حالقىمىزدىڭ تاريحىنان بەلگىلى, ءبىر كەزدەرى بىزگە قالاي داميمىن, قاي جولمەن جۇرەمىن, ۇشاقتى قالاي قۇراستىرامىن دەگەن ەمەس, جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتپەي, وزگە ۇلتقا ءسىڭىسىپ كەتپەي قالاي ءتىرى قالىپ, ۇلت ساباقتاستىعىن قالاي جالعاستىرامىز, مىناۋ ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى قايتسەك ساقتاپ قالا الامىز دەگەن وي ەڭ ۇلكەن ارمان بولدى. قاسىرەت قۇشاعىندا قانعا ورانا تۇنشىققان, وكسىگەن, ءزارسىڭدى ارماندى اسىل كەيىپتەگى ارمان-ازاتتىققا اينالدىرۋ ماقسات بولدى. وسى ارمان مەن ماقسات جولىنداعى ارپالىس تالايدى جىلاتتى, تالايدى جۇتتى.
ۇلت بولىپ, ۇرپاق بولىپ باعاسىن ءتۇسىنىپ, قادىرىن ءبىلۋىمىز قاجەت, بۇگىنگى قازاقستان تاۋەلسىزدىگى – تەك جاتتاندى ۇران, جالاڭ قۇرمەتتەۋدەن تۋاتىن ۇعىم ەمەس, كەز كەلگەنگە بۇيىرا بەرمەيتىن ءتاڭىردىڭ تارتۋى, تاعدىردىڭ سىيى. الەم تاريحىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جوق بولىپ, جويىلىپ, جۇتىلىپ كەتىپ جاتقان مىڭداعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاعدىرىنا قاراپ وسىلاي دەي الامىز. كۇڭىرەنگەندە اسپان استىن تىتىرەتكەن ەرلەردىڭ, ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولعان انالاردىڭ, شىرىلداعاندا جانۇشىرعان داۋىسى جەر استىنداعى جەتى اتاڭنان ءوتىپ, جەتپىس جەتى باباڭنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان نارەستەلەردىڭ قاسىرەتىنىڭ وتەۋى, تىلەگىنىڭ قابىل بولۋى. يسلامي تۇسىنىگىمىزدەن ايان, «ەشكىمدى تۋماعان, ەشكىمنەن تۋىلماعان» اللا تاعالا ەشكىمگە قارىز ەمەس, بىراق بارىنشا مەيىرىمدى, جومارت. ون سەگىز مىڭ عالام يىرىمىندەگى ءبىزدىڭ شاپ-شاعىن حالقىمىز وسى مەيىرىم-شاپاعاتقا بولەندى. وسىعان شۇكىر ەتۋىمىز كەرەك جانە باردى, بەرگەندى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. قازىر قازاقستان دامۋدىڭ جولىن تاڭداپ, الەمدەگى ءايمۇيىزدى الىپ ەلدەردىڭ قاتارىنان ءوز ورنىن ىزدەي باستادى. عاسىرلار بويى كەتكەن ەسەنى تۇگەندەۋ جولىندا. راسىندا, مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ اتىن تۋ ەتكەن ەلىمىز الەمگە تانىلىپ, كەلەشەك ۇرپاقتارىمىز قايعىسىز ءومىر سۇرسە – ودان اسقان باقىت جوق.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وسى ماقساتتى مەڭزەيدى. «ماڭگىلىك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى» دەگەن ءسوزى وعان بارار جولداعى باعىتتاردى ۇسىنادى, قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردى كورسەتەدى. ولاردى ەڭسەرۋ تەتىكتەرىن نۇسقاپ, ارمان ارقالاعان الىس جولدا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ءبىر بولۋعا شاقىرادى. جاي ەل بولۋدىڭ ەمەس, ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ اڭگىمەسىن ايتۋىمىز – جاقسىلىقتىڭ, جايلىلىقتىڭ بەلگىسى.
جالپى, «ەل بولۋ» يدەياسى – قازاق قوعامىنىڭ اجىراماس بولىگى.
«ورحون-ەنيسەي» جازبالارى دەگەن اتپەن بەلگىلى ەسكەرتكىشتەگى كۇلتەگىن اتى كوزى قاراقتى وقىرمانعا جاقسى تانىس. وسى كۇلتەگىننىڭ تاسقا قاشاپ جازعان كىشى جازۋىندا «وتۇكەن يىش ءولۇرسار بەڭگۇل ەل تۇتا ولىرتاچىسىڭ» دەگەن جول بار. مۇنى اركىم ارقالاي اۋدارادى, ارقالاي تۇسىندىرەدى. «موڭعول» حالقىنىڭ اتاۋى «ماڭگى ەل» سوزىنەن شىققان دەسە, بىرەۋلەر «ماڭگى ەل – بىرلەستىكتىڭ, وداقتىڭ اتاۋى» دەگەندى ايتادى. ەندى بىرەۋلەر بۇل مەملەكەت اتاۋىنان گورى, يدەولوگيالىق ۇستانىم دەگەندى العا تارتادى. بىراق, قاي اۋدارمانى, قاي تۇسىنىك-تالداۋدى الساڭىز دا – «مينگۋ ەل», ياعني «ماڭگى ەل» سوزىمەن ۇشىراساسىز. دەمەك, بۇل ۇعىم, بۇل ۇستانىم بىزگە كوك تۇرىكتەر زامانىنان ميراس.
ال بەرىدەگى تاريحىمىزعا كوز سالىپ, رۋحتى جىرلاردىڭ ۇنىنە قۇلاق تۇرسەك – ەڭ الدىمەن ەسكە قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلى ورالادى.
قازاق تاريحىنىڭ الماعايىپ ءبىر عاسىرىنىڭ ءتىرى كۋاگەرى بولعان, ءارى قايناعان قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن ساڭلاق ەر, قولباسشى باتىر, وتكەننىڭ ەسكى سارىنىمەن سۋارىلىپ, كونەنىڭ كۇمبىرىن كوكىرەگىنە توقىعان شەجىرەشى-جىراۋدىڭ شىعارمالارى بىزگە كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ اسىل ۇلدارى ب.مومىش ۇلى, م.قوزىباەۆ باستاعان جازۋشىلار, عالىمدار ايتتى دا. ەندى عانا قولعا الىنىپ, وزىندىك سۇرلەۋىن قالىپتاستىرا باستاعان قوجابەرگەنتانۋ عىلىمى ءالى تالاي جاۋھاردىڭ قاقپاعىن اشاتىنى انىق. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – بۇگىنگى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى مەن قوجابەرگەن شىعارمالارى اراسىنداعى ۇندەستىك, ماڭگى ەل بولۋ ارمانىنىڭ جىراۋ جىرلارىندا كورىنىس تابۋى.
قوجابەرگەن جىراۋدىڭ زامانى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەل بولىپ قالۋدى كوكسەگەن زامان. قىتاي مەن ورىس ەكى جاقتان قىسا سىعىپ, ايداپ-ايتاقتاۋى مىقتى قالماق ويناق سالىپ, ءدىنى مەن ءدىلى ءبىر ءوز اعايىندارىمىزدىڭ كوڭىلىنە كولەڭكە جۇگىرگەن كەزەڭ. قان قاساپ بولعان قازاقتىڭ جارتىسىنان كوبىنەن ايىرىلىپ ازىپ-توزعان شاعى. ەل ازاماتتارىنىڭ ماقسات-مىندەتى تەك – ەلدى امان الىپ قالۋ, جەردەن ايىرىلماۋ بولدى. بۇل كەزدەگى الاساپىران تىرلىك قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا انىق كورىنەدى. حالىق تاريحىنان, سول كەزدەگى سۇرقيا ساياساتتان, جەر-سۋ اتاۋلارى مەن تۇركىتەكتەس وزگە ۇلتتاردىڭ جاي-كۇيىنەن, ەل ءىشىندەگى حان-سۇلتان, تورە, قوجالاردىڭ ءوزارا قىرقىسۋى سالدارىنىڭ نەگە سوقتىرعانىنان كەڭ تۇردە حاباردار ەتەتىن داستان ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ, قورعاۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن ۇسىنادى. ءبىز بۇگىن ازات ەلدىڭ اۋاسىن جۇتىپ, تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن تىنىش ەل رەتىندە ماڭگى بولۋدى ويلاپ, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ايتساق, قوجابەرگەن جىراۋ كەزىندە وسى وي زامانانىڭ زاپىرانىمەن استاسقان زار تۇرىندە «ەلىم-اي» بولىپ اقتارىلدى. جىردىڭ باستى يدەياسى – ەل بولۋ.
جىرىما قۇلاعىڭ سال, ازاماتىم,
ۇناسا مەنىڭ ايتقان ناسيحاتىم.
كەۋدەڭدە شىبىن جانىڭ بولسا ەگەر
جوعالتپا جەر بەتىنەن قازاق اتىن! دەگەن ءبىر شۋماقتىڭ ءوزى قوجابەرگەننىڭ, ونىڭ زامانداستارىنىڭ اڭسار تىلەگىن ايعاقتايدى. «جەر بەتىنەن قازاق اتىن جوعالتپاۋ» دەگەننىڭ «ماڭگىلىك ەل بولۋدى» ايتىپ تۇرعانى تۇسىنىكتى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ مىقتى ەل بولۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق الەۋەت, ءونىم ءوندىرۋ, ەكسپورتقا تاۋار شىعارۋ, ادامي ساپا, شيراق اسكەر, بىلىكتى كادر ماسەلەلەرىن باستى باعىتتار رەتىندە ۇسىنادى. قوجابەرگەن شىعارمالارىندا دا وسى ىزگى قاسيەتتەردى قازاقتىڭ بويىنان كورسەم دەگەن ارمان مەنمۇندالاپ تۇر.
ءبىر مىسال. ەل باسىنا كۇن تۋعان قىسىلتاياڭ شاقتا قارۋسىز قازاق اركىمگە قول جايىپ, ءبىر مىلتىققا زار بولادى. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەندەي, حيۋا, بۇقار, قوقان بەكتەرى اعايىندار قولۇشىن بەرىپ, قارۋ ساتپاق تۇگىلى, سول قارۋدى وزىمىزگە كەزەنۋگە دايار تۇرادى.
جوڭعارلار قورعاسىن وق بوراتقاندا,
نايزا ۇستاپ, ساداق اسىپ قارسى شىقتىق, دەپ قارۋسىز قازاقتىڭ قان-جوسا بوپ قىرىلعانىن بەينەلەيدى. ورال تاۋىن مەكەن ەتكەن ماماي ۇستانى كوشىرىپ اكەلىپ, قامقورلىعىندا ۇستاپ, «كۇلدىرماماي» اتتى مىلتىق سوقتىرعان اكەسىنىڭ ارەكەتىن ايتۋ ارقىلى, قازاقتىڭ ءوز قارۋىن سوعۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. بۇل بۇگىنگى قازاق ارمياسىن نىعايتۋ, وتاندىق قارۋ-جاراقتى, اسكەري كەمەلەردى ءوندىرۋدى دامىتۋ ماقساتىمەن ۇندەسەدى.
سونداي-اق, ەلباسى بيىلعى جولداۋدا «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارىمىزعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ولار ءۇشىن قازاقستان كەدەرگىسىز ايماققا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز ولاردى بەلسەندى ومىرگە تارتامىز, ولار تەك جاردەماقى الىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە, وزدەرىن قوعامنىڭ مۇشەسى, پايدالى ەڭبەككەر رەتىندە سەزىنەتىن بولادى» دەپ مۇگەدەكتەرگە قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى, مۇمكىندىگىنە قاراي ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى مىندەتتەدى. سونداي-اق, قازاق قوعامى ءۇشىن جەتىمدەر ماسەلەسى دە وزەكتى كۇيىندە تۇر. ۇلتىن سۇيگەن قوجابەرگەن جىراۋعا دا مۇنداي جاعداي كەزدەسكەن ەكەن. «كۇلدىرماماي» جىرىنداعى تولىبايدىڭ ماماي ۇستاعا ۇستاحانا سالىپ قامقورلاۋى, ءىنى ەتىپ ەرتىپ, جيىرمادان اسقان جىگىتتى ءوزى ۇناتقان قىزعا قۇدا ءتۇسىپ ۇيلەندىرۋى, سونداي-اق قوجابەرگەننىڭ ايبەك, ەرمەك اتتى ەكى جەتىم ۇلدى ءوزىنىڭ 17 ۇلى مەن 1 قىزىنا قوسىپ اسىراۋىنىڭ بۇگىنگىگە, اسىرەسە, قالتالى ازاماتتارعا بەرەر ۇلگىسى زور. «بەلگىسى مۇسىلمانشىلىق سول بولادى, تىرلىكتە ءبىر-بىرىنە جاردەم بەرمەك» دەپ تۇسىنەتىن جىراۋ قوس جەتىمگە نايزا كەزەپ, قىلىش سەرمەۋدى, جاۋىنگەرلىك ونەردى ۇيرەتىپ, ەل قورعاۋعا باۋليدى, قازىرگىنىڭ تىلىمەن ايتساق «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەپ قارايدى.
ال ءتىل ماسەلەسىنە «بابا ءتىلى» دەگەن كولەمدى داستان ارناپ, باي, قۇنارلى قازاق تىلىنە سينونيمدىك, انتونيمدىك تۇرعىدا تالداۋ جاساپ, مىسال كەلتىرگەن جىراۋ ءتىلدىڭ وزگە تىلدەرمەن شۇبارلانباۋىن قاتاڭ تاپسىرادى. «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن ەلباسىمىز بۇگىن انا ءتىلى احۋالىن كۇن تارتىبىنەن قالدىرعان جوق, جىل سايىنعى جولداۋلاردىڭ سالماقتى دا سۇبەلى بولىگى وسى ءتىل ماسەلەسى بولىپ كەلەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭسەلى ىستەرىنىڭ ءبىرى – مامان, ۇلتتىق كادر ماسەلەسى. جوعارى ءارى تەرەڭ ءبىلىم الۋ, جان-جاقتى, زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋ, بىرنەشە ءتىل ءبىلۋ – بۇگىنگى جاستاردىڭ الدىنداعى مىندەت. ەلدىڭ ىرىسىن ەسەلەپ, مارتەبەسىن بيىكتەتەر جۇمىستارعا كىم كورىنگەن ەمەس, ءبىلىمدى, بىلىكتى, ۇلتجاندى ازاماتتار تارتىلۋى ءتيىس. ءۇش مەدرەسەدە ءبىلىم الىپ, اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك بىلگەن, ءتىل ءبىلۋى اقىلىمەن ۇشتاسىپ, تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قوقان, حيۋا, بۇقارا حاندىقتارى مەن پارسى, تۇرىكمەن ەلدەرى اراسىندا ەلشىلىك قىزمەت اتقارعان قوجابەرگەن 1688-1710 جىلدار ارالىعىندا 22-23 جىل بويى قازاق, قاراقالپاق, نوعايدىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشى بولادى. كۇللى ورتا ازيا اۋماعىنا تانىلعان قايراتكەرلىك داڭققا داڭعويلانىپ, اتاققا مالدانبايدى, 1710 جىلى 27 جاسار بوگەنباي باتىردى ءوز ورنىنا باس ساردار رەتىندە ۇسىنىپ, ۇسىنىسىن تاۋكە حانعا قابىلداتتىرادى. ول زاماننىڭ جەلىنەن قورقۋ ەمەس نەمەسە ءوز-وزىنە سەنبەۋشىلىك ەمەس, ەل قورعايتىن كەيىنگى كوشەلى ەردى كوزى تىرىسىندە تاربيەلەۋ ءۇردىسى.
قوجابەرگەن جىراۋدىڭ داستاندارى مەن ولەڭدەرىن وقي وتىرىپ, وتاندى, ەلدى, ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ اسقان ۇلگىسىن سەزىنەمىز. تۋعان ەلگە دەگەن لاپىلداعان شەكىز ماحاببات ءاربىر ولەڭ جولىنان اڭعارىلىپ تۇرادى. سەبەبى نەدە؟ قازاقتا «قاسىرەتتەن عانا قاسيەتتى جىر تۋادى» دەگەن تىركەس بار. جالپى, پوەزيا بولا ما, باسقا بولا ما – ءسوز ونەرى قاسيەتتى ۇعىم. سولاي بولا تۇرا, «قاسيەتتى جىر» دەپ ايشىقتاپ ايدار تاعۋ – ونىڭ ايتپاق ويى, شەرتپەك مۇڭ-زارى, ارقالاعان سالماعىنا بايلانىستى بولماق. دەمەك, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءاربىر ولەڭىنىڭ قاسيەتتى بولۋى – ۇلتىن شىن سۇيگەندىگىندە, ءومىر بويى قازاق دەپ ارەكەت ەتكەندىگىندە. جەتى اتاسى تۇگەل ات ۇستىندە ەل قورعاعان باتىر اۋلەتتىڭ بۇتاعى قوجابەرگەن ءۇشىن ەل قورعاۋ – ءداستۇر. كوزى تىرىسىندە وزىنەن تۋعان 17, اسىراپ العان ەكى بالاسىن قوسقاندا 19 بالاسىنىڭ ءبىرازىن جاۋ جالماعان, كۇش-قايراتى قايتقانعا دەيىن ءوزى دە تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاپ قان مايداندا جۇرگەن باتىر جىراۋ ءۇشىن ەڭ باستى ماقسات – جاۋدى جەڭۋ, قازاقتى قۇتقارۋ. وسى وي-مۇددە جەكە مۇددەدەن الدەقايدا بيىك, قىمبات بولىپ كەتكەنى سونشالىقتى, قوجابەرگەن تولىباي ۇلى «كەۋدەدە شىبىن جانى باردىڭ جەر بەتىنەن قازاق اتىن جوعالتپاۋ ءۇشىن» جۇمىستانۋى قاجەت ەكەندىگىن ەسكەرتتى. مىنە, قوجابەرگەن جىرىنىڭ قاسيەتى, وسىندا. قاسيەتتى, كيەلى نارسەگە كۇيە جۇقپايدى, ۋاقىت وتكەن سايىن جارقىراي تۇسەدى. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن بىرگە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ اسىل مۇراتى, اڭسار ارمانى جارقىراي ءتۇستى. وسىدان كەلىپ, قوجابەرگەن جىراۋدى «ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك جىرشىسى» دەسەك ورىندى. وسى قاسيەت-كيەنىڭ كۇشى بولۋى كەرەك, قوجابەرگەن رۋحى حالقىمەن قايتا تابىستى.
حالقىمىزدىڭ ايتۋلى عالىمدارى, جازۋشىلارى, تالانتتى ۇل-قىزدارىنىڭ قولداپ-اتسالىسۋىمەن قوجابەرگەنتانۋ اياسىندا ءبىراز يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. 2013 جىلى دۋلىعالى داۋىلپازدىڭ 350 جىلدىعى جانە «ەلىم-اي» داستانىنىڭ 290 جىلدىعىنا وراي الماتى قالاسىندا «قوجابەرگەن جىراۋ – ۇلى دالا داۋىسى», استانا قالاسىندا «ەل تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارمان تۇلعا –قوجابەرگەن جىراۋ» عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالارى ءوتىپ, تالاي تاريحتىڭ بەتى پاراقتالىپ, تالاي سىردىڭ كوبەسى سوگىلدى. تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمدار, مادەنيەتتانۋشىلار مەن مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسقان جيىندار ۇلى جىراۋدى تەرەڭ زەرتتەۋگە, تولىق تانۋعا اپاراتىن جولعا باستادى. باتىردىڭ تۋعان جەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا مەرەكەلىك شارا ءوتىپ, مەكتەپكە, الاڭدارعا اتى بەرىلدى, ءمۇسىنى ورناتىلدى. ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاعان مۇنداي ىستەرگە قۋانۋىمىز كەرەك, وسى تەكتەس ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىسىمىز شەكسىز.
قوجابەرگەنتانۋ عىلىمىنىڭ ءبۇگىنگە دەيىن جەتكەن, اتقارىلعان ءىس-شارالارىن ايقىندايتىن جيناقتى «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» قايىرىمدىلىق قورى «زامانىنىڭ زاڭعارى» دەگەن اتپەن «زەردە» باسپاسىنان شىعارىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتىلۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.
ۇلت بولىپ, ۇرپاق بولىپ باعاسىن ءتۇسىنىپ, قادىرىن ءبىلۋىمىز قاجەت, بۇگىنگى قازاقستان تاۋەلسىزدىگى – تەك جاتتاندى ۇران, جالاڭ قۇرمەتتەۋدەن تۋاتىن ۇعىم ەمەس, كەز كەلگەنگە بۇيىرا بەرمەيتىن ءتاڭىردىڭ تارتۋى, تاعدىردىڭ سىيى. الەم تاريحىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جوق بولىپ, جويىلىپ, جۇتىلىپ كەتىپ جاتقان مىڭداعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاعدىرىنا قاراپ وسىلاي دەي الامىز. كۇڭىرەنگەندە اسپان استىن تىتىرەتكەن ەرلەردىڭ, ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولعان انالاردىڭ, شىرىلداعاندا جانۇشىرعان داۋىسى جەر استىنداعى جەتى اتاڭنان ءوتىپ, جەتپىس جەتى باباڭنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان نارەستەلەردىڭ قاسىرەتىنىڭ وتەۋى, تىلەگىنىڭ قابىل بولۋى. يسلامي تۇسىنىگىمىزدەن ايان, «ەشكىمدى تۋماعان, ەشكىمنەن تۋىلماعان» اللا تاعالا ەشكىمگە قارىز ەمەس, بىراق بارىنشا مەيىرىمدى, جومارت. ون سەگىز مىڭ عالام يىرىمىندەگى ءبىزدىڭ شاپ-شاعىن حالقىمىز وسى مەيىرىم-شاپاعاتقا بولەندى. وسىعان شۇكىر ەتۋىمىز كەرەك جانە باردى, بەرگەندى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. قازىر قازاقستان دامۋدىڭ جولىن تاڭداپ, الەمدەگى ءايمۇيىزدى الىپ ەلدەردىڭ قاتارىنان ءوز ورنىن ىزدەي باستادى. عاسىرلار بويى كەتكەن ەسەنى تۇگەندەۋ جولىندا. راسىندا, مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ اتىن تۋ ەتكەن ەلىمىز الەمگە تانىلىپ, كەلەشەك ۇرپاقتارىمىز قايعىسىز ءومىر سۇرسە – ودان اسقان باقىت جوق.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وسى ماقساتتى مەڭزەيدى. «ماڭگىلىك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى» دەگەن ءسوزى وعان بارار جولداعى باعىتتاردى ۇسىنادى, قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردى كورسەتەدى. ولاردى ەڭسەرۋ تەتىكتەرىن نۇسقاپ, ارمان ارقالاعان الىس جولدا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ءبىر بولۋعا شاقىرادى. جاي ەل بولۋدىڭ ەمەس, ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ اڭگىمەسىن ايتۋىمىز – جاقسىلىقتىڭ, جايلىلىقتىڭ بەلگىسى.
جالپى, «ەل بولۋ» يدەياسى – قازاق قوعامىنىڭ اجىراماس بولىگى.
«ورحون-ەنيسەي» جازبالارى دەگەن اتپەن بەلگىلى ەسكەرتكىشتەگى كۇلتەگىن اتى كوزى قاراقتى وقىرمانعا جاقسى تانىس. وسى كۇلتەگىننىڭ تاسقا قاشاپ جازعان كىشى جازۋىندا «وتۇكەن يىش ءولۇرسار بەڭگۇل ەل تۇتا ولىرتاچىسىڭ» دەگەن جول بار. مۇنى اركىم ارقالاي اۋدارادى, ارقالاي تۇسىندىرەدى. «موڭعول» حالقىنىڭ اتاۋى «ماڭگى ەل» سوزىنەن شىققان دەسە, بىرەۋلەر «ماڭگى ەل – بىرلەستىكتىڭ, وداقتىڭ اتاۋى» دەگەندى ايتادى. ەندى بىرەۋلەر بۇل مەملەكەت اتاۋىنان گورى, يدەولوگيالىق ۇستانىم دەگەندى العا تارتادى. بىراق, قاي اۋدارمانى, قاي تۇسىنىك-تالداۋدى الساڭىز دا – «مينگۋ ەل», ياعني «ماڭگى ەل» سوزىمەن ۇشىراساسىز. دەمەك, بۇل ۇعىم, بۇل ۇستانىم بىزگە كوك تۇرىكتەر زامانىنان ميراس.
ال بەرىدەگى تاريحىمىزعا كوز سالىپ, رۋحتى جىرلاردىڭ ۇنىنە قۇلاق تۇرسەك – ەڭ الدىمەن ەسكە قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلى ورالادى.
قازاق تاريحىنىڭ الماعايىپ ءبىر عاسىرىنىڭ ءتىرى كۋاگەرى بولعان, ءارى قايناعان قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن ساڭلاق ەر, قولباسشى باتىر, وتكەننىڭ ەسكى سارىنىمەن سۋارىلىپ, كونەنىڭ كۇمبىرىن كوكىرەگىنە توقىعان شەجىرەشى-جىراۋدىڭ شىعارمالارى بىزگە كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ اسىل ۇلدارى ب.مومىش ۇلى, م.قوزىباەۆ باستاعان جازۋشىلار, عالىمدار ايتتى دا. ەندى عانا قولعا الىنىپ, وزىندىك سۇرلەۋىن قالىپتاستىرا باستاعان قوجابەرگەنتانۋ عىلىمى ءالى تالاي جاۋھاردىڭ قاقپاعىن اشاتىنى انىق. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – بۇگىنگى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى مەن قوجابەرگەن شىعارمالارى اراسىنداعى ۇندەستىك, ماڭگى ەل بولۋ ارمانىنىڭ جىراۋ جىرلارىندا كورىنىس تابۋى.
قوجابەرگەن جىراۋدىڭ زامانى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەل بولىپ قالۋدى كوكسەگەن زامان. قىتاي مەن ورىس ەكى جاقتان قىسا سىعىپ, ايداپ-ايتاقتاۋى مىقتى قالماق ويناق سالىپ, ءدىنى مەن ءدىلى ءبىر ءوز اعايىندارىمىزدىڭ كوڭىلىنە كولەڭكە جۇگىرگەن كەزەڭ. قان قاساپ بولعان قازاقتىڭ جارتىسىنان كوبىنەن ايىرىلىپ ازىپ-توزعان شاعى. ەل ازاماتتارىنىڭ ماقسات-مىندەتى تەك – ەلدى امان الىپ قالۋ, جەردەن ايىرىلماۋ بولدى. بۇل كەزدەگى الاساپىران تىرلىك قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا انىق كورىنەدى. حالىق تاريحىنان, سول كەزدەگى سۇرقيا ساياساتتان, جەر-سۋ اتاۋلارى مەن تۇركىتەكتەس وزگە ۇلتتاردىڭ جاي-كۇيىنەن, ەل ءىشىندەگى حان-سۇلتان, تورە, قوجالاردىڭ ءوزارا قىرقىسۋى سالدارىنىڭ نەگە سوقتىرعانىنان كەڭ تۇردە حاباردار ەتەتىن داستان ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ, قورعاۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن ۇسىنادى. ءبىز بۇگىن ازات ەلدىڭ اۋاسىن جۇتىپ, تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن تىنىش ەل رەتىندە ماڭگى بولۋدى ويلاپ, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ايتساق, قوجابەرگەن جىراۋ كەزىندە وسى وي زامانانىڭ زاپىرانىمەن استاسقان زار تۇرىندە «ەلىم-اي» بولىپ اقتارىلدى. جىردىڭ باستى يدەياسى – ەل بولۋ.
جىرىما قۇلاعىڭ سال, ازاماتىم,
ۇناسا مەنىڭ ايتقان ناسيحاتىم.
كەۋدەڭدە شىبىن جانىڭ بولسا ەگەر
جوعالتپا جەر بەتىنەن قازاق اتىن! دەگەن ءبىر شۋماقتىڭ ءوزى قوجابەرگەننىڭ, ونىڭ زامانداستارىنىڭ اڭسار تىلەگىن ايعاقتايدى. «جەر بەتىنەن قازاق اتىن جوعالتپاۋ» دەگەننىڭ «ماڭگىلىك ەل بولۋدى» ايتىپ تۇرعانى تۇسىنىكتى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ مىقتى ەل بولۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق الەۋەت, ءونىم ءوندىرۋ, ەكسپورتقا تاۋار شىعارۋ, ادامي ساپا, شيراق اسكەر, بىلىكتى كادر ماسەلەلەرىن باستى باعىتتار رەتىندە ۇسىنادى. قوجابەرگەن شىعارمالارىندا دا وسى ىزگى قاسيەتتەردى قازاقتىڭ بويىنان كورسەم دەگەن ارمان مەنمۇندالاپ تۇر.
ءبىر مىسال. ەل باسىنا كۇن تۋعان قىسىلتاياڭ شاقتا قارۋسىز قازاق اركىمگە قول جايىپ, ءبىر مىلتىققا زار بولادى. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەندەي, حيۋا, بۇقار, قوقان بەكتەرى اعايىندار قولۇشىن بەرىپ, قارۋ ساتپاق تۇگىلى, سول قارۋدى وزىمىزگە كەزەنۋگە دايار تۇرادى.
جوڭعارلار قورعاسىن وق بوراتقاندا,
نايزا ۇستاپ, ساداق اسىپ قارسى شىقتىق, دەپ قارۋسىز قازاقتىڭ قان-جوسا بوپ قىرىلعانىن بەينەلەيدى. ورال تاۋىن مەكەن ەتكەن ماماي ۇستانى كوشىرىپ اكەلىپ, قامقورلىعىندا ۇستاپ, «كۇلدىرماماي» اتتى مىلتىق سوقتىرعان اكەسىنىڭ ارەكەتىن ايتۋ ارقىلى, قازاقتىڭ ءوز قارۋىن سوعۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. بۇل بۇگىنگى قازاق ارمياسىن نىعايتۋ, وتاندىق قارۋ-جاراقتى, اسكەري كەمەلەردى ءوندىرۋدى دامىتۋ ماقساتىمەن ۇندەسەدى.
سونداي-اق, ەلباسى بيىلعى جولداۋدا «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارىمىزعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ولار ءۇشىن قازاقستان كەدەرگىسىز ايماققا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز ولاردى بەلسەندى ومىرگە تارتامىز, ولار تەك جاردەماقى الىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە, وزدەرىن قوعامنىڭ مۇشەسى, پايدالى ەڭبەككەر رەتىندە سەزىنەتىن بولادى» دەپ مۇگەدەكتەرگە قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى, مۇمكىندىگىنە قاراي ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى مىندەتتەدى. سونداي-اق, قازاق قوعامى ءۇشىن جەتىمدەر ماسەلەسى دە وزەكتى كۇيىندە تۇر. ۇلتىن سۇيگەن قوجابەرگەن جىراۋعا دا مۇنداي جاعداي كەزدەسكەن ەكەن. «كۇلدىرماماي» جىرىنداعى تولىبايدىڭ ماماي ۇستاعا ۇستاحانا سالىپ قامقورلاۋى, ءىنى ەتىپ ەرتىپ, جيىرمادان اسقان جىگىتتى ءوزى ۇناتقان قىزعا قۇدا ءتۇسىپ ۇيلەندىرۋى, سونداي-اق قوجابەرگەننىڭ ايبەك, ەرمەك اتتى ەكى جەتىم ۇلدى ءوزىنىڭ 17 ۇلى مەن 1 قىزىنا قوسىپ اسىراۋىنىڭ بۇگىنگىگە, اسىرەسە, قالتالى ازاماتتارعا بەرەر ۇلگىسى زور. «بەلگىسى مۇسىلمانشىلىق سول بولادى, تىرلىكتە ءبىر-بىرىنە جاردەم بەرمەك» دەپ تۇسىنەتىن جىراۋ قوس جەتىمگە نايزا كەزەپ, قىلىش سەرمەۋدى, جاۋىنگەرلىك ونەردى ۇيرەتىپ, ەل قورعاۋعا باۋليدى, قازىرگىنىڭ تىلىمەن ايتساق «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەپ قارايدى.
ال ءتىل ماسەلەسىنە «بابا ءتىلى» دەگەن كولەمدى داستان ارناپ, باي, قۇنارلى قازاق تىلىنە سينونيمدىك, انتونيمدىك تۇرعىدا تالداۋ جاساپ, مىسال كەلتىرگەن جىراۋ ءتىلدىڭ وزگە تىلدەرمەن شۇبارلانباۋىن قاتاڭ تاپسىرادى. «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن ەلباسىمىز بۇگىن انا ءتىلى احۋالىن كۇن تارتىبىنەن قالدىرعان جوق, جىل سايىنعى جولداۋلاردىڭ سالماقتى دا سۇبەلى بولىگى وسى ءتىل ماسەلەسى بولىپ كەلەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭسەلى ىستەرىنىڭ ءبىرى – مامان, ۇلتتىق كادر ماسەلەسى. جوعارى ءارى تەرەڭ ءبىلىم الۋ, جان-جاقتى, زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋ, بىرنەشە ءتىل ءبىلۋ – بۇگىنگى جاستاردىڭ الدىنداعى مىندەت. ەلدىڭ ىرىسىن ەسەلەپ, مارتەبەسىن بيىكتەتەر جۇمىستارعا كىم كورىنگەن ەمەس, ءبىلىمدى, بىلىكتى, ۇلتجاندى ازاماتتار تارتىلۋى ءتيىس. ءۇش مەدرەسەدە ءبىلىم الىپ, اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك بىلگەن, ءتىل ءبىلۋى اقىلىمەن ۇشتاسىپ, تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قوقان, حيۋا, بۇقارا حاندىقتارى مەن پارسى, تۇرىكمەن ەلدەرى اراسىندا ەلشىلىك قىزمەت اتقارعان قوجابەرگەن 1688-1710 جىلدار ارالىعىندا 22-23 جىل بويى قازاق, قاراقالپاق, نوعايدىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشى بولادى. كۇللى ورتا ازيا اۋماعىنا تانىلعان قايراتكەرلىك داڭققا داڭعويلانىپ, اتاققا مالدانبايدى, 1710 جىلى 27 جاسار بوگەنباي باتىردى ءوز ورنىنا باس ساردار رەتىندە ۇسىنىپ, ۇسىنىسىن تاۋكە حانعا قابىلداتتىرادى. ول زاماننىڭ جەلىنەن قورقۋ ەمەس نەمەسە ءوز-وزىنە سەنبەۋشىلىك ەمەس, ەل قورعايتىن كەيىنگى كوشەلى ەردى كوزى تىرىسىندە تاربيەلەۋ ءۇردىسى.
قوجابەرگەن جىراۋدىڭ داستاندارى مەن ولەڭدەرىن وقي وتىرىپ, وتاندى, ەلدى, ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ اسقان ۇلگىسىن سەزىنەمىز. تۋعان ەلگە دەگەن لاپىلداعان شەكىز ماحاببات ءاربىر ولەڭ جولىنان اڭعارىلىپ تۇرادى. سەبەبى نەدە؟ قازاقتا «قاسىرەتتەن عانا قاسيەتتى جىر تۋادى» دەگەن تىركەس بار. جالپى, پوەزيا بولا ما, باسقا بولا ما – ءسوز ونەرى قاسيەتتى ۇعىم. سولاي بولا تۇرا, «قاسيەتتى جىر» دەپ ايشىقتاپ ايدار تاعۋ – ونىڭ ايتپاق ويى, شەرتپەك مۇڭ-زارى, ارقالاعان سالماعىنا بايلانىستى بولماق. دەمەك, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءاربىر ولەڭىنىڭ قاسيەتتى بولۋى – ۇلتىن شىن سۇيگەندىگىندە, ءومىر بويى قازاق دەپ ارەكەت ەتكەندىگىندە. جەتى اتاسى تۇگەل ات ۇستىندە ەل قورعاعان باتىر اۋلەتتىڭ بۇتاعى قوجابەرگەن ءۇشىن ەل قورعاۋ – ءداستۇر. كوزى تىرىسىندە وزىنەن تۋعان 17, اسىراپ العان ەكى بالاسىن قوسقاندا 19 بالاسىنىڭ ءبىرازىن جاۋ جالماعان, كۇش-قايراتى قايتقانعا دەيىن ءوزى دە تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاپ قان مايداندا جۇرگەن باتىر جىراۋ ءۇشىن ەڭ باستى ماقسات – جاۋدى جەڭۋ, قازاقتى قۇتقارۋ. وسى وي-مۇددە جەكە مۇددەدەن الدەقايدا بيىك, قىمبات بولىپ كەتكەنى سونشالىقتى, قوجابەرگەن تولىباي ۇلى «كەۋدەدە شىبىن جانى باردىڭ جەر بەتىنەن قازاق اتىن جوعالتپاۋ ءۇشىن» جۇمىستانۋى قاجەت ەكەندىگىن ەسكەرتتى. مىنە, قوجابەرگەن جىرىنىڭ قاسيەتى, وسىندا. قاسيەتتى, كيەلى نارسەگە كۇيە جۇقپايدى, ۋاقىت وتكەن سايىن جارقىراي تۇسەدى. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن بىرگە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ اسىل مۇراتى, اڭسار ارمانى جارقىراي ءتۇستى. وسىدان كەلىپ, قوجابەرگەن جىراۋدى «ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك جىرشىسى» دەسەك ورىندى. وسى قاسيەت-كيەنىڭ كۇشى بولۋى كەرەك, قوجابەرگەن رۋحى حالقىمەن قايتا تابىستى.
حالقىمىزدىڭ ايتۋلى عالىمدارى, جازۋشىلارى, تالانتتى ۇل-قىزدارىنىڭ قولداپ-اتسالىسۋىمەن قوجابەرگەنتانۋ اياسىندا ءبىراز يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. 2013 جىلى دۋلىعالى داۋىلپازدىڭ 350 جىلدىعى جانە «ەلىم-اي» داستانىنىڭ 290 جىلدىعىنا وراي الماتى قالاسىندا «قوجابەرگەن جىراۋ – ۇلى دالا داۋىسى», استانا قالاسىندا «ەل تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارمان تۇلعا –قوجابەرگەن جىراۋ» عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالارى ءوتىپ, تالاي تاريحتىڭ بەتى پاراقتالىپ, تالاي سىردىڭ كوبەسى سوگىلدى. تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمدار, مادەنيەتتانۋشىلار مەن مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسقان جيىندار ۇلى جىراۋدى تەرەڭ زەرتتەۋگە, تولىق تانۋعا اپاراتىن جولعا باستادى. باتىردىڭ تۋعان جەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا مەرەكەلىك شارا ءوتىپ, مەكتەپكە, الاڭدارعا اتى بەرىلدى, ءمۇسىنى ورناتىلدى. ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاعان مۇنداي ىستەرگە قۋانۋىمىز كەرەك, وسى تەكتەس ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىسىمىز شەكسىز.
قوجابەرگەنتانۋ عىلىمىنىڭ ءبۇگىنگە دەيىن جەتكەن, اتقارىلعان ءىس-شارالارىن ايقىندايتىن جيناقتى «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» قايىرىمدىلىق قورى «زامانىنىڭ زاڭعارى» دەگەن اتپەن «زەردە» باسپاسىنان شىعارىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتىلۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.
