جاتىر.
ءبىر بالا ەكى بالانىڭ ارتىندا كەلە جاتىر.
نەشە بالا جارىسىپ كەلەدى ەكەن؟ ساناڭدارشى!
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1912-1925 جىلدار ارالىعىندا قولدانىلعان «الىپپەسى» دىبىستىق ادىسپەن وقىتۋعا نەگىزدەلسە, 1926 جىلى شىققان بۇل «الىپپەسىندە» وقىتۋ ادىستەرىن ءارتۇرلى قىزىقتى تاپسىرمالار ارقىلى بارىنشا تولىقتىردى, ياعني وقىتۋ تاسىلدەرىن «الىپپەنىڭ» ىشىندەگى تاپسىرمالار ارقىلى بىرگە بەرۋ ماسەلەسىن 1925 جىلدان باستاپ قولعا الدى.
«باستاۋىش مەكتەپتەن ۇيرەنگەن ءبىلىم ءارى وقيمىن دەگەندەرگە نەگىز بولارلىق جاعىن كوزدەۋ كەرەك. باستاۋىش مەكتەپ وقۋى ارتقى وقۋدىڭ نەگىزى بولۋعا جاراسىن. مەكتەپتىڭ مىندەتى – بەرگەن بالانى اتا-اناسىنىڭ ءۇمىتى مەن مەملەكەتتىڭ ماقساتىنداعى كوزدەگەن تۇردە ادام قىلىپ شىعارۋ. قالاي ۇيرەتكەندە بالا كوزدەگەن تۇردەگى ادام بولىپ شىقپاق؟ ماسەلەنىڭ قيسىنى – وسى جەرىندە», دەگەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بارلىق ادىستەمەلىك ۇستانىمدارى وقۋشىنىڭ وقۋ جانە فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى. ءتىلشى عالىم اينۇر سەيتبەكوۆا اتاپ كورسەتكەندەي, «قازىر جاڭا دەپ تانىلعان ادىستەمەلەردىڭ, بۇگىنگى جاڭاشىل دەپ تابىلعان وقىتۋ تەحنولوگيالارىنىڭ كوپشىلىگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىنەن باستاۋ الادى» ء(«تىل الەمى» سايتى, 2019 جىل, 6-قىركۇيەك).
قورىتا ايتقاندا, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى بالانىڭ ساۋاتىن اشۋ ادىستەرىن قايتكەندە جاقسارتامىن, جەتىلدىرەمىن دەپ الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, وزىعىن تاڭداپ, مۇعالىمدەردىڭ جاڭانى مەڭگەرۋىنە جول اشتى. قازىرگى تاڭدا باستاۋىش سىنىپتاعى «الىپپە», «قازاق ءتىلى» پاندەرىن وقىتۋدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى.
قالامقاس بايتەنوۆا,
«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ ء«بىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعى» مەكتەپكە دەيىنگى جانە
باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ
ءبولىمىنىڭ باستىعى
گۇلفار مامىربەك,
«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ ء«بىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنىڭ» اعا مەنەدجەرى
