– ابىل اۋلەت ۇلى, جۋىردا «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» كومپانياسىنىڭ باسشىسى پيتەر گريففيتس ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتتى. قازىر بۇل مىندەتتى ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ليندا ورلەدي ۋاقىتشا اتقارۋدا. ەل اۆياتسياسىن نەلىكتەن شەتەلدىكتەر باسقارىپ وتىر؟
– مۇنداي جاعداي تاۋەلدىلىكتەن تۋىندادى دەپ ويلايمىن. راس, شەتەلدىكتەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. بىراق ولاردى باسشى ەتىپ قويۋدىڭ قاجەتى شامالى. ولار مۇندا ەڭ الدىمەن ءوز ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كەلەدى جانە ۇلى ءسوزدىڭ ۇياتتىعى جوق, ولار بىرەۋدىڭ ءناجىسىن جيناۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. مەنىڭشە, شەتەلدىك بىلىكتى مامانداردى كەڭەسشى, كونسۋلتانت رەتىندە تارتۋعا بولادى. ال باسشىلىق قىزمەت ءوز ماماندارىمىزدىڭ قولىندا بولۋعا ءتيىس.
– سوندا شەتەلگە نە سەبەپتى تاۋەلدى بولدىق؟
– 2012 جىلى حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمى قازاقستانعا ۇلكەن تەكسەرىسپەن كەلدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كوپ كەمشىلىك انىقتالىپ, ۇيىم ءبىزدىڭ ەلدى «قارا تىزىمگە» ەنگىزدى. ارتىنشا ICAO قازاقستانعا ءوز كونسۋلتانتتارىن جىبەردى. ولار كاسىبي اۆياتسيالىق ينسپەكتورلاردى دايارلاۋعا ۇلەس قوستى. جەرگىلىكتى مامانداردى ۇيرەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق ماماندار شوعىرى قالىپتاستى. ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ويداعىداي ورىندادى. وسىلايشا, 2017 جىلى قازاقستان «قارا تىزىمنەن» شىقتى. سول جىلى ICAO باسشىسى ەل ۇكىمەتىنىڭ جەتەكشىسىنە سىننان قورىتىندى شىعارىپ, وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنى ءۇشىن ICAO كەڭەسىنىڭ سىيلىعىن تابىس ەتتى.
بۇل سىيلىقتى تابىستايتىن كەزدە مەن حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ مونرەالداعى ورتالىق حاتشىلىعىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر ەدىم جانە ءسۇيىنشى حاباردى ءبىرىنشى بولىپ ەستىدىم. ۇيىم اتىنان قازاقستانعا جولداناتىن حاتتى ازىرلەۋگە اتسالىستىم. ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اۆياتسياسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلدى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. «قارا تىزىمنەن» شىققان سوڭ, قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اۆياتسياسىن رەتتەۋدى بريتاندىق مودەلگە كوشىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى. سوعان كوشتى دە. مىنە, سول كەزدە ءبىزدىڭ اۆياتسيا شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا ءوتتى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بريتاندىق مودەلگە كوشكەنىمىز دۇرىس بولدى ما؟ جاڭا مودەلگە ءوتۋ كەزىندە وتاندىق مامانداردىڭ تىلەگى قانشالىقتى ەسكەرىلدى؟
– شىنىن ايتۋ كەرەك, بريتاندىق مودەلگە كوشۋ تۋرالى شەشىم بىرجاقتى قابىلداندى. جەرگىلىكتى ماماندارمەن ەشكىم اقىلداسقان جوق. عىلىمي نەگىزدەمە جۇرگىزىلمەدى. مۇنىڭ ءبارى اۋىزبىرشىلىكتىڭ جوقتىعىنان دەپ ويلايمىن. اۆياتسيا – ۇلكەن سالا. اۋەجايلاردىڭ, اۋە كومپانيالارىنىڭ, سالاعا قاجەتتى مامانداردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىن قامتيدى. جاڭا مودەلگە كوشۋ كەزىندە بۇلاردىڭ پىكىرى, تىلەگى ەسكەرىلۋى كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءتيىستى وزگەرىستەر جەدەل تۇردە ەنگىزىلىپ, شەشىم بىردەن قابىلدانىپ كەتتى.
مەن بۇل كەزدە سول ۋاقىتتاعى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ەدىم. سوندىقتان سالاعا قاتىستى ءوز ويلارىمدى بۇكپەسىز ايتتىم. ونىڭ ىشىندە بريتاندىق مودەلدى ەنگىزۋگە قارسى ەكەنىمدى دە اشىق ءبىلدىردىم. ۇسىنىستارىمنىڭ كەيبىرى قابىلدانىپ, كەيبىرى ەسكەرىلگەن جوق. وسى ورايدا, ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭدار وتپەلى كەزەڭگە عانا ارنالعانى باسا ايتىلدى. سوندىقتان جاڭا مودەلگە وتكەن سوڭ ءتيىستى قۇجاتتارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, جاعداي ءوز پايدامىزعا قاراي دۇرىستالادى دەگەن سەنىم بولدى. بىراق سول كۇيى ەشتەڭە وزگەرگەن جوق.
– جۋىردا Facebook-تەگى پاراقشاڭىزدا «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اۆياتسياسى شەتەلدىكتەردىڭ كومەگىنسىز-اق دامۋعا قاۋقارلى» دەگەن پىكىر ايتتىڭىز...
– ءدال سولاي. تەك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولىن بىلەتىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاۋعا ءازىر ءتيىمدى باسقارۋشىلاردى تارتۋ كەرەك. قازىر قازاقستاننىڭ اۋە قاۋىپسىزدىگىنە ەكى مەكەمە جاۋاپتى – يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتى جانە «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» اكتسيونەرلىك قوعامى. وسى ەكى مەكەمەنىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق كوپ. مۇنى بىلايعى جۇرت بايقاماۋى مۇمكىن. بىراق ءبىز, سالا ماماندارى انىق كورىپ وتىرمىز.
ماسەلەن, «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگىن» قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن الايىق. كومپانيا كەزىندە ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلماس ءۇشىن ونى ۇستاپ تۇرۋ «قازاەروناۆيگاتسيا» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنا جۇكتەلدى. بۇل ماقساتقا جىلىنا شامامەن 4 ملرد تەڭگە قاجەت. بىراق مۇنشاما كوپ قارجىنىڭ نە ءۇشىن جۇمسالىپ وتىرعانى بىزگە جۇمباق. اشىقتىق جوق, اقپارات قولجەتىمسىز. سول سەبەپتى ءتۇرلى سۇراقتار تۋىنداپ وتىر جانە ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قويىلعان ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپ بەرەتىن ەشكىم جوق.
پاندەميا كەزىندە ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ وتە قاتتى زارداپ شەككەنى بەلگىلى. كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ەسەبىنشە, سالا پاندەمياعا دەيىنگى قالىپقا تەك 2026 جىلى كەلمەك. سالاداعى قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدى ەسكەرسەك, «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگىن» قارجىلاندىرۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالماق. بىلۋىمىزشە, قازىر بۇعان قاتىستى زاڭ جوباسى ماجىلىستە قارالىپ جاتىر. قانداي شەشىم قابىلدانارى ءالى بەلگىسىز. كەيبىرى قارجىلاندىرۋدى «اۋە كومپانيالارىنا جۇكتەۋ كەرەك» دەگەن پىكىردى العا تارتۋدا. بىراق ولاردىڭ پاندەميادان كەيىنگى جاعدايى ءماز ەمەس. ەندى بىرەۋلەر «اۋەجايلارعا جۇكتەگەن ءجون» دەيدى. بىزدەگى اۋەجايلاردىڭ جاعدايى ءتىپتى قيىن. سوڭعى ەكى جىلدا سالانى ىشتەن تاني ءتۇسۋ ماقساتىندا ەلوردانىڭ اۋەجايىندا جۇمىس ىستەدىم. وڭىرلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, باس قالا اۋەجايىنداعى جاعدايعا قاراپ-اق قارنىڭ اشادى.
– شىعىنى كوپ كومپانيانىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟
– ماسەلە سوندا بولىپ تۇر عوي. ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسى «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» كومپانياسىن قارجىلاندىرۋعا, ۇستاپ تۇرۋعا دارمەنسىز. «قازاەروناۆيگاتسيا» بۇل كومپانيانى ءوز ەركىمەن ەمەس, ۇكىمەت مىندەتتەگەن سوڭ قارجىلاندىردى. ال «قازاەروناۆيگاتسيا» 2021 جىلدى تازا تابىسسىز اياقتادى دەۋگە بولادى. بار-جوعى 200 ملن تەڭگە كولەمىندە عانا تابىس تاپتى. كومپانيا تازا تابىستىڭ ەسەبىنەن «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگىن» قارجىلاندىرۋى كەرەك. «قازاەروناۆيگاتسيا» تابىستان تۇسكەن 200 ملن تەڭگەنى «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگىنە» تۇتاستاي بەرە سالعاننىڭ وزىندە, بۇل سوما ونى ۇستاپ تۇرۋعا جەتكىلىكسىز. قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تۋىنداعان سوڭ, زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلگەلى جاتىر. ياعني «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» بۇرىنعىداي «قازاەروناۆيگاتسيانىڭ» تابىسىنان قارجىلاندىرىلمايدى. كەرىسىنشە ول «قازاەروناۆيگاتسيانىڭ» مىندەتتى شىعىندارىنىڭ قاتارىنا ەنگىزىلمەك.
– ەگەر «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» جابىلىپ قالسا, نەدەن ۇتىلامىز؟
– 2023 جىلى ICAO قازاقستانعا ۇلكەن تەكسەرىسپەن كەلەدى. مۇنىڭ مەرزىمى 2024 جىلعا اۋىستىرىلۋى مۇمكىن دەگەن دە اڭگىمە بار.
– ICAO ءبىزدىڭ ەلگە بىلتىر عانا تەكسەرىس جۇرگىزدى ەمەس پە؟
– ول كەلەر جىلعى ۇلكەن تەكسەرىسكە دايىندىق بولاتىن. بىلتىرعى تەكسەرىس قاشىقتان جۇرگىزىلدى جانە بارلىق باعىتتى قامتىعان جوق. بۇل جولى ICAO ناقتى تەكسەرىسپەن كەلىپ, اۋە قاۋىپسىزدىگىن قاداعالايدى. ءبىز وسىناۋ كۇردەلى سىناققا دايىندالۋىمىز كەرەك. ەگەر كوپ كەمشىلىك انىقتالسا, «قارا تىزىمگە» قايتا ورالۋىمىز دا مۇمكىن. سونىمەن قاتار حالىقارالىق ستاندارتتار جىلىنا 6-8 پايىزعا وزگەرەدى. زاڭدارىمىزدى سوعان سايكەستەندىرۋ ماڭىزدى. ءسىز الگىندە «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگىن» تاراتىپ جىبەرسە نە بولادى دەپ سۇرادىڭىز. مۇنىڭ ارتى نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن مينيسترلىك تە, ۇكىمەت تە بىلمەي وتىر. بىلمەيتىنى كومپانيانى قۇرعان كەزدە عىلىمي نەگىزدەمە جۇرگىزىلمەگەن. «قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى» «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 68-قادامىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قۇرىلدى. ياعني بەلگىلى ءبىر مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن ەمەس, جوعارىدان تۇسكەن تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن عانا قۇرىلعان.
– سوندا پيتەر گريففيتس وسىنىڭ ءبارىن بىلگەن سوڭ قىزمەتىنەن باس تارتقان بولىپ تۇر عوي...
– سولاي بولۋى دا مۇمكىن. بىرىنشىدەن, قارجىلاندىرۋدا ۇلكەن ماسەلە تۋىندادى. ەكىنشىدەن, قازاقستان 2023 جىلعى ICAO تەكسەرىسىنەن وتپەي قالۋى مۇمكىن. قاۋىپتىڭ باسى قىلتيعان سوڭ پيتەر گريففيتس تا ءوز پايداسى ءۇشىن ءتيىمدى شەشىم قابىلداعان سياقتى. ايتپەسە, جىلىنا 155 ملن تەڭگە جالاقى الىپ وتىرعان ورىننان باس تارتپاس ەدى عوي. ول قازاقستاندا ەكى جىلدان اسا ۋاقىت قىزمەت ەتتى. وسى ارالىقتا ءوزىنىڭ شاماسى قانشا جەرگە جەتەتىنىن دە ءتۇسىندى-اۋ دەيمىن.
– بىزدە شەتەلدىكتەردىڭ ورنىن باساتىن ماماندار بار ما؟
– بار. مەن ءوزىمدى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. سالادا تاجىريبەسى تولىسقان قىز-جىگىتتەر جەتەرلىك. ولاردىڭ ءبىرازى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا, ءبىرازى جەكە كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. مەن تانيتىن اۋە ديسپەتچەرلەرىنىڭ, اۋە پيلوتتارىنىڭ, اۋە ينجەنەرلەرىنىڭ ءبىرازى قازاقستاننان ءوز ورنىن تابا الماي, شەتەلگە كەتىپ قالدى. مىنە, سولاردى ەلگە شاقىرۋعا بولادى. 30 جىلدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىن باسقارا الماۋىمىز – ۇلكەن سىن. مەن شەتەلدىكتەردىڭ تاجىريبەسىنە, ءبىلىمى مەن بىلىگىنە كۇمان كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىن. وكىنىشتىسى, ولار جەرگىلىكتى ماماندارعا بىلگەنىن ۇيرەتپەيدى. جاستاردى شىڭداۋ كەرەك. شەتەلدىكتەردى باسشى ەتىپ كوردىك, ناتيجە شىقپادى. ەندەشە ولاردى الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ مامانداردى دايارلايتىن كۇش رەتىندە قولدانعان دۇرىس. شەتەلدىك باسشىلارعا سەنىم ارتىپ كوردىك. ەندى ءوز مۇمكىندىگىمىزدى سىناپ كورۋگە ءتيىسپىز. قاتەلىكتى ەكىنشى رەت قايتالاۋعا بولمايدى.
– جالپى, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان پيتەر گريففيتسپەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, تىلدەسىپ كوردىڭىز بە؟
– ءيا. قىزمەتكە تاعايىندالعان ساتتە-اق جولىققانمىن. ويلارى ۇنادى. وكىنىشكە قاراي, سونىڭ كوبى ءسوز كۇيىندە قالدى. ءوز پىكىرىمدى دە ايتتىم. قازاقستاندا ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ ناقتى ستراتەگياسى جوق, دامۋ جوسپارى دا تۇزىلمەگەن. بار دەيدى, بىراق كورگەن ەمەسپىز. سالا ماماندارى بۇدان بەيحابار. گريففيتسكە وسىنى جەتكىزدىم. مۇنداي اۋقىمدى قۇجاتتاردى ازىرلەۋ جۇمىستارىنا اتسالىسۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ايتتىم. ودان بەرى دە بىرنەشە جىل ءوتتى, دامۋ ستراتەگياسىن دا, دامۋ جوسپارىن دا كورمەدىك. ورتاق باعىت بولماعاندىقتان, سالا العا باسپايدى. ەلدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاسقاندىعىن دا كادەمىزگە جاراتا المايمىز. ال بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك, ەرەكشە باسىمدىق قوي.
– الەمدە ازاماتتىق اۆياتسيانى رەتتەۋدىڭ بريتاندىق مودەلىنەن باسقا تاعى قانداي مودەل بار؟ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدىسى قايسى؟
– مودەلدەر كوپ. قازاقستانعا بريتاندىق مودەلدىڭ قاجەتى جوق ەدى. ويتكەنى ءبىز ەۋروپاداعى ەل ەمەسپىز. تيىسىنشە, ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سۇيەنۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ICAO-نىڭ تالاپتارى مەن ەرەجەلەرىن قاتاڭ ۇستانساق تا جەتىپ جاتىر. حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولساق, ەۋروپادان كەم بولمايمىز. قازاقستان بىردەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا دا, ەۋروپالىق ستاندارتتارعا دا ساي بولعىسى كەلەدى. الايدا قاتىرىپ جاتقانىمىز شامالى. ءوزىمىزدى ەۋروپا ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرەمىز دەپ زورلاپ ءجۇرمىز.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان ازاماتتىق اۆياتسيا ستراتەگياسى نەنى قامتۋى كەرەك؟
– بىرىنشىدەن, اۆياتسياداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. جوعارىدا ايتقاندارىمنىڭ ءبىرازى وسىعان قاتىستى. بىزدەگى ءتورت اۋە كومپانياسىنىڭ ۇشەۋىنىڭ باسشىسى – شە- تەلدىك. SCAT كومپانياسىن عانا جەرگىلىكتى ماماندار باسقارىپ وتىر جانە ولار ءوز مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداۋدا. كەمشىلىك جوق ەمەس, بار. بىراق كوشتەن قالىپ جاتقان جوق. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. دەمەك, اۋە كومپانيالارىن ءوز ماماندارىمىز دا باسقارا الادى.
ەكىنشىدەن, كادرلىق الەۋەتىمىزدى دامىتۋ قاجەت. ءوز ماماندارىمىزدى دايارلاۋ ماڭىزدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. قازىر اۆياتسيا ماماندارىن كوللەدجدەر, وقۋ ورتالىقتارى دايارلايدى. بۇل سالاداعى جوعارى ءبىلىمدى الماتىداعى ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسى بەرەدى. مەن وسى اكادەميانىڭ تۇلەگىمىن. كەيبىرەۋلەر مۇنداعى ءبىلىم ساپاسى تومەن دەيدى. ءيا, ۋاقىتىندا وعان ناقتى تالاپ قويىلعان جوق. تالاپ قويىلسا, اكادەميا سول ۇدەدەن شىعۋعا تىرىسار ەدى. بۇل جۇمىستار ەندى باستالىپ جاتىر. وسىنى ۇدەتۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن, ازاماتتىق اۆياتسيا حالىققا قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ جەرى ۇلكەن. سوندىقتان موبيلدىلىككە نازار اۋدارعان ءجون. بۇعان قوسا ترانزيتتىك الەۋەتتى ۇتىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى. اۋە جۇكتەرىن تاسىمالداۋ دەگەن ۇلكەن سالا بار. قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى الەۋەتى جوعارى. الماتى, نۇر-سۇلتان, اقتوبە, قاراعاندى اۋەجايلارى پاندەميا باستالعان كۇردەلى كەزەڭدە جۇك تاسىمالىمەن تابىس تاپتى. سوندىقتان ينۆەستيتسيا تارتىپ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كەرەك.
سوسىن پرەزيدەنت جاڭىنان ازاماتتىق اۆياتسيانى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلۋى ءتيىس. ايىنا, جىلىنا باس قوسىپ, سالاداعى ماسەلەلەر تالقىلانىپ تۇرۋى كەرەك. مينيستر مەن ۇكىمەت باسشىسى قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلدار كەزدە اقىلداسىپ, كەڭەسە الاتىن توپتىڭ بولعانى دۇرىس.
ءبىزدىڭ سالادا ستاتيستيكا جۇرگىزىلمەيدى, اقپارات الاتىن ورتاق بازا جوق. ىشكى بازامىز بولماعاندىقتان, حالىقارالىق بازالارعا دا مالىمەت ۇسىنبايمىز. بۇل ۇلكەن ماسەلە.
«بايقوڭىر» ارقىلى دا كوپ ءىس تىندىرۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي, سپۋتنيكتىك مۇمكىندىگىمىزدى ءتيىمدى پايدالانا الماي كەلەمىز. مۇنى بولەك باعىت رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك.
– اۋەجايلار تۋرالى اڭگىمە قوزعادىڭىز. بىزدەگى اۋەجايلاردىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي؟ بىرقاتارى شەتەلدىكتەردىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىلدى. وسى دۇرىس پا؟
– حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, سىرتقى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى بار. بىراق بۇل جەردەگى اڭگىمە تاعى دا ورتاق ستراتەگيانىڭ جوقتىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. سوندىقتان اۋەجايلاردىڭ قازىر ناقتى نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنى بىزگە بەيمالىم. ورتاق ستراتەگيا بولماعان سوڭ, اۋەجايلاردىڭ, اۋە كومپانيالارىنىڭ ورنى مەن ءرولىن تۇسىنبەي ءجۇرمىز. وسى جەردە اۋە قاۋىپسىزدىگى مەن اۆياتسيا قاۋىپسىزدىگىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الۋ دا ماڭىزدى. ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە.
«قاڭتار قاسىرەتى» كەزىندە سودىرلار الماتىنىڭ اۋەجايىن ەش قيىندىقسىز باسىپ الدى. بۇل اۆياتسيالىق قاۋىپسىز-
دىكتىڭ ناشارلىعىنىڭ بەلگىسى. اۋەجاي – ستراتەگيالىق نىسان. وعان ەرەكشە ءمان بەرىلۋى كەرەك. كەيبىر اۋە كومپانيالارى كەشىگىپ ۇشادى نەمەسە مۇلدەم ۇشپاي قالىپ جاتادى. بۇعان كەيدە ينتەرنەتتىڭ جوقتىعى سەبەپ بولادى. ياعني كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. «قاڭتار قاسىرەتى» وسىنىڭ بارىنە دايىن ەمەستىگىمىزدى كورسەتتى. اۆياتسيا سالاسى توتەنشە جاعدايلارعا مۇلدەم دايىن بولماي شىقتى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى مەكەمەلەر اراسىنداعى ورتاق ماقساتتىڭ, ورتاق مۇددەنىڭ جوقتىعى. ءبىزدىڭ اۆياتسيا سالاسىنداعى نورمالار مەن تالاپتار قاعازدا بار, بىراق ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى.
– جاسىراتىنى جوق, قازاقستاندا اۋە قاتىناسى بارشاعا بىردەي قولجەتىمدى ەمەس. ارامىزدا ۇشاققا مۇلدەم وتىرىپ كورمەگەن ادامدار بار. بۇعان بيلەت باعاسىنىڭ قىمباتتىعى سەبەپ ەكەنى دە تۇسىنىكى. ونى قالاي رەتتەۋگە بولادى؟
– اۋە كومپانيالارى ءبىر-بىرىنەن كەم نە ارتىق بولماۋى كەرەك. نارىق بارىنە ورتاق. ءار كومپانيانىڭ نارىقتان ءوز ورنىن تابۋعا تەڭدەي مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك. ايتپەسە, بىزدە «الدىمەن مىنا كومپانيانىڭ ۇشاعى ۇشسىن, قالعانى كۇتە تۇرادى» دەگەن كوزقاراس بار. بەلگىلى ءبىر كومپانيالاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋ ەتەك العان. بۇل دۇرىس ەمەس. قانداي كومپانيالاردى ايتىپ وتىرعانىم تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن. الدىمەن وسىنى رەتتەۋ كەرەك. سوندا تاريف ساياساتى دا دۇرىستالادى.
– سالانىڭ دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە دايىنسىز با؟
– البەتتە. ءتىپتى سالا ماماندارىمەن بىرلەسىپ ءوز تاراپىمىزدان قازاقستانداعى ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ دامۋ ستراتەگياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىنداپ قويدىق. مۇنى بىرنەشە جىل بۇرىن ازىرلەگەن ەدىك. بىراق ونى ەشكىم كەرەك ەتپەدى. قازىر قايتا تولىقتىرىپ, جاڭارتتىق. ەگەر ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتى, ەل ۇكىمەتى قىزىعۋشىلىق تانىتسا, تانىستىرۋعا ءازىرمىز. سۇحبات بارىسىندا ايتقان دۇنيەلەردىڭ ءبارى ءبىز دايارلاعان ستراتەگيادا قامتىلعان.
– اڭگىمە اۋانىن وزىڭىزگە قاراي بۇرساق. ICAO-داعى جۇمىسىڭىزدى ودان ءارى جالعاستىرۋعا نە كەدەرگى بولدى؟
– مۇندا ءبىر جىل عانا ەڭبەك ەتتىم. بۇل ۇيىمعا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ارنايى باعدارلاماسى بويىنشا قابىلدانعان ەدىم. باعدارلاماعا سايكەس, ICAO جىل سايىن الەمنىڭ ءار مەملەكەتىنەن ءۇش ماماندى ءبىر جىلعا جۇمىسقا قابىلدايدى. اشىق كونكۋرستان ءوتۋ كەرەك. ودان وتەمىن-اۋ دەگەن سەنىم بولعان جوق. ويتكەنى ۇمىتكەرلەردىڭ سانى 600-دەن كوپ ەدى. ءبىر جىل ىشىندە ۇلكەن ءۇش ۇيىمنىڭ ICAO-نىڭ, IATA-نىڭ, ياعني حالىقارالىق اۋە كولىگى قاۋىمداستىعىنىڭ جانە حالىقارالىق اۋەجايلار كەڭەسىنىڭ (ACI) جۇمىسىمەن جەتە تانىستىق, مول تاجىريبە جينادىق. ازىرشە ICAO-دا جۇمىس ىستەگەن العاشقى ءارى جالعىز قازاقپىن.
ءبىر جىلدىق مەرزىم اياقتالعان سوڭ حالىقارالىق ۇيىم ءتالىم الۋشىعا تۇراقتى جۇمىس ۇسىنا الادى. تەك كەلىسىمگە سايكەس بارلىق شىعىندى ۇيىم ەمەس, مەملەكەت كوتەرۋى كەرەك. قازاقستانعا مەنى ۇيىمدا قالدىرۋ تۋرالى ءتيىستى حات جولداندى, ەل ۇكىمەتى قولداپ, كەلىسىم بەردى. بىراق كەلىسىمگە ناقتى قول قوياتىن كەزدە ۇكىمەت مۇنى قاجەتسىز دەپ تاپتى. وسىلايشا, ەلگە ورالىپ, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. كەڭەسشى رەتىندە ەلىمىزدىڭ اۆياتسيا سالاسىنداعى وزگەرىستەر مەن باستامالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدىم. بىراق مەنىڭ ءسوزىم وتپەدى, ءتيىستى جەرگە جەتپەدى. شەتەلدە جيناپ كەلگەن تاجىريبەم كەرەكسىز بوپ قالدى.
– اۆياتسيا سالاسىن تاڭداۋعا اتاڭىز ىقپال ەتتى مە؟
– مەكتەپتى بىتىرگەن كەزدە ەكونوميكا سالاسىن تاڭداعانمىن. بىراق اتامنىڭ اقىلىمەن تەحنيكالىق ماماندىققا وقۋعا ءتۇستىم. «ەلىمىزدە ونسىز دا ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەر كوپ. تەحنيكالىق سالاداعى ماماندارىمىز از. الماتىداعى ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسىندا وقىپ كور. ۇناپ جاتسا, ءبىلىمىڭدى شەتەلدە جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بار», دەدى اتام. ءسىرا, مەنىڭ بالا كۇنىمنەن وسى سالاعا قىزىعاتىنىمدى بايقاسا كەرەك. بالكىم, اۆياتسيا سالاسىنداعى قاراكوزدەرىمىزدىڭ ازدىعىنا قىنجىلدى ما ەكەن. اتام ءوز ويىن اشىق ايتتى. مەن قۇپ كوردىم جانە بۇعان ەشقاشان وكىنبەيمىن.
– ۋاقىت ءبولىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
