سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ەل ەگەمەندىگىن نىعايتۋدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا «الدىمەن ەكونوميكا, سونان كەيىن ساياسات» دەگەن ۇران بولدى. كەزىندە ول كەرەك ەدى, ويتكەنى دەموكراتيا بۋىنا ماستانعان قوعام جاپپاي ساياساتكەر بولىپ, كوشە دەموكراتياسى ۋشىعىپ كەتتى. ءار مەكەمە ءوز باسشىلارىن سايلاۋعا كىرىسىپ, ونىڭ سوڭى جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىققا اكەپ سوقتى. ال ەكونوميكامىز كەڭەس داۋىرىندە شىرمالىپ قالعانىنا بايلانىستى زارداپ شەگە باستادى. سوندىقتان حالىقتىڭ جاعدايىن تىعىرىققا تىرەمەي, توقىراۋدان الىپ شىعۋ ماڭىزدى بولدى.
ال سوڭعى ونجىلدىقتارى حالىقتىڭ ساياساتقا ارالاسۋى باسەڭدەدى. ەسەسىنە, وسى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ كولەڭكەلى تۇستارى قىلاڭ بەرىپ, وليگارحيالىق ەكونوميكا باس كوتەردى. ساياسي ينستيتۋتتار ات توبەلىندەي بايلاردىڭ ىقپالىندا كەتىپ, حالىقتىڭ مۇڭى اتقارۋشى بيلىككە جەتپەي قالدى. اشىنعان قوعامنىڭ اششى داۋىسى ۇدەي ءتۇسىپ, اقىرى بيىلعى قاڭتار ايىنداعى وقيعاعا ۇلاستى. ونىڭ باسى بەيبىت ميتينگ بولىپ باستالعانىمەن اياعى قاقتىعىس پەن قانتوگىسكە اكەپ سوقتى. وسىعان ەرەكشە ءمان بەرگەن مەملەكەت باسشىسى ساياسات پەن ەكونوميكا قاتار ءجۇرۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
راسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 66-بابىندا «ۇكىمەت مەملەكەتتiڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ, ونىڭ قورعانىس قابiلەتiنiڭ, قاۋiپسiزدiگiنiڭ, قوعامدىق ءتارتiپتi قامتاماسىز ەتۋدiڭ نەگiزگi باعىتتارىن ازiرلەيدi جانە ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ۇيىمداستىرادى» دەگەن. ياعني الدىمەن ءار سالادا مەملەكەتتىك ساياسات ازىرلەنەدى, سودان كەيىن ولاردىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەنە وتىرىپ ول ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان ساياسات دەگەن سوزگە ۇركە قاراماي, قايبىر اۋقىمدى جۇمىستاردى باستاماي تۇرىپ, ونىڭ ىسكە اسىرۋ جولدارىن ناقتىلاپ العان ءجون.
ال ەندى مۇنى تالداپ كورەيىك. مىسالى, اگرارلىق سالانى دامىتۋدا قانداي ساياسات بار؟ ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز تاۋەلسىزدىك العالى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ساياسات ميلليونداعان گەكتار جەرگە بيداي ەگۋ جانە ونى ەكسپورتتاۋ بولىپ كەلەدى. بۇل ساياسات سوناۋ كەڭەس داۋىرىنەن بەرى بار. قازىرگىدەن ايىرماشىلىعى, بۇرىنعىداي ورتاق قازاندى تولتىرۋ ەمەس, ەندى ءونىمدى شەتەلگە ەكسپورتتاۋ. شەتەلدەردەن مىڭداعان دوللارعا مال تاسىپ, مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالامىز دەپ ءبىر شۋلاساق, كەيىن جايىلىمدى يگەرەيىك دەپ دۇرلىگىپ, ءتورت مىڭ قۇدىق قازباقشى بولدىق. ونداعى ساياسات تا ەت ءونىمىن ەكسپورتتاۋ بولاتىن. ال بۇل جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى سيىرقۇيمىشاقتانىپ كەتتى.
ەندىگى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ساياساتتىڭ باسىم باعىتى شوشقا ءوسىرۋ بولىپ تۇرعان سياقتى. وعان ايعاق, وتكەن جىلدارى وسى سالاعا اسىرەكوپ سۋبسيديا بولىنگەن. ايتالىق, ءار اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ايعىرى مەن تۇيەنىڭ بۋراسىن ساتىپ الۋعا 100 مىڭ تەڭگەدەن بولىنسە, ءار اتالىق شوشقاعا 140 مىڭ تەڭگە بەرىلگەن. ولاردىڭ انالىقتارى دا قۇر قالمايدى: ءار باسىنا 40 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدى.
شوشقا ءوندىرىسى نەگىزىنەن ەت كومبيناتتارىنا كەرەك. ويتكەنى ونىڭ مايى شۇجىق وندىرىسىندە ەڭ قاجەتتى قوسپا بولىپ سانالادى. ارينە, شەشىم قابىلداماس بۇرىن ونى تارازىعا سالىپ, جان-جاقتى ەلەكتەن وتكىزگەن دۇرىس ەدى. مىسالى, ەلدى دۇرلىكتىرگەن پاندەميا جاعدايىندا ءبىزدىڭ يممۋنيتەتىمىزدى كوتەرۋگە قازى-قارتا, جال-جايا پايدالى بولدى ما, الدە كولباسا قاجەت بولدى ما؟ قىمىز بەن ساۋمال ۇلپىلدەگەن ۆيرۋس تۇگىلى قان تۇكىرتەتىن تۋبەركۋلەز تاياقشالارىن دا جوق قىلىپ جىبەرەتىنىن ەل بىلەدى.
ال الەۋمەتتىك سالادا قانداي ساياسات بار, كوپبالالى انالاردى قورعاۋ ما, الدە جاستاردى قولداۋ ما؟ ەڭبەكپەن قامتۋ سالاسىندا نە جاڭالىق؟ جىلدا حالىقتى وقىتۋدان كەمشىلىك جوق سياقتى, بىراق كاسىبي جۇمىسشىلاردىڭ قالىپتاسقان توبى بايقالمايدى. ءبىلىم سالاسىنداعى داڭعازا ساياساتتىڭ سالدارىنان جەكە مەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, جاستار ەكونوميست پەن زاڭگەر ماماندىعىنىڭ اينالاسىندا توپتاستى, سوڭىندا قوس-قوس ديپلومى بار, بىراق جۇمىسى جوق جاستار كوبەيدى.
ەندى كەلىپ تەحنيكالىق ماماندارعا ءزارۋ بولىپ وتىرمىز. جەرگىلىكتى جۇمىسشىلار سىرتتان كەلەتىن گاستاربايتەرگە باسەكەلەس تە بولا الماي جاتىر. جۇمىس بەرۋشىلەر كوبىنە وزبەك اعايىنداردى الادى. سونىمەن قاتار ميللياردتاعان قارجى كورشى مەملەكەتكە كەتىپ, سول ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ارناۋلى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىندەگى ساياسات ەلدى جالقاۋلىققا ۇيرەتىپ جاتقان سىڭايلى. سوندىقتان بۇل جۇمىستى قايتا قاراستىرىپ, وعان تەرەڭ ءمان بەرمەسە بولمايدى. جالپى, الەۋمەتتىك تولەمدەر تۋعان بالانىڭ سانىنا قاراپ, ءبىرىنشى بالادان باستاپ بەرگەن دۇرىس. كەزىندە ءوزىم ءار وتباسىندا كەم دەگەندە ءبىر ادام جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس دەگەن ۇسىنىس ايتقانمىن. سونى قولعا الۋ كەرەك. بۇل كەزىندەگى جاقسى ساياسات دەپ ەسەپتەيمىن.
قازىر مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر «جاڭا قازاقستان» قۇرۋ جولىندا ءارتۇرلى جوبانى ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتتى. بۇرىن نەبىر باعدارلامالار مەن جول كارتالارىنان اياق الىپ جۇرە المايتىنبىز. ەندىگى قوعامنىڭ تىلەگى ۇكىمەت جوسپارلارى ۇزاقمەرزىمدى جىلداردى قامتىماي, بۇگىنگى كۇنى كۇيىپ تۇرعان ماسەلەلەردى شەشسە دەيسىڭ.
كونستيتۋتسيادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازاقستان ۇكىمەتى وزدەرى باسقارىپ وتىرعان سالا جۇمىستارىن اشىق جۇرگىزىپ, ءاربىر ولقىلىقتارىنا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءار مينيسترلىك, اكىمدەر ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا قوعامعا تۇسىنىكتى, ورىنداۋ مەرزىمى بەلگىلى جۇمىستاردى قولعا الۋعا ءتيىس. ونىڭ باسىمدىقتارىن بەلگىلەپ, جان-جاقتى ويلاستىرىپ, ابدەن ەلەكتەن وتكەننەن كەيىن عانا تاجىريبەگە ەنگىزۋ قاجەت. ەڭ باستى نىسانا – سىلدىرلاعان ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ەمەس, ادامي ولشەمدەر بولعانى ءجون.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
