قالىپتى تىرشىلىگىمىزدەن اينىپ, ءبىراز شارۋا تۇرالاپ قالعان پاندەميا كەزىندە جوسپارلى سكرينينگتەردەن ءوتۋدى نازاردان تىس قالدىرىپ قويعان ازاماتتارىمىز از ەمەس. بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا توقتالىپ: «كوروناۆيرۋسقا قاتىسى جوق اۋرۋلارعا بايلانىستى احۋالدى ناشارلاتىپ الماۋىمىز كەرەك. پاندەميا كەزىندە جوسپارلى سكرينينگتەر مەن وتا جاساۋ كەيىنگە قالىپ جاتىر. بۇرىننان بار ستاندارتتى ەكپەلەر كوپتەگەن بالاعا سالىنباي قالۋدا. ارينە, بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
راسىندا, پاندەميا تۇگىلى بىلايعى كۇندە دە سكرينينگتەن ءوتۋدى قۇنتتاي بەرمەيمىز. دەگەنمەن دەنساۋلىعىن كۇتەتىن, ۋاقتىلى تەكسەرىلىپ تۇراتىن ازاماتتار بارشىلىق. مىسالى, رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى ۇسىنعان اقپارات بويىنشا وسى كۇنگە دەيىن بارلىعى 13 790 028 سكرينينگتىك تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن ەكەن. ارينە, مۇنىڭ ىشىندە ءبىر ادام بىرنەشە رەت تەكسەرىلگەن جاعدايلار بار. ياعني ناقتى 12 231 381 ادام (88,7%) سكرينينگتەن وتكەن. بۇدان 430 997 اۋرۋ (3,5%) انىقتالدى, 212 260 ادام (49,2%) ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىندى.
ال 2021 جىلعى دەرەككە توقتالساق, ونكولوگيالىق سكرينينگتەردى جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە 2 465 713 ادام تەكسەرىلدى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە 1 932 ونكولوگيالىق اۋرۋ دياگنوزى قويىلدى. ونىڭ ىشىندە جاتىر موينى وبىرى – 319, ءسۇت بەزى وبىرى – 1 402, كولورەكتالدى وبىر 211 ادامنان انىقتالدى. انىقتالعان ناۋقاستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ – 946 ادامنىڭ دەرتى ءبىرىنشى ساتىدا ەكەن.
وسى سكرينينگكە جاتاتىن ادامداردان 1 439 612 ادام – ارتەريالىق گيپەرتونيانى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىن, 1 535 610 ادام – قانت ديابەتىن ەرتە انىقتاۋعا, 1 576 076 ادام – گلاۋكومانى, 757 454 ادام – جاتىر موينى وبىرىن, 787 619 ادام – ءسۇت بەزى وبىرىن, 920 640 ادام كولورەكتالدى وبىردى ەرتە انىقتاۋعا تەكسەرۋدەن ءوتتى.
ال بالالارعا كەلسەك, 2021 جىلى 5 600 759 بالا تەكسەرۋدەن ءوتتى. ونىڭ ىشىندە 335 961 بالادان (7,4%) دەرت انىقتالدى جانە ديسپانسەرلىك ەسەپكە 131 998 (39,3%) ادام الىندى.
جالپى, بىلتىر 281 477 جاڭا تۋعان نارەستە نەوناتالدىق سكرينينگپەن, 282 225 نارەستە اۋديولوگيالىق سكرينينگپەن, 5 042 شالا تۋعان بالالار وفتالمولوگيالىق سكرينينگپەن, 1 جاسقا دەيىنگى 316 637 بالا پسيحوفيزيكالىق دامۋ سكرينينگىمەن, 1 جاستان 3 جاسقا دەيىنگى 741 913 بالا پسيحوفيزيكالىق دامۋ سكرينينگىمەن قامتىلعان.
مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, جوعارى ساناتتى حيرۋرگ-ونكولوگ اباي ماقىشەۆ قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ ەڭ ماڭىزدىسى ەرتە دياگنوستيكالاۋ ەكەنىن ايتتى.
«اۋرۋى ەرتە بەلگىلى بولعان ناۋقاستاردىڭ تۇگەلگە جۋىق جازىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگى بار. ياعني وبىردىڭ ءبارى – ولىمگە سوقتىراتىن تاجال ەمەس. وعان قارسى تۇرۋ ءۇشىن, كۇرەسۋ ءۇشىن ساۋ كۇنىڭدە ارەكەت جاساۋ كەرەك. قاتەرلى ىسىك ءتورت ساتىعا بولىنەدى. ءبىرىنشى, ەكىنشى ساتىسى – ەرتە ساتى, ال ءۇشىنشى, ءتورتىنشىسى – اۋرۋدىڭ اسقىنىپ كەتكەن ساتىسى. قازىر ءوزىم قىزمەت ەتەتىن ەلورداداعى ونكولوگيالىق ديسپانسەردە اۋرۋى العاشقى ەكى ساتىسىندا انىقتالعان ناۋقاستاردىڭ ۇلەسى 50%-دان اسادى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ جازىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگى جوعارى. قالعانى – اۋرۋى ابدەن اسقىنىپ كەتكەندەر. بۇلاردىڭ ىشىندە وبىردى جەڭىپ شىعاتىندار بار. سوندا بۇل بالەكەت دەرتتەن جازىلعانداردىڭ ۇلەسى 50%-دان اسادى دەپ شامالاۋعا بولادى. رەسپۋبليكاداعى ستاتيستيكا دا وسىعان ۇقساس. بۇرىن قاتەرلى ىسىكتەن ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوپ بولاتىن سەبەبى – ناۋقاستاردىڭ 80-90%-ىنىڭ اۋرۋى ابدەن اسقىنىپ كەتكەن كەزدە انىقتالاتىن. قازىر بۇل كوركەتكىشتىڭ دە 50%-عا تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە مەملەكەت ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىر. ەرتە دياگنوستيكالاۋعا بارلىق جاعداي جاسالۋدا. ونكولوگيالىق سكرينينگتەردىڭ باعدارلاماسى قاراستىرىلعان. حالىق تا بۇعان سەرگەك قاراپ, دەر كەزىندە تەكسەرىلۋى كەرەك», دەيدى دارىگەر.
سكرينينگتەن ءوتۋ قاتەرلى ىسىككە كۇدىك بار دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل مۇمكىن بولاتىن ىسىكتەردى دەر كەزىندە انىقتاۋ ءۇشىن تۇرعىندار اراسىندا پروفيلاكتيكالىق ماقساتتا جۇرگىزىلەدى. قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەس جونىندەگى ۇلتتىق باعدارلاما بار, ونىڭ اياسىندا حالىققا سكرينينگتىك تەكسەرۋلەردىڭ 3 ءتۇرى جۇزەگە اسىرىلادى: ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى بويىنشا – 40 جاستان 70 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر, جاتىر مويىنى وبىرى بويىنشا – 30 جاستان 70 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر, كولورەكتالدى وبىر بويىنشا 50 جاستان 70 جاسقا دەيىنگى ەرلەر مەن ايەلدەر سكرينينگتەن وتە الادى.
جالپى, ەلىمىزدە سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردى ديناميكالىق باقىلاۋ جانە ساۋىقتىرۋ ارقىلى امبۋلاتورلىق-ەمحانالىق كومەك كورسەتەتىن ۇيىمدار (اەك), ونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك كورسەتەتىن ۇيىمدار (مساك) جۇزەگە اسىرادى. ايتالىق, سكرينينگتى تەكسەرۋلەردى قالا حالقى ءۇشىن مەنشىك نىسانىنا قاراماستان اەك ۇيىمدارى, ال اۋىل حالقى ءۇشىن مەديتسينالىق پۋنكتتەر, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر, دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, اۋداندىق ەمحانالار, ارنايى اۆتوكولىك جانە تەمىر جول كولىگى بازاسىنداعى جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەندەر جۇرگىزەدى.
جىل سايىن اەك مەديتسينالىق ۇيىمعا تىركەلگەن حالىقتىڭ ىشىنەن سكرينينگتىك زەرتتەۋلەرگە جاتاتىن ادامداردىڭ ءتىزىمىن دايىندايدى جانە حالىققا سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردەن ءوتۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتىپ, قۇلاعدار ەتەدى. اۋرۋدىڭ ءتۇرى بويىنشا سكرينينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىن ديناميكالىق باقىلاۋداعى ادامدارعا سكرينينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەيدى. ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ نىسانالى توپتارىن سكرينينگتىك زەرتتەۋلەر تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى (تمككك) جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ء(مامس) شەڭبەرىندە مەديتسينالىق قىزمەتتەردى بولە وتىرىپ, تەگىن جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازاقستاندا سكرينينگتەن ءوتۋ ەرەجەسى «سكرينينگتىك زەرتتەۋلەرگە جاتاتىن ادامداردىڭ نىسانالى توپتارىن, سونداي-اق وسى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ قاعيدالارىن, كولەمى مەن كەزەڭدىلىگىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2020 جىلعى 30 قازانداعى №174/2020 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن جانە مىنەز-ق ۇلىقتىق قاۋىپ فاكتورلارىن, ارتەريالىق گيپەرتونيانى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋى مەن قانت ديابەتىن, گلاۋكومانى, جاتىر موينى وبىرىن, ءسۇت بەزى وبىرىن, كولورەكتالدى وبىردى ەرتە انىقتاۋعا سكرينينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءتارتىبىن قامتيدى.
سونىمەن قاتار كوپشىلىكتىڭ قاپەرىنە مىنا نارسەنى دە سالا كەتكەن ءجون: سكرينينگتەن ءوتۋ ءۇشىن جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك دەمالىس الۋ قۇقىعى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن, وعان جالاقى مەن جۇمىس ورنىن ساقتاي وتىرىپ, ءۇش جۇمىس كۇنى بەرىلەدى.
