ستيۆ گارريسون: مانشۇكتىڭ باتىرلىعى امەريكالىقتاردىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتتى

مانشۇك 1942 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتىدا قۇرىلعان 100-اتقىشتار بري­گاداسىنىڭ قۇرامىندا ءوز ەركىمەن ماي­دانعا اتتاندى. 1943 جىلى قازان ايىنىڭ باسىندا 100-اتقىشتار بريگاداسى نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋگە ءتيىس بولدى. نەۆەل – بەلارۋس, بالتىق جاعالاۋى, سونداي-اق لەنينگراد باعىتىنداعى تەمىر جول تورابى بويىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق ماڭىزدى قالا بولاتىن. وسى شايقاس ال­دىندا 11 قازان كۇنى مانشۇك اناسى اميناعا تومەندەگىشە حات جولدادى: «ارداقتى اناشىم! قازىر مەن الدىڭعى شەپتە ءجۇرمىن. تاعى دا حات جازا الام با بىلمەيمىن, سوندىقتان وتكرىتكا سالىپ وتىرمىن. ازىرگە دەنساۋلىق جاقسى. قىم­باتتى اناشىم, بىزدەن بالكىم دەلەگاتسيا بارار بولسا, قالعان جاڭالىقتى ەستىپ بىلە جاتارسىز. كوپ جازۋدىڭ قيسىنى قازىر كەلمەيدى. مەنەن ەندىگى حاتتى الداعى ۇرىستاردان كەيىن كۇتىڭدەر. حاتتى جيىرەك جازىڭىز. بارلىعىڭىزعا مەنەن سالەم. مەن ءۇشىن دينانىڭ بەتىنەن شوپىلدەتىپ ءسۇيىڭىز, ال ول ءسىزدى تىڭدايتىن بولسىن. حوش, ءسىزدى قاتتى قۇشىپ سۇيەمىن, قىزىڭىز مانشۇك. 11.10. 43 ج.». بۇل مان­شۇكتىڭ اناسىنا جازعان سوڭعى حاتى بولدى. 15 قازان كۇنى نەۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا ول ەرلىكپەن قازا تاپتى.

قاھارمان مانشۇك مامەتوۆانى ماڭگى ەستە قالدىرۋدى كوزدەپ, نەۆەل قالا­لىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبى­رىن­­شى ماجىلىسىندە قالانىڭ بۇرىنعى پري­امۋرسكايا كوشەسىن پۋلەمەتشى قازاق قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەسىمىمەن اتاۋعا شەشىم قابىلداندى. بۇل جونىندە جازۋشى ءا.نۇرشايىقوۆ «نەۆەل تۇ­بىندە» اتتى پوۆەسىندە: «1943 جىلدىڭ مامىر ايىندا, ءبىز قورعانىستا تۇرعان كەزدە, بريگادا كومانديرىنىڭ جاۋىنگەرلىك جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ, پودپولكوۆنيك ابىلقايىر بايمولدين كەلدى. ول وتە ۇلتجاندى, جىگەرلى, جالىندى ازامات ەدى. بۇل ازامات كەلگەننەن كەيىن بريگادادا قالعان ازداعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ قالدى. ول ماسكەۋدەگى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى ساياسي اكادەميانى بىتىرگەن العاشقى قازاق ەدى... 100-بريگادا نەۆەلدى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, فاشيستەردى قۋعاننان كەيىن بايمولدين سول قالانىڭ كومەندانتى بولىپ تاعايىندالدى. سول ۇرىستاردا وپات بولعان اتاقتى پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا مەن بريگادانىڭ اتاقتى مەرگەنى ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ دەنەسىن بايمولدين نەۆەل قالاسىنىڭ ورتالىعىنا اكەلىپ قويعىزدى. نەۆەل قالالىق كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىن شىعارتىپ, نەۆەلدىڭ ەكى كوشەسىن مانشۇك پەن ىبى­رايىم اتىنا بەرگىزدى», دەگەن ما­لى­مەت بەرەدى. جازۋشىنىڭ دەرەگىنە قا­را­عاندا, 100-اتقىشتار بريگاداسى ءى ات­قىشتار ديۆيزياسىنا اينالعاندا پود­پول­كوۆنيك ءا.بايمولدين ديۆيزيا كومان­ديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, پولكوۆنيك اتاعىن الادى. وسى ديۆيزيانى باسقارىپ جۇرگەندە 1944 جىلى 5 قاڭتاردا كالينين مايدانىندا قازا تابادى. وسى تۇستا كا­لينين, سولتۇستىك-باتىس, بريانسك, ءى, ءىى پريبالتيكا, ءى, ءىى بەلورۋسسيا مايدانىنا جانە «باگراتيون» وپەراتسياسىنا قاتىسقان اتاقتى ءى گۆارديالىق شابۋىلداۋشى اۆيا­تسيا­لىق كورپۋستىڭ راديوبايلانىسشىسى, باس قولباسشى ي.ءستاليننىڭ 6 مارتە العىسحاتىنا يە بولعان جەرلەسىمىز عاريفا راحمەتوۆا: «1943 جىلدىڭ قاراشا ايىندا, ءبىزدىڭ كورپۋس نەۆەل قالاسىنان 2-3 شاقىرىم جەردە تۇردى. «وتان ءۇشىن» اتتى مايدان گازەتىنەن نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسقان 100 جانە 101-ءشى ۇلتتىق قازاق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ شابۋىلى جانە جەرلەسىم مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەرلىگى تۋرالى وقىپ بىلگەن ەدىم. قاسىما ءبىر جاۋىنگەردى ىلەستىرىپ, بۇدان ءبىر اي بۇرىن شايقاس بولعان جەرگە كەلىپ, قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ جانە توپىراعى ءالى كەپپەگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ جەرلەنگەن جەرىن كوردىم», دەپ جازعان.

دەمەك ارداگەر عاريفا راحمەتوۆا­نىڭ بۇل ەستەلىگىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, وي تۇيىندەسەك, جوعارىدا ءا.نۇر­شايى­قوۆ­تىڭ دەرەگىندە ايتىلعان كوماندير ءا.ءباي­مولديننىڭ باتىل شەشىمىنە دەيىن باتىر قىزدىڭ دەنەسى اۋەلگى كەزدە ۇرىس دالاسىندا جەرلەنگەن.

قاھارمان قازاق كىزىنىڭ جاۋىنگەر­لىك ەرلىگى كەڭەستىك ميلليونداعان جاس­­تىڭ جۇرەگىندە زور پاتريوتتىق سەزىم, ماق­تانىش تۋعىزعانىن ايتىپ, مانشۇك­تىڭ اناسىنا جازىلعان حاتتار وسىلايشا تولاسسىز كەلىپ جاتتى. جالپى, ءامينا انامىزعا مالىك عابدۋللين, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سياقتى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ دە جازعان حاتتارى بەلگىلى. ال الىستاعى امەريكالىق انتيفاشيست ستيۆ گارريسوننان كەلگەن حات تۋرالى ءبىرىمىز بىلسەك, ءبىرىمىز بىلمەيمىز. ەندى ماقالامىزدىڭ ارقاۋىنا اينالىپ وتىرعان وسى حات جونىندە ايتساق, «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1982 جىلعى 26 ق­ازان كۇنگى (№299) سانىندا «پومنيات مانشۋك» اتتى شاعىن ماقالا جاريالانعان. ماقالا اۆتورى ا.پتۋششەنكو سەمەي مەديتسينا ينس­تيتۋتى جانىنان م.مامەتوۆا اتىنداعى مۋزەيدىڭ جاڭادان اشىلعاندىعىن جازادى. سونداي-اق ول مۋزەيدىڭ كورمە زالىنداعى قۇندى جادىگەرلەردىڭ اراسىندا مانشۇكتىڭ اناسىنا جازعان حاتتارى جانە ونىڭ اناسى ءامينا سۇلەيمەنوۆاعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان امەريكالىق انتيفاشيست سۋرەتشى ستيۆ گارريسوننىڭ جازعان حاتى دا بار ەكەنىن ايتادى. ەندەشە ستيۆ گارريسوننىڭ ءامينا سۇلەيمەنوۆاعا 1977 جىلدىڭ قازان ايىندا جازعان حاتىندا: «قۇرمەتتى مامەتوۆا حانىم, مەن فاشيزمگە قارسى كۇرەستە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ارداگەر رەتىندە ماقتانامىن. قازاق حالقىنىڭ قاھارمان قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ باتىرلىعى امەريكالىقتاردىڭ دا جۇ­­رە­­گىن تەبىرەنتكەنى مەنىڭ جادىمدا ساق­تالىپ قالدى. قازاقستان تۋرالى ەشبىر مالىمەتى جوق مەنىڭ بالالارىم مەن جاس امە­ريكالىقتار ءۇشىن قازاق قىزىنىڭ ەرلىگى تۋرالى جازىلعان مايدان گازەتىنىڭ قيىندىسىن وزىممەن بىرگە ساقتاپ, ەلگە الىپ كەلدىم. ارادا كوپ ۋاكىت وتسە دە, سول سوعىس جىلدارىنان باستالعان ارمانىم – جاس قىز مانشۇكتىڭ بەينەسىن فرەسكاعا تۇسىرۋگە بەل بايلادىم. وسىلايشا, مەنىڭ كوپ جىلعى جان تولعانىستارىمنىڭ ناتي­جەسى فرەسكاعا تۇسىرىلگەن ءسىزدىڭ قى­زىڭىزدىڭ, ياعني شىعىستىڭ باتىر قىزى­نىڭ, بەينەسى بولماق. بۇل تاربيەلىك ءمانى زور شىعارما بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, ويتكەنى بۇگىنگى جاس امەريكالىقتار قازاق دالاسىندا تۋىپ, رەسەي جەرى ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىر قىزدىڭ بەينەسى ارقىلى وتان ءۇشىن ەرلىك كورسەتۋدىڭ ۇلگى-ونەگەسىن تانىپ بىلەدى. دەمەك سىزدەن مانشۇكتىڭ مايداننان جازعان ءبىر حاتىمەن بىرگە سۋرەتىن جىبەرۋىڭىزدى وتىنەمىن», دەپ باياندالعان. وسى ورايدا عالىم گ.نۇربەكوۆا 1988 جىلى جاريالانعان «جەنششينى كازاحستانا – فرونتۋ» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىن­دە جوعارىدا ايتىلعان, «پراۆدا» گازەتى­نە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, سەمەي مەديتسي­­نا ينستيتۋتىنىڭ م.مامەتوۆا مۋ­زەيىن­دە سۋرەتشى س.گارريسوننىڭ حاتى ساقتال­عانىن جازعان (نۋربەكوۆا گ.د. جەن­ششي­نى كازاحستانا فرونتۋ. – الما-اتا: كازاحستان. 1988. 22-بەت.). وسى دەرەك بويىنشا, ەندى ءبىز سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى م.مامەتوۆا جا­نە ۋنيۆەرسيتەت تاريحى مۋزەيىنىڭ دي­رەك­­تورى ساندۋعاش قۇتتىباەۆاعا حابارلاس­قانى­مىزدا, وكى­نىشكە قاراي, امەريكا­لىق سۋرەتشىنىڭ حاتى مۋزەي قو­رىن­دا ساقتالماعاندىعىن جەتكىزدى, بىراق جو­عارىدا ايتىلعان ا.پتۋششەنكونىڭ سۋرەتشى ستيۆ گارريسون تۋرالى مالى­مەتتەر سۇراستىرىپ, 1986 جىلى 19 ءساۋىر كۇنى «بريتان-كەڭەس دوستىعى» جۋرنا­لىنىڭ رەداكتورى, ك.ماركس اتىن­داعى لوندون كىتاپحاناسىنىڭ جەتەكشىسى ا.ف.رودشتەينعا جازعان مىنا تومەندەگى حاتتى جىبەردى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن حات مازمۇنىن تولىق كۇيىندە بەر­گەندى ءجون سانادىق. «قىمباتتى اندرەي فەدوروۆيچ! ءسىزدىڭ 1986 جىلدىڭ 8 ناۋ­رىز كۇنى جازعان حاتىڭىز ءۇشىن ۇلكەن ال­عى­سىمىزدى بىلدىرەمىز. ءماريام حاكىم­جا­نوۆانىڭ «مانشۇك» پوەماسىنىڭ كوشىر­مەسىن قايتا باسىپ جازۋ قارەكەتىمەن ءجۇرىپ, سىزگە جاۋاپ حاتتى كەشىگىپ جازىپ وتىرعانىمىز ءۇشىن كەشىرىم وتىنەمىز. بۇل پوەمانى سىزگە مىندەتتى تۇردە جىبەرەتىن بولامىز. ءسىزدىڭ قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدىڭ ناتيجەسىندە «بريتان-كەڭەس دوستىعى» جۋرنالىنىڭ ءساۋىر ايىنداعى سانىندا جاريالاناتىن «مانشۇكتىڭ جۇلدىزدى ءساتى» اتتى كىتابى جونىندەگى ماقالانى اسىعا كۇتەمىز. بۇل حابار كىتاپ تۋرالى پىكىر جازعان ا.ي.حاليمۋلدينانى دا قۋانتاتىن بولدى. ءسىزدىڭ الماتى قالاسىندا تۇراتىن جەرلەسىمىز امىرجانوۆامەن تانىستىعىڭىز ءبىزدى قۋانتادى. ءبىز ول كىسىگە حات جازىپ, سىز­بەن كەزدەسكەن لوندون ساپارى تۋ­­را­­لى بىلمەكپىز... سىزگە مانشۇكتىڭ 1985 جىلى 1 ساۋىردە قازا بولعان اناسى ءامي­نا سۇلەيمەنوۆانىڭ تۋىسقاندارىنا جازىلعان قازاناما جاريا­لانعان, «كا­زاح­ستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1985 جىل­عى № 5 سانىن جىبەرگەلى وتىرمىز, قىمبات­ت­ى اندرەي فەدوروۆيچ! 1977 جىلى امە­ري­كالىق انتيفاشيست سۋرەتشى ستيۆ گارريسوننىڭ مانشۇك مامەتوۆانىڭ بەينەسىن فرەس­كاعا سالۋدى ۇيعارعانىن ايتىپ, ءامينا سۇلەيمەنوۆاعا مانشۇكتىڭ حاتىمەن بىرگە سۋرەتىن سۇراپ حات جازعانى بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ وسى امەريكالىق سۋرەتشى تۋرالى ىزدەنىسىمىز ناتيجەسىن بەرمەي كەلەدى..

سىزدەن ۇلكەن ءوتىنىش, امەريكالىق سۋرەتشى ستيۆ گارريسسون تۋرالى جانە ونىڭ قازاقتىڭ باتىر قىزىنىڭ بەينەسى سالىنعان فرەسكاسى جونىندەگى ىزدەنىس جۇمىسىمىزعا ءوزىڭىزدىڭ قانداي اقىل-كەڭەسىڭىزدى ايتار ەدىڭىز. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.مامەتوۆا اتىنداعى مۋزەي كەڭەسىنىڭ توراعاسى دوتسەنت ا.ل. پتۋششەنكو. سەمەي قالاسى. 19 ءساۋىر 1986 جىل.».

دەمەك عالىم ا.ل.پتۋششەنكونىڭ بۇل ىزدەنىسىن جالعاستىرۋدى ءجون سانايمىز. ويتكەنى بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مىنەزى مەن قاسيەتىن الەم حالقىنا پاش ەتكەن قاھار­مان قىز مانشۇك مامەتوۆا مەن شى­عىستىڭ باتىر قىزىنىڭ ەرلىگىنە ءتان­تى بولعان امەريكالىق انتيفاشيست سۋ­رەت­شى ستيۆ گارريسونعا تاۋەلسىز قازاق ەلى­نىڭ قۇرمەتىن ارتتىرا تۇسەرى حاق. ۇلى تۇلعالاردى ۇلىقتاپ, ۇلتتىق رۋحتى جاڭ­عىرتۋ – تاريحي سانانى سەرپىلتۋدىڭ باستى ديناميكاسى.

باقتىلى بورانباەۆا,

م.وتەمىسوۆ اتىنداعى  باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى