«اتامەكەننىڭ» ارنايى زاڭمەن قۇرىلعانىنا 8 جىل بولدى. ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان مۇنداي ۇيىمدى قۇرۋ تاجىريبەسى تمد اۋماعىندا العاش رەت قازاقستاندا قولعا الىندى. ماقسات – بيزنەس پەن بيلىك اراسىنا التىن كوپىر ورناتۋ. «اتامەكەن» قۇرىلعانعا دەيىن ەلىمىزدە بيزنەستىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىن قورعايتىن 800-گە جۋىق ءتۇرلى قاۋىمداستىق بولعان. ولار شاما-شارقىنشا جۇمىس ىستەدى. بىراق ولاردىڭ بيلىكپەن بەتپە-بەت وتىرىپ, تەڭ جاعدايدا سويلەسە الاتىن قۇزىرەتى, مۇمكىندىگى بولعان جوق. بيزنەستىڭ مۇددەسىن دە ءتيىستى دەڭگەيدە قورعاي المادى. وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا «اتامەكەن» دۇنيەگە كەلدى. ۇلتتىق پالاتا – ساياسي مەكەمە ەمەس, بۇل – ۇكىمەتتىك ەمەس قوعامدىق ۇيىم. سوندىقتان ونى قارجىلاندىرۋ ۇكىمەتكە جۇكتەلمەگەن. ۇيىم ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋى كەرەك. ياعني ءىرى كاسىپكەرلەردەن تۇسەتىن ەرىكتى جارنالار ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ كەلە جاتىر.
جالپى, «اتامەكەندى» قۇراردا الەمدىك تاجىريبەنى مۇقيات زەردەلەدىك. ونىڭ ىشىندە گەرمانيا مەن فرانتسيانىڭ تاجىريبەسىنە تەرەڭ ۇڭىلدىك. بۇل ەلدەردەگى كاسىپكەرلەر دە ءبىزدىڭ «اتامەكەن» سەكىلدى ۇيىمعا توپتاسقان. ۇيىم بيلىكپەن تەڭ جاعدايدا بايلانىس ورناتىپ, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ مۇددەسىن قورعايدى. ءدال وسى مودەلدى باۋىرلاس تۇركيا مەملەكەتى جاقسى دامىتقان. ءبىز نەگىزىنەن تۇركيانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن باعىت ەتىپ الدىق. «اتامەكەن» – الەمدىك تاجىريبەنىڭ جەمىسى.
راس, ءاۋ باستا «اتامەكەنگە» كۇمانمەن قاراعاندار بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا دەپۋتاتتار دا بار. سوندىقتان زاڭ قابىلداعان ۋاقىتتا «اتامەكەنگە» 5 جىلدىق وتپەلى كەزەڭ بەلگىلەندى. ياعني ۇيىم بەس جىلدا اياقتان نىق تۇرماسا, بيزنەستىڭ مۇددەسىن ءتيىستى دەڭگەيدە قورعاماسا, قىسقاسى بيزنەس پەن بيلىكتىڭ اراسىنا التىن ارقاۋ بولا الماسا, ۇكىمەتكە «اتامەكەندى» تاراتىپ جىبەرۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. ال ەگەر بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءبارى ويداعىداي ءورىلىپ, كوزدەلگەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلسە, «اتامەكەننىڭ» قۇزىرەتىن كەڭەيتىپ, ونىڭ جەكە ۇيىم رەتىندە دامۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك دەگەن كەلىسىم بولدى. ۇيىم بەس جىلدا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن, قاجەتتىلىگىن دالەلدەدى. مۇنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەي ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ءبىز وسى ءبىر وتپەلى كەزەڭنەن وتىسىمەن-اق وزگەرۋگە بەت بۇردىق. ياعني «اتامەكەننىڭ» ترانسفورماتسياسى ۇكىمەت ۇلتتىق پالاتانىڭ قۇرامىنان شىققان ساتتەن باستالدى. ۇيىم زاڭ اياسىندا ءوز بولاشاعىن ايقىنداپ, باعىت-باعدارىن بەلگىلەدى.
– بۇل قانداي باعىت ەدى؟
– نەگىزگى باعىت – ەلدەگى ءاربىر كاسىپكەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ. تيىسىنشە, سالاسىنا, قۇرىلىمىنا, ورنالاسقان اۋماعىنا قاراماستان ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسىپ, ماسەلەسىن شەشۋگە ىقپال ەتۋ. بىزدەگى بيزنەس تۇرلەرىنىڭ ماسەلەسى دە سان الۋان, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ايتالىق, ءىرى بيزنەس مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كوپ قارىم-قاتىناس جاسايدى. مۇنداعى سالىق سالاسىنىڭ جۇمىسى دا كۇردەلى. ال كىشىگىرىم دۇكەنى, شاعىن كافەسى بار كاسىپكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قارىم-قاتىناسى مۇلدەم باسقا سيپاتتا بولادى. قازاقستاندا 1,3 ملن-نان استام كاسىپكەر بار. ونىڭ 90 پايىزدان استامى ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە تيەسىلى. ولاردىڭ 30 پايىزى ساۋدا سالاسىندا شوعىرلانعان. ەداۋىر بولىگىن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى قۇراپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ءوندىرىستىڭ ۇلەسى اسا كوپ ەمەس. 280 مىڭعا جۋىق شارۋا قوجالىعى بار.
مەن «اتامەكەن» تۋرالى زاڭ جازىلىپ, قابىلدانعان ساتتەن باستاپ وسى ۇيىمنىڭ باسشىلىعىندا ءجۇرمىن. سوندىقتان «اتامەكەننىڭ» يدەولوگياسىن, نەگىزگى ماقساتىن ءوزىمنىڭ ىشكى جان دۇنيەمنەن وتكىزدىم دەپ اشىق ايتا الامىن. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز قازىر جارنا تولەپ وتىرعان ءىرى كومپانيالاردىڭ, ءىرى بانكتەردىڭ قارجىسىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا باعىتتاۋ بولدى. ونىڭ ىشىندە اۋىل بيزنەسىنە باسىمدىق بەرىلدى. قىسقاشا ايتقاندا, ءىرى كومپانيالاردىڭ كومەگىمەن ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدى كوزدەدىك. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن تۇسىندىرسەك, «اتامەكەننىڭ» بار ماقساتى وسىعان كەلىپ سايادى.
– ترانسفورماتسيا وتپەلى كەزەڭنەن كەيىن باستالدى دەدىڭىز عوي. ودان بەرى دە ءۇش جىل ءوتىپتى. ناقتى نە وزگەردى نەمەسە نەنى وزگەرتپەكسىزدەر؟
– ءبىز تسيفرلى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «اتامەكەندى» وزگەرتۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار ەكەنىن انىق ۇعىندىق. ول – ۇيىمعا تسيفرلى تۇرعىدان ترانسفورماتسيا جاساۋ. بۇل تۋرالى تالاي رەت ايتىلدى, جازىلدى. بىلايشا ايتقاندا, Kaspi.kz-ءتىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ. جاسىراتىنى جوق, قازىر Kaspi.kz كارى-جاسقا تەگىس قولجەتىمدى, ۇعىنىقتى ءارى قاراپايىم. ءبىز دە «اتامەكەننىڭ» جۇمىسىن ءدال وسىنداي تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋدى ماقسات تۇتتىق جانە سول جولدا بىرنەشە جىل بويى قىرۋار جۇمىس تىندىرىلدى. اسىرەسە, سوڭعى ءبىر جىلدا وسى جوبامەن مىقتاپ اينالىستىق. «اتامەكەننىڭ» ءاربىر كاسىپكەرگە تسيفرلى قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمعا اينالۋى ءۇشىن تەر توكتىك. ونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن, نەگىزگى باسىمدىقتى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرىپ وتىرمىز.
تسيفرلى جوبامىزدى 2022 جىلى ىسكە قوسىپ, ەلدەگى كاسىپكەرلەردىڭ كەم دەگەندە 70-80 پايىزىن, ياعني 1 ملن-عا جۋىعىن تسيفرلىق قىزمەت كورسەتۋ فورماتىمەن قامتۋدى جوسپارلاعان ەدىك. جوبانىڭ تۇجىرىمداماسىن وتكەن جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا اياقتاپ, بەكىتتىك. 2022 جىلدىڭ باسىندا جۇرتشىلىققا جاريا ەتۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق قاڭتارداعى وقيعالار كيلىگىپ كەتتى. قازىر ۇلتتىق پالاتانىڭ كەزەكتەن تىس سەزىنە دايىندالىپ جاتىرمىز. وسى شارانىڭ الدىندا بىزدەگى جاڭاشىلدىقتاردىڭ تانىستىرىلىمىن جاسايمىن. سەزگە كەلگەن كاسىپكەرلەر ءوز باعاسىن بەرەدى, ويلارىن ورتاعا سالادى دەپ سەنەمىن. بۇل رەتتە «اتامەكەننىڭ» ترانسفورماتسياسىنا قاتىستى اڭگىمە سوڭعى ۋاقىتتاعى وقيعالاردان كەيىن باستالماعانىن باسا ايتقىم كەلەدى.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان تسيفرلى جوبا قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ارتىقشىلىعى نەدە؟
– جوبا دەپ وتىرعانىم Kaspi.kz سەكىلدى ءموبيلدى قوسىمشا. ول اۋىلداعى, قالاداعى كاسىپكەرلەردىڭ بارىنە قولجەتىمدى بولماق. قوسىمشا اركىمگە قاجەتتى قىزمەتتى عانا ۇسىنادى. كاسىپكەر قوسىمشاعا تىركەلەدى. قاجەتتى دەرەكتەردى ەنگىزەدى. مىنە, سول دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە كاسىپكەرگە قاجەتتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ءبارى تسيفرلى فورماتتا ۇسىنىلادى. بۇل جەردە باسى ارتىق دەرەك, قىزمەت بولمايدى. ەكىنشى جاعىنان كاسىپكەرمەن كەرى بايلانىس جولعا قويىلادى. بۇل جوبا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. «اتامەكەننىڭ» وسىناۋ تسيفرلى ەكوجۇيەسىن پرەزيدەنت تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى تەتىگى دەسەك تە بولادى. ياعني كەز كەلگەن كاسىپكەر بيلىككە ءوز ويىن قوسىمشا ارقىلى جەتكىزە الادى.
وسى ورايدا «اتامەكەننىڭ» كاسىپكەرلەرگە ارنالعان تاعى ءبىر جوباسى تۋرالى از-كەم ايتا كەتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. قازاقستاندا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. ءبىز حالىق پەن كاسىپكەرلەرگە كورسەتىلەتىن قىزمەتتى قاباتتاستىرماۋ ءۇشىن «كاسىپكەرلەرگە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسىن ۇسىندىق. مۇنى پرەزيدەنت قولدادى, ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. «كاسىپكەرلەرگە ارنالعان ۇكىمەت» بيزنەسكە قاتىستى قىزمەتتەردىڭ ءبارىن قامتيدى. «دامۋ» قورى, «بايتەرەك» حولدينگى ۇسىناتىن قىزمەتتەر دە وسىندا شوعىرلانباق. وسىلايشا, بيزنەس وكىلدەرى ارتىق جۇگىرىستەن ارىلىپ, التىن ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الماق.
البەتتە, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەردىڭ ۇيىمى بولعان سوڭ, ءبىز دايىنداعان تسيفرلى قوسىمشانىڭ يگىلىگىن ەڭ الدىمەن, پالاتا مۇشەلەرى كورەدى. دەگەنمەن بۇل جوبا ارقىلى 2-3 ملن ادامدى قامتۋعا بولادى. ياعني سەرۆيستى كاسىپكەرلەر عانا ەمەس, بيزنەس باستاۋعا نيەتتى ادامدار, ونىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەر دە پايدالانا الاتىنداي ەتىپ ىستەۋگە مۇمكىندىك بار. قوسىمشادا كاسىبىن ءالى باستاماعان ازاماتتارعا دا ءتيىستى اقپاراتتار ۇسىنىلادى.
جالپى, قازاقستاندا بيزنەسكە ارنالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كوپ. وكىنىشكە قاراي, سونىڭ ءبارى دىتتەگەن جەرگە جەتپەي جاتىر. ايتالىق, جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا بارۋ كەرەك. بىراق قالانىڭ قيىر شەتىندە تۇراتىن ادام قالانىڭ ەكىنشى ءبىر بۇرىشىندا ورنالاسقان مەكەمەگە بارمايدى. مۇنداي مەكەمەنىڭ بار ەكەنىن, قايدا ورنالاسقانىن بىلمەيتىندەر كوپ. ورتالىقتى ىزدەپ بارعان كۇننىڭ وزىندە ءتيىستى اقپاراتتى الا الماي, السا دا تۇسىنە الماي قينالاتىندار بار. مىنە, ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان سەرۆيس جۇمىسسىزداردىڭ, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ ءتيىستى اقپاراتتاردى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋىن جەڭىلدەتەدى ءارى جەدەلدەتەدى. ماقسات – ءار ادامعا عانا كەرەكتى دەرەكتى جيناقتاپ ۇسىنۋ. تسيفرلى قوسىمشاداعى ىزدەۋ تەتىكتەرى دە قاراپايىم ءارى ۇعىنىقتى.
جوعارىدا «اتامەكەن» ۇسىنعان قوسىمشانىڭ كاسىپكەرلەرمەن كەرى بايلانىس ورناتۋدا ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتىم. وسىنى ناقتى مىسالمەن ءتۇسىندىرىپ وتەيىن. ايتالىق, اۋىلداعى كاسىپكەردىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك مەكەمەگە تسيفرلىق قوسىمشا ارقىلى سالىقتىق ەسەبىن تاپسىردى دەلىك. بىراق مۇنىمەن ءىس بىتپەۋى مۇمكىن. سالىق ينسپەكتورى كەمشىلىك تاۋىپ, قۇجاتتى كەرى قايتارۋى ىقتيمال. مۇنداي كەزدە ءتيىستى اقپارات قوسىمشاعا كەلىپ تۇسەدى, كاسىپكەر بىردەن حاباردار بولادى. ياعني بۇكىل پروتسەسس اشىق جۇرەدى. كىمنىڭ نەمەن, قالاي اينالىسىپ جاتقانى اشىق كورسەتىلەدى.
قازاقستانداعى ساۋدانىڭ شامامەن 30-40 پايىزى «كولەڭكەلى اينالىمدا» ەكەنى بەلگىلى. اسىرەسە, بازارداعى ساتۋشىلار ساۋدانى قولما-قول اقشامەن جاسايدى. سونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى ساتۋشىلاردىڭ سالىققا ۇركە قارايتىندىعى. ولار سالىق ورگاندارىمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسۋگە قورقادى. قاعاز تولتىرۋدان قاشادى. سوندىقتان ولاردى سۇيەمەلدەۋ كەرەك. كاسىپكەردى سالىق ورگاندارىمەن, ناقتىراق ايتساق شەنەۋنىكپەن بەتپە-بەت قالدىرماۋىمىز كەرەك. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردا «اتامەكەننىڭ» جەر-جەردەگى ماماندارى قوس تاراپتىڭ جۇمىسىن رەتتەيدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان ءموبيلدى قوسىمشادا كاسىپكەردىڭ كەز كەلگەن شاعىمى ەسكەرىلەدى, سوعان سايكەس كومەك تە بەرىلەدى. ول ءۇشىن ءبىر عانا تەتىكتى باسىپ, پروبلەمانى بايانداۋ جەتكىلىكتى. كاسىپكەردىڭ شاعىمى اۆتوماتتى تۇردە ءبىزدىڭ بازاعا كەلىپ تۇسەدى. كاسىپكەر مۇنى قوسىمشانىڭ كومەگىمەن باقىلاپ وتىرادى.
– جوعارىدا ءسىز ايتقان 1,3 ملن-نان استام كاسىپكەردىڭ قانشاسى قازىر «اتامەكەنگە» جارنا تولەپ وتىر؟ مۇنى سۇراپ وتىرعانىم, جەلىدەگى جۇرتتىڭ دەنى ءدال وسى جارنا ماسەلەسىنە نارازىلىق بىلدىرۋدە.
– الەۋمەتتىك جەلى – جاقسى قۇرال. بىراق مۇنداعىلاردىڭ كوبى ءىستىڭ بايىبىنا بارماي بايبالام سالادى. ەموتسيا باسىم. ءبىر قىزىعى, جارنا ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىرعاندار كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى ەمەس. ال شىندىققا جۇگىنسەك, 1,3 ملن-نان استام كاسىپكەردىڭ 2 پايىزى عانا, ياعني 20 مىڭنان استامى زاڭعا سايكەس جارنا تولەۋگە ءماجبۇر. البەتتە, بۇلاردىڭ ءبارى – ءىرى بيزنەس سۋبەكتىلەرى. جارنا مولشەرى زاڭعا سايكەس ۇلتتىق پالاتانىڭ قۇرىلتايىندا بەكىتىلەدى. سوڭعى ءۇش جىلداعى جاعدايعا نازار اۋدارساق, جىلدىق قارجى اينالىمى 170 ملن تەڭگەدەن اساتىن كاسىپكەرلەر عانا جارنا تولەۋگە مىندەتتەلگەن. بۇل ساناتقا جاتاتىندار كوپ ەمەس. وندا دا «جارنانى نەگە تولەمەدىڭ» دەپ قىسىم جاسالمايدى. سالىق ينسپەكتورلارى قاداعالامايدى. بۇل جۇمىس جەرگىلىكتى ورىندارداعى «اتامەكەننىڭ» ماماندارىنىڭ حابارلاسۋى, ەسكە سالۋى ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
– وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا قازاقتار, ونىڭ ىشىندە اۋىل ادامدارى وتاندىق بيزنەسكە ەركىن بويلاي المادى. نارىق بارىنە بىردەي قولجەتىمدى بولعان جوق. ءبىزدىڭ ەلدەگى كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەرگە وسى ءبىر فاكتور دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەر ەتتى دەپ ويلامايسىز با؟
– سۇراقتىڭ توركىنىن ءتۇسىندىم. «قاڭتار قاسىرەتىن» ايتىپ وتىرسىز عوي. ءيا, وكىنىشكە قاراي, بۇل جولى ادام قانى توگىلدى. كەيدە قوعامنىڭ, ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن مۇنداي جاعدايلاردىڭ سەرپىلىس اكەلەتىنى بار. قازا بولعان ادامدار وسى جولدا وزدەرىن قۇرباندىققا شالعانداي كورىنەدى. ارينە, مۇنداي اڭگىمەمەن بالاسىنان ايىرىلعان اتا-انانى جۇباتا الماسىمىز انىق. بىراق تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا وسى پىكىرگە يلانۋعا تۋرا كەلەدى.
قازاقتىڭ جاقسى قاسيەتىنىڭ ءبىرى – سوڭعى مالىن سويسا دا, بالاسىن وقۋعا جىبەرەدى. ءوزىم اۋىلدا قالسام دا, بالام ەل قاتارلى ازامات بولسا ەكەن دەپ ارماندايدى. بۇل وتە جاقسى قاسيەت. مەن دە اۋىلدا ءوستىم, شال-كەمپىردىڭ قولىندا تاربيەلەندىم. مەن دە اۋىلدان اكە-شەشەمنىڭ جولىما دەپ جيناعان ءسۇت-مايىن, قۇرتى مەن ەتىن ارقالاپ قالاعا كەلگەن كوپ قازاقتىڭ ءبىرىمىن. زىرعىپ جىلدار وتسە دە, ءدال وسى جاعداي ءالى وزگەرگەن جوق. سەبەبى قاڭتاردا قازا تاپقانداردىڭ, جاپا شەككەندەردىڭ دەنى ءبىلىم الۋدى كوزدەپ, جاقسى ءومىردى اڭساپ اۋىلدان قالاعا كەلگەن جاستار. بىراق قالاعا كەلگەن اۋىل جاستارىنىڭ كوبى جۇمىس تابا المايدى, كاسىپ اشا المايدى. قالانىڭ قىزىعى باۋراپ العان سوڭ, اۋىلعا دا قايتقىسى كەلمەيدى. قالانىڭ ءومىرى اۋىلمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قىزىقتى. بىراق قالادا ءبارى قىمبات قوي. تۇراقتى جۇمىس بولماعان سوڭ, كۇن كورۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلەگە اينالادى. كەشەگى قاڭتاردا تالاپ-تىلەكتەرىن ايتىپ كوشەگە شىققان دا سولار. وكىنىشكە قاراي, ءۇنىن بيلىككە بەيبىت تۇردە جەتكىزگىسى كەلگەندەردى تەرىس پيعىلدى توپتار ءوز ماقساتتارىنا, ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ كەتتى. سوندىقتان جاستار ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سونىڭ ءبىر جولى – ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان جوبا. ول جاستاردىڭ كاسىپتى مەڭگەرۋىنە جاڭاشا سەرپىن بەرمەك.
راس ايتاسىز, 30 جىل ىشىندە قاراكوزدەرىمىزدىڭ كوبى بيزنەس نارىعىنان ءوز ورنىن تابا المادى. ارينە, جاعداي جامان دەپ تە ايتا المايمىز. جەتىستىكتەرىمىز دە جەتەرلىك. پرەزيدەنت ايتقانداي, وتكەنىمىزگە بالتا شابۋعا بولمايدى. 1,3 ملن كاسىپكەر اسپاننان سالبىراپ تۇسكەن جوق. ولاردىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىنگى قيىن كەزەڭدەردى ەڭسەرىپ, قازىرگى كۇنگە جەتكەندەر دە بار. دامىعان ەلدەردە ەكونوميكانىڭ 60-70 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرايدى. ءبىز دە وسىعان ۇمتىلۋىمىز كەرەك. سوندا ەل ەكونوميكاسى دا تۇراقتى ءارى مىعىم بولماق. قازىر قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن 30 پايىزعا ەندى عانا جەتكىزدىك. كورسەتكىشتى ءالى ەكى-ءۇش ەسە ءوسىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەلگە 3-4 ملن كاسىپكەر كوپتىك ەتپەيدى. مۇنشاما كاسىپكەر قايدان كەلمەك دەيسىز عوي. ولار ءوز ىشىمىزدە ءجۇر. سولارعا مۇمكىندىك جاسالۋى كەرەك. كوبى «بيزنەس – بايلاردىڭ قولى» دەپ ويلايدى. كاسىپ اشۋعا قاجەتتى قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان, بويداعى قورقىنىشتى بيلەي الماعاندىقتان ادام وسىنداي ويعا قالادى. تسيفرلى ەكوجۇيە ماسەلەلەردىڭ ءبارىن رەتتەمەك. ادامدارعا كاسىپ اشقان كەزدە سۇيەمەلدەيتىن, يەك ارتۋعا بولاتىن سەرۆيس قاجەت.
بيزنەستە قازاقتار نەگە از؟ جالپى, ءبىز سالماقتى, بايسالدى حالىقپىز. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبارى اسىل قاسيەت. بىراق بيزنەس ءۇشىن كەيدە پىسىق بولۋ كەرەك. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلدە قازاقتاردىڭ بيزنەس نارىعىندا تۇراقتاپ قالۋىنا جەتكىلىكتى جاعداي جاسالعان جوق. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. ءار كاسىپكەرگە جەكە كوڭىل بولىنبەدى, ولاردى سۇيەمەلدەي المادىق. ونىڭ ىشىندە بيزنەستەن باق ىزدەگەن اۋىل ادامدارىنا قولداۋ كورسەتىلمەدى. قالاداعى يگىلىك اۋىلعا جەتپەدى. ءبىز وسىنى ەسكەرىپ «باستاۋ» جوباسىن قولعا الدىق. سول ارقىلى اۋىل كاسىپكەرلىگىنىڭ بويىنا قان جۇگىردى. جوبا ءۇش اپتانىڭ ىشىندە اۋىل ادامدارىنا كاسىپ باستاۋدىڭ جولىن كورسەتەدى. «باستاۋ» ارقىلى جىلىنا 30 مىڭ ادام وقيدى. ونىڭ جارتىسىنان استامى بيزنەس جوسپارىن قورعاپ شىعادى. ودان كەيىنگى شارۋا – نەسيە الىپ, كاسىپ باستاۋ. مىنە, وسى پروتسەستەردىڭ بارىندە اۋىل ادامدارىن سۇيەمەلدەۋ ماڭىزدى.
«قاڭتار قاسىرەتى» كوپ جايدىڭ بەتىن اشتى. كوشەگە شىققان دا, كۇنىن كورە الماي وتىرعان دا, نارىققا ىلەسە الماي جۇرگەن دە, بيلىككە ءۇن قاتقان دا, اشىنعان دا, جىلاعان دا – قازاق, ءوزىمىزدىڭ اعايىن, ءوزىمىزدىڭ باۋىر. سوندىقتان ءدال قازىر مەنىڭ ازامات رەتىندەگى, «اتامەكەننىڭ» باسشىسى رەتىندەگى مىندەتىم – تسيفرلى سەرۆيستى اۋىلعا جەتكىزۋ. وكىنىشكە قاراي, شەنەۋنىكتەردىڭ بۇعان جول بەرەتىن ءتۇرى جوق. كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ايتپەسە, ءبىز تسيفرلى جوبانى وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا-اق باستاۋعا ءازىرمىز.
– مۇنىسى قىزىق ەكەن. جاعدايدى تارقاتا ايتىڭىزشى, تسيفرلى جوبانى ەنگىزۋگە كىم, نەگە قارسىلىق تانىتىپ وتىر؟
– تسيفرلى جوبانى ەنگىزۋگە «دامۋ», «بايتەرەك» سەكىلدى قۇرىلىمدار قارسى. وزگە قۇرىلىمداردىڭ, مەكەمەلەردىڭ بازالارى «اتامەكەن» ۇسىنىپ وتىرعان قوسىمشاعا قوسىلۋى كەرەك. ال تسيفرلى جوبا ءبىراز دۇنيەنىڭ بەتىن اشىپ بەرمەك. ول جەردەگى باستى قاعيدا – اشىقتىق. ەشتەڭەنى جاسىرا المايسىز. جالپى, ەلدەگى جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن دا ءدال وسى تسيفرلى جۇيەلەر. ەندەشە, ودان قاشپاۋىمىز كەرەك. بيىل ۇكىمەت باسشىسى اۋىستى. وسىنى پايدالانىپ, «دامۋ» قورى مەن «بايتەرەك» حولدينگى 2021 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا بازالاردى ءوزارا ينتەگراتسيالاۋ تۋرالى قول قويىلعان كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋعا تىرىسىپ باعۋدا. پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا ارنايى حات تا جولداعان ەكەن. شىر-پىر بولىپ وتىرعانى جاڭا جوبا ولارعا ءتيىمسىز.
سوندىقتان قازىر ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا جەتكىزگىم كەلەدى. وسى سۇحباتتى, ونداعى ايتىلعان دۇنيەلەردى پرەزيدەنت وقىسا دەيمىن. ءبىزدىڭ ءۇنىمىز مەملەكەت باسشىسىنا جەتسە ەكەن. سەبەبى قازىر حالىق پرەزيدەنتكە زور سەنىم ارتىپ وتىر جانە ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلدىككە, اقيقاتقا دەگەن كوزقاراسى دا بولەك. قازىر ەلىمىز وزگەشە دامۋعا, وزگەرۋگە تاريحي مۇمكىندىك الىپ وتىر. بىراق پرەزيدەنت پەن ەلدىڭ اراسىندا اكىمدەر مەن مينيسترلەردەن تۇراتىن ۇلكەن اپپارات بارىن ۇمىتپاۋ كەرەك. كەيدە بيلىك پەن بۇقارا اراسىنا التىن كوپىر بولۋعا ءتيىس كەيبىر اكىمدەر مەن مينيسترلەر كوپتىڭ مۇددەسىنە قارسى ارەكەت ەتەدى. پرەزيدەنتكە كوپ دۇنيە جەتپەي جاتادى. وكىنىشتىسى دە سول.
ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان جوبالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, ەلدىڭ ەزىلگەن ەڭسەسىن كوتەرۋ سەكىلدى ىزگى ماقساتتارىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ءيا, پرەزيدەنتتى ءبارىمىز قولدايمىز. بىراق قۇر سوزبەن ءىس بىتپەيدى عوي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىنا ناقتى ىسپەن قالاي قولداۋ كورسەتە الامىز؟ وسى جاعىن دا ويعا الۋ ماڭىزدى. جىل باسىنان بەرى پرەزيدەنت باتىل شەشىمدەر قابىلداپ, حالىققا قانداي باعىت-باعداردى ۇستاناتىنىن انىق بايقاتتى. ەندى سوزدەن ىسكە كوشۋ كەرەك. حالىق ناقتى ىستەردى كۇتىپ وتىر جانە بۇعان جۇمسالاتىن ۋاقىت تا تىعىز ەكەنىن قاپەرگە العان ءجون. سول سەبەپتى «اتامەكەن» پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا, مەملەكەت باسشىسىنا تىرەك بولۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. باستامالارىڭىز بەرەكەلى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
