«جازمىشتان وزمىش جوق». جاراتۋشى جاببار يەڭىز ماڭدايىڭىزعا نە جازدى, سونى كورەسىز. بۇل تەك ەكى اياقتى پەندەگە قاتىستى ءتامسىل ەمەس. تۇتاس حالىقتىڭ تاعدىرىنا دا وسىنداي جاعداياتتار اسەر ەتىپ جاتادى. ءبىر ۇلتتىڭ ىشىنەن ەكىگە جارىلىپ, ءبىر-بىرىنە مىلتىق كەزەيتىن تۇسى دا اللا تاعالانىڭ قالاۋىنان شىعار-اۋ. ايتپەسە, ءبىر ءۇيدىڭ ەكى بالاسى ءبىرىن-ءبىرى جاۋ كورەتىندەي نە بولىپتى؟! ارينە, ساياساتتىڭ سالقىندىعى, كوزقاراستىڭ الشاقتىعى, دۇنيەتانىمنىڭ بولەكتىگى دەگەن سياقتى ءتۇرلى سىلتاۋدى العا تارتۋعا بولادى. بىراق ونىڭ ءوزى جازىلىپ بەرگەن تاعدىر ەكەنىن استە ەستەن شىعارماساق كەرەك.
قازاق جۇرتى ۆەتنام سوعىسى تۋرالى نە بىلەدى؟ ءبىر ەلدىڭ ورتاسىنا قۇرت ءتۇستى. قاق ايىرىلدى. ءبىر جاعىن قىتاي مەن كسرو قولدادى. ەكىنشى جاقتاعىلاردىڭ قولتىعىنا اقش سۋ بۇرىكتى. سودان قيان-كەسكى شايقاس باستالدى. شامالاپ العاندا, ءبىزدىڭ ۆەتنام سوعىسى تۋرالى بىلەرىمىز وسى عانا. ال سول سوعىسقا قاتىسقان قازاق بار دەسە, سەنەر مە ەدىڭىز؟ ونداي ادام بار. ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسقان جالعىز قازاق جانە قازاقستاندىق ازامات قىزىلوردا وبلىسىندا تۇرادى.
مايدانگەر
قىزىلورداداعى مەديتسينا ۋچيليششەسىن تامامداعان يسا بيسەنوۆتى اسكەرگە الادى. وعان دەيىن يسەكەڭ شاڭىراق كوتەرگەن ەكەن. بىراق ول كەزدە وكىمەت مۇندايعا قارامايدى. الدىنا سالىپ اسكەرگە اپارادى. ول وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە كەتىپ بارا جاتقاندا جاس كەلىنشەكتىڭ قولىندا ون بەس كۇندىك شاقالاق قالىپتى.
بۇلار لەنينگرادتا بورىشىن وتەپ جۇرەدى. مەدۋچيليششەنى بىتىرگەن مامان قاي جەردە دە كەرەك. ءبىر ديۆيزيوننىڭ دارىگەرى قىزمەتىن اتقارادى. 1965 جىلى كومانديرى شاقىرىپ الىپ ءمان-جايدى تۇسىندىرەدى. كەڭەس وكىمەتى ۆەتنام سوعىسىنا قولداۋ ءبىلدىرۋ ماقساتىندا ءبىر پولك اسكەر جىبەرگەلى وتىر ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا يسا بيسەنوۆتىڭ بارى دا ايتىلادى. اسكەري تاپسىرما تالقىلانبايدى, ورىندالادى. ايتىلدى, ءبىتتى. سودان بۇلاردى ءۇش اي دايىندىقتان وتكىزەدى. سونان سوڭ ۇستەرىنە قاراپايىم ازاماتتىق كيىم بەرىپ, قالتالارىنا ديپلوماتتىق تولقۇجات سالىپ, ۆەتنامعا اتتاندىرادى. بارلىعىن اسكەري كيىممەن, ءسان-سالتاناتىمەن اپارۋعا مۇمكىندىك جوق. قاۋىپتىڭ سۇرقى سۇمدىق. سوندىقتان كەڭەس اسكەرىنىڭ باسشىلىعى وسىنداي قادامعا بارادى.
– ءبىز راكەتالىق اتقىشتار پولكى قۇرامىندا بولدىق. امەريكالىق ۇشاقتار قاز-قاتار تۇرىپ شابۋىلدايدى ەكەن. توبەدەن ءتونىپ كەلگەندە دۇنيەنىڭ ءبارىن جالماپ جىبەرەتىندەي اسەر قالدىراتىنى بار. سوندىقتان ولاردى جەردەن راكەتامەن اتىپ قۇلاتۋدى ماقۇل كورگەن. باستاپقىدا, ويىمىز ىسكە استى. ىركەس-تىركەس كەلە جاتقان جاۋ ۇشاقتارىن جەردەن ءبىر عانا راكەتامەن اتىپ قۇلاتۋعا مۇمكىندىك بولدى. سولاي جاسادىق تا. كەيىننەن ولار دا سوعىس ءتاسىلىن مەڭگەرە باستادى. بۇرىنعىداي بىرىگىپ ۇشپايتىن بولدى. ەندى ءبىر-بىردەن شابۋىل جاسايدى. بۇل كەزدە ءبىر راكەتا ءبىر ۇشاققا تيەسىلى ەدى. وندا دا ءبىزدىڭ اتقىشتار پولكى جاۋ ۇشاقتارىن اتتاپ باستىرمايتىن. سوعىس دەگەننىڭ ءوزى ويىن عوي. امەريكالىقتار دا ويىننىڭ ءادىسىن تەز مەڭگەرىپ الدى. ۇشاقتى نىساناعا الىپ, راكەتانى اسپانعا جىبەرە سالاسىڭ. وسى ساتتە كوكتە كەلە جاتقان ۇشاق بىردەن جەرگە قاراي قۇلديلاپ كەتەدى. راكەتا اداسىپ قالادى. وسىنداي ساتتەر ءجيى قايتالانىپ, ءبىراز مازامىزدى الدى. سونان سوڭ باسشىلىق ءبىر ۇشاققا ەكى راكەتا شىعىنداۋعا رۇقسات بەردى. ۇشاق ءبىرىنشى راكەتادان قاشىپ قۇتىلعانمەن, ەكىنشىسىنە تاپ كەلەتىن. مىنە, شىراعىم, وسىنداي سوعىستىڭ سويىن كوردىك,– دەيدى بۇگىندە جەتپىستىڭ تورتەۋىنە كەلگەن يسا بيسەنوۆ اقساقال.
العاشىندا ولار ۆەتنامدىق ساربازداردى التى اي بويىنا وقىتقان. راكەتانى ورنالاستىرۋ, ونى اتۋ سەكىلدى سوعىس ءادىستەرىنە ماشىقتاندىرعان. كەيىننەن سولارمەن بىرگە سوعىسقا ارالاسقان. ۆەتنامدا قازاقستانداعىداي كەڭىنەن جايىلىپ جاتقان جەر جوق. سوندىقتان راكەتالاردى ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىنە ورنالاستىرۋعا تۋرا كەلگەن. سوسىن بۇگىن سوعىسقان جەردە ەرتەڭىنە تۇرۋعا بولمايدى ەكەن. ويتكەنى, راكەتانىڭ قۋاتتىلىعى سول, اينالاسىنداعىنىڭ ءبارىن كۇيدىرىپ جىبەرەدى. وسىدان سوڭ تىعىلىپ ۇرىس جاساۋعا ەشقانداي جاعداي بولمايدى. ال قارسى بەتتەگىلەر سەنى قالپاقپەن سوعىپ الادى. كۇندە ءار جەرگە تۇراقتاپ, قاشىپ ءجۇرىپ ۇرىس سالعان. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە بۇلار جاتقان جەرگە سنارياد تۇسەدى. تۋرا كەلىپ تيمەگەندىگىن ايتىڭىز. وندا بۇگىندە يسا بيسەنوۆ ورتامىزدا بولماس ەدى. قيعاشتاپ كەلىپ سوققان. بۇرق ەتە قالعان توپىراقتى عانا كورىپ ۇلگەرىپتى ساربازدار. ەستەرىن جيعاندا قالىڭ توپىراقتىڭ استىندا جاتقانعا ۇقسايدى. سودان اۋىر جاراقات الىپ اۋرۋحاناعا تۇسەدى. مي شايقالعان. جارالانعان.
يسا بيسەنوۆ ۆەتنامدا ءبىر جارىم جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت سوعىسقان. سوسىن بارىپ قايتقان. وندا دا بىردەن ەلگە كەلمەگەن. بۇلار قاتىسقان سوعىستىڭ قۇپيالىعى وتە جوعارى ەدى. سوندىقتان سوعىستان كەلگەن ساربازدار تاعى دا ءۇش اي اسكەري بورىشىن وتەگەن. سودان كەيىن بارىپ قانا ولاردى ەلدەرىنە جىبەرگەن. سوعىسقا قاتىسقانى, قانداي ارەكەتتەر جاساعانى تۋرالى ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاۋ تاپسىرىلادى. اسكەري بيلەتتەرىنە ۆەتنامداعى سوعىسقا قاتىستى دەگەن ءمور باسىلماعان. ءتىپتى, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بەرىلگەن ەكەن. ونىڭ ءوزى ءنومىرسىز.
ەلگە كەلگەسىن قۇربى-قۇرداستارىنا داستارقان جايادى. قارماقشىنىڭ قۋاڭداريا اۋىلىندا. ءبىر جاعى قۋانىشتىڭ, ەكىنشى جاعى بويعا تۇسكەن ءجۇز گراممنىڭ كۇشىمەن بيسەنوۆ قايدا بولعانىن ايتىپ قويادى عوي. ەرتەسىنە كگب-نىڭ قىزمەتكەرلەرى شاقىرىپ الىپ, ءبىر كۇن بويىندا تەرىسىن يلەپتى. «قۇدايا توبا, ولاردىڭ قيانداعى اۋىلدا دا قۇلاقتارى بولادى ەكەن عوي. سودان كەيىن سوعىس تۋرالى جاق اشپادىم. تەك اۋعان سوعىسىنان كەيىن عانا بىزگە ايتۋعا رۇقسات بەرىلدى. سونان بەرى ۆەتنام سوعىسىنىڭ ارداگەرى ەكەنىمدى اشىق ايتا باستادىم»,– دەيدى يسا اقساقال.
ءيا, ول ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسقان جالعىز قازاق. قاندى وقيعانىڭ قاق ورتاسىندا بولدى. سونداي قان قاساپتان امان شىعىپ, ەلگە ورالدى. ەڭبەك ەتتى...
دارىگەر
ۆەتنام سوعىسىنىڭ ارداگەرى ۇزاق جىلدار بويى قارماقشى اۋدانىنا قاراستى قۋاڭداريا اۋىلىنداعى اۋرۋحانانى باسقاردى. قازىرگىدەي بىرنەشە قاباتتى ەڭسەلى عيمارات بولماسا دا, اۋىل ورتاسىنداعى بۇل مەكەمە الىستان كوزگە تۇسەدى ەكەن. باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان ادام وسى جەردەن جانىنا شيپا تاباتىن بولعان. ەكى مىڭداي حالقى بار شاعىن اۋىلدىڭ دارىگەرى قىزىلدىڭ قويناۋىنداعى مالشى اۋىلداردى دا ارالاپ, جۇزدەگەن شاقىرىم جول ءجۇرىپ, شوپاندار دەنساۋلىعىن باقىلايدى.
اۋىلدىڭ اقكوڭىل ادامدارى بيسەنوۆتەن اسقان بىلگىر دارىگەر بار دەگەنگە سەنبەگەن دەيدى سول كەزدە. كارىلىكتىڭ كەسىرىنەن ءجيى اۋىرىپ قالاتىن اتا-اجەلەردىڭ ءوزى ونىڭ «ەرتەڭ قۇلان-تازا جازىلىپ كەتەسىز» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنەن قۋات الىپتى دەسەدى. كوڭىل سۇراي كەلگەندەر دە: «يسا دوعدىر ءبىلىپ ايتادى, كوپ ۇزاماي ساۋىعىپ كەتەدى ەكەنسىز», دەپ تارقاساتىن بولعان. حالىقتىڭ وسىنشالىقتى ىقىلاسىنا بولەنۋ ءۇشىن قانشالىقتى تەر توگۋ, ەڭبەك ەتۋ كەرەكتىگىن سول قۇرمەتكە يە بولعاندار عانا بىلەتىن شىعار. اق حالاتىنا داق جۇقتىرماي, اۋىلدىق اۋرۋحانانى ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان دارىگەردىڭ ءومىر جولى سوعىستان كەيىن وسىلاي ءوربىدى.
– سۇراپىل سوعىستا جيناعان تاجىريبەم كەيىنگى ەڭبەك جولىمدا ىسكە جارادى. اۋىر ناۋقاستىڭ شالعايداعى اۋىلدان اۋدان ورتالىعىنداعى ماماندارعا امان جەتكىزىلۋى العاشقى كومەكتىڭ ساۋاتتى كورسەتىلۋىنە بايلانىستى. بىردە قىزىلقۇمداعى جايلاۋدىڭ بىرىندە قولىن تراكتور شايناعان جىگىتتىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالۋعا تۋرا كەلدى. اۋدان ورتالىعىنا جەتكەنشە قاندى توقتاتۋ كەرەك. بىراق قىسقىشتى 2 ساعاتتان ارتىق بايلاۋعا بولمايدى. وسىندايدا اسكەردەگى قاندى وقيعالاردا قولدانىلعان ادىستەردى پايدالاندىم. زارداپ شەگۋشىنىڭ مايدا تامىرلارىن بايلاپ, سانيتارلىق اۆياتسياعا تاپسىردىم,– دەيدى يسەكەڭ.
قازىرگى كۇنى يسا بيسەنوۆ قارماقشى اۋداندىق مەديتسينا ارداگەرلەرىنىڭ ۇيىمىن باسقارادى. ءوزى قىرىق جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن سالانىڭ قىر-سىرىن, ارىپتەستەرىنىڭ مۇقتاجدىقتارىن جەتىك بىلەتىندىكتەن, قوعامدىق جۇمىستى اتقارىپ ءجۇر. وتباسىنىڭ قارجىسىنا ءوزى تۋىپ-وسكەن قۋاڭداريا اۋىلىنا مەشىت سالدىرىپ, يماندىلىق جولىندا دا يگى ءىس تىندىردى.
ارداگەر
«جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس». بۇدان ارى قارايعى اڭگىمەمىزدىڭ سىر-سيپاتىن وسىناۋ ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرا سالۋعا بولاتىنداي.
يسا بيسەنوۆتىڭ ەڭبەك ارداگەرى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق سوعىس ارداگەرى رەتىندە ەش جەر مويىنداماي كەلە جاتقان ءتارىزدى. مىسالى, اۋعان سوعىسىنىڭ بىرقاتار قاۋىمداستىقتارى بار. مەملەكەت تاراپىنان ولارعا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلعان. ءتىپتى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشىلارمەن تەڭەستىرىلگەن. ال ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسقان جالعىز قازاق يسا بيسەنوۆتىڭ ونداي بىردە-ءبىر جەڭىلدىگى جوق. «قايتا وبلىسقا قىرىمبەك كوشەرباەۆ كەلگەلى ەلەنىپ-ەسكەرىلىپ جاتىرمىن. وعان دەيىن ءۇنىم دە, شاڭىم دا شىقپاپ ەدى» دەيدى يسا اقساقال. بىلتىر ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا قىزىلورداعا ۆەتنامنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نگۋەن ۆان حوا ارنايى ات شالدىردى. سول ساپارىندا ەلشى اعىنان جارىلىپ, سوناۋ ءبىر كەزەڭدە ءوز حالقىنا دەمەۋ بەرگەنى ءۇشىن يسا اعامىزعا جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. وسىدان كەيىن يسا بيسەنوۆ بايبىشەسىمەن بىرگە ۆەتنامعا باردى. ول جاقتا سوعىس ارداگەرىن ۆەتنام باسشىسى ارنايى قابىلداپتى.
– پرەزيدەنت چىونگ تان شانگ قابىلداپ, دوستىق راۋىشتە اڭگىمە ءوربىتتى. سول جىلدارداعى ءبىزدىڭ كورسەتكەن كومەگىمىز ءۇشىن ءوز حالقىنىڭ اتىنان العىسىن ارنادى. «بۇگىنگى قول جەتكەن جەتىستىگىمىزگە سىزدەردىڭ دە ۇلەستەرىڭىز بار. ءسىز سەكىلدى جاۋجۇرەك ۇلدار ۆەتنامدىقتارعا قانشاما جاقسىلىق جاسادى. وسى ءۇشىن شەكسىز ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز», دەدى پرەزيدەنت بىزبەن جۇزدەسۋ بارىسىندا,– دەيدى ارداگەر.
ول ۆەتنام پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قولى قويىلعان «قۇرمەت گراموتاسى» مەن «دوستىق» مەدالىنىڭ يەگەرى. سونداعى «قۇرمەت كىتابىنا» ەسىمى تاڭبالانعان قازاق. ال قازاقستاندا يسا بيسەنوۆكە ونداي قۇرمەت كورسەتىلدى دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. ءتىپتى, ءوزى قانشا جىلدان بەرى ەڭبەك ەتكەن, تابان اقى, ماڭداي تەرى سىڭگەن قارماقشى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەگەن دە اتاعى جوق. اينالايىندار-اۋ, ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسىپ, ەلگە كەلىپ, ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەردى قازاقستاننىڭ ءار اۋدانىنان تابا بەرمەيسىڭدەر عوي. اركىمگە بەرىلىپ جاتقان «قۇرمەتتى ازامات» دەگەن اتاققا يسا بيسەنوۆتىڭ لايىق ەكەنىن اۋدان باسشىلىعىنىڭ ەسىنە سالعىمىز كەلەدى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ازدى-كوپتى ەڭبەك قىلعان ادامداردىڭ بارلىعىنا «تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى» دەگەن مەرەكەلىك مەدال تاپسىرىلدى. ونداي ماراپات يسا بيسەنوۆكە بەرىلمەپتى. اقساقال وسىنى ايتقاندا, ءبىزدى ۇيات قىستى. ماسەلە اتاق-داڭقتا ەمەس قوي. ارداگەر «قارنىنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىنىڭ قاشقانىنا» قاپا بولادى.
زاڭ بويىنشا يسا بيسەنوۆتى ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىمەن تەڭەستىرۋگە بولادى. بىراق ونى ورىنداۋعا ق ۇلىقتى ادام بولماي تۇر. جالعىز ادامنىڭ جانايقايى ءتيىستى جەرگە جەتپەي جاتسا, نە شارا؟! دەگەنمەن, مۇنىڭ دا وڭاي جولى بار كورىنەدى. ماسەلەن, يسا بيسەنوۆكە «پاراسات» وردەنى بەرىلگەن جاعدايدا ول وزىنە ءتيىستى مارتەبەنى يەلەنەدى ەكەن. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ قارماقشى اۋدانىنىڭ اكىمى ءناجمادين شامۇراتوۆقا اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مەن ەمحانانىڭ باستىعى ءوتىنىش تۇسىرگەن. بىراق اۋدان باسشىسى بۇل ءوتىنىشتەرگە قۇلاق اسپاپتى. نەمكەتتى قارادى ما, الدە يسا اقساقالدى لايىقسىز سانادى ما, ول اراسى بىزگە بەلگىسىز. اۋدان اكىمى سول وتىنىشتەردى نەگىزگە الىپ جوعارىعا ۇسىنىس جاساي سالۋعا قينالسا كەرەك. قالاي بولعاندا دا ۆەتنامنىڭ پرەزيدەنتى ارنايى شاقىرىپ قابىلداعان, وبلىس اكىمى ۇلكەن ءىلتيپات كورسەتكەن ارداگەردىڭ شارۋاسىنا ءاتۇستى قاراعان اكىمنىڭ ارەكەتىن دۇرىس دەي المايمىز.
بۇگىندە جاسى جەتپىستەن اسقان ارداگەر ءالياش اپامىزبەن بىرگە 7 بالا, 22 نەمەرە مەن 2 شوبەرەنىڭ قىزىعىنا كەنەلىپ وتىر. اسكەرگە اتتانعاندا تۇڭعىشى ساعىندىقتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە ون بەس كۇن عانا بولعانىن جوعارىدا ايتىپ ەدىك. اقساقالدىڭ بۇگىندە بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوڭىرقاي عانا تىرشىلىگى بار. وسى ومىرىنە شۇكىرشىلىك قىلادى. دەيتۇرعانمەن سوعىستاعى ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, سوعان سايكەس قۇرمەت كورۋدى دە ارماندايدى. ال ارداگەردىڭ ارمانى جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولىندا. تەك سونى ورىنداۋعا ىنتا كەرەك. بار بولعانى وسى عانا...
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى,
قارماقشى اۋدانى.
