جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن ءار پەرزەنتتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ءوز مىندەتى بار. ەر ازاماتتىڭ مىندەتى – ومىرلىك سەرىگى بولار جارىن تاۋىپ, شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق ءوربىتۋ. ايەلدىڭ دە مىندەتى وسى توڭىرەكتە. ايتسە دە بۇگىندە بويجەتكەن قىزىن, ەر جەتكەن ۇلىن اياقتاندىرا الماي وتىرعان اتا-انا قانشاما؟! سەبەپ نەدە؟ ءباسى بەسباتپان سالماقتى ساۋالدىڭ استارىن اقىل تارازىسىنا سالىپ, تالداپ كورەلىك.
بۇگىنگى جاستاردىڭ بويىندا ەڭ الدىمەن جاعدايىمدى جاساپ الايىن دەگەن پەيىل بار. ول دا دۇرىس شىعار, ايتكەنمەن ۋاقىت شىركىن ءتورت قۇبىلاڭدى تەڭ ەتكەنشە قاڭتارىلىپ, توسىپ تۇرا ما؟ انە-مىنە دەگەنشە, جالىن اتقان جاستىق شاق جارق ەتكەن جاسىنداي جىلت ەتىپ وتە شىقپاق. ال وتباسى بولۋعا قامدانۋ, ماتەريالدىق يگىلىككە مەلدەكتەۋ قاراپايىم حالىق ءۇشىن ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. وندا دا يگىلىگىڭ ۇيىرىلە قويسا. دەمەك, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتاردىڭ بويىندا جاۋاپكەرشىلىكتەن تايساقتاۋ, ءسال ناقتىلاي ايتساق, قورقاقتاۋ باسىم. بۇل جالپاق جۇرتقا ءتان پسيحولوگيا.
– بۇگىنگى تاڭدا وتباسىلىق قۇندىلىقتار كۇرت وزگەرگەن, – دەيدى پسيحولوگ ءلاززات بەكەنوۆا, – اسىرەسە, قىز بالالار اتا-انالارىنىڭ ىرقىنا, قالاۋىنا, ءجونىن ويلاعان اقىل-كەڭەسىنە كونە قويمايدى. وزدەرىنىڭ پايىمىمەن, ومىرگە دەگەن ءوز كوزقاراستارىمەن جۇرگىلەرى كەلەدى. بويجەتكەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسمي نەكەگە تۇرعاننان گورى ازاماتتىق نەكەدە بولعاندى قولايلى سانايدى. ال ازاماتتار بولسا, وتباسىن قۇرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنەن قاشادى. ولار بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوز ۇرپاقتارى الدىندا وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعىن ارقالاپ, ۇرپاق وربىتۋگە بەيىلدى ەمەس. ۇل-قىزىنىڭ وسىنداي كوزقاراسىنا اتا-انالاردىڭ دا ەرىكسىز كونىپ وتىرعاندىعىن بايقاۋعا بولادى.
پسيحولوگتىڭ قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى ساراپتاۋىنا قاراعاندا, وتباسىن كەش قۇرۋدىڭ نەمەسە مۇلدە قۇرماۋدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى سانالۋان ەكەن. ونىڭ ىشىندە تۇراقتى جۇمىس ورنىنىڭ بولماۋى, سونداي-اق بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى يگەرمەۋى دە اسەر ەتەتىن سىڭايلى. ۇرپاق ساباقتاستىعىنا الاڭداعان اتا-انالار امالسىزدان باۋىر ەتى بالالارىنىڭ بۇگىنگى بولمىسىنا كوندىككەن. «ىشىمە سىيعان بالا سىرتىما دا سىيادى» دەگەن پايىمنىڭ ءتۇبى تايىزدىققا سوقتىرعانىن اڭعارا الماي وتىر.
– ەڭ باستىسى, ون ۇشتەگى ۇلدى وتاۋ يەسى سانايتىن ۇلتتىق ءداستۇر ءۇزىلدى, – دەيدى راۋزا بايكەنوۆا, – بۇل ماسەلەگە جەڭىل-جەلپى قاراماۋ كەرەك. سۇربويداقتاردىڭ ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا تەرىس اسەر ەتۋىمەن بىرگە, حالىق قارتايىپ كەتپەي مە؟ مۇنداي مىسالداردى قايسىبىر شەتەلدەردىڭ تىرشىلىگىنەن اڭعارۋعا بولادى. قازىر ەۋروپادا وسىنداي ءۇردىس قالىپتاسۋدا. ءبىز ەل تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى كوكشەتاۋدا مۇسىلمان ايەلدەر ليگاسىن قۇرىپ, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن ۋاقىت توزاڭىنان ارشىپ الىپ, جاڭعىرتۋمەن اينالىسقان شاعىمىزدا وسى تۇيتكىلدى ماسەلەمەن دە اينالىسقان بولاتىنبىز. سوڭعى جىلدارى بۇل كورىنىس ءتىپتى كوبەيىپ كەتتى. جاسىراتىنى جوق, اعايىن-تۋىس باس قوسقان وتىرىستا ءجيى ايتىلاتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى وسى.
اتا-انالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ماتەريالدىق يگىلىك ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان بۇگىنگى زاماندا بوي جەتىپ كەلە جاتقان قىزداردىڭ كوپشىلىگى باي-باعلاننىڭ ۇيىنە كەلىن بولىپ تۇسسەم دەپ ارماندايدى ەكەن. سوندىقتان دا تاڭداۋ مەن تالعام باسىم. كىرپياز كوڭىل كوزدەگەندەي يت باسىنا ىركىت توگىلگەن مولشىلىق كەزىگە بەرە مە؟ سانانىڭ ساۋلەسىنە مۇنداي سىزات تۇسۋىنە ۇلتتىق ۇلاعاتىمىزدىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى ەمەس, شەتەلدىك شەرمەندە ءداستۇردىڭ شىم-شىمداپ ەنۋى دە اسەر ەتىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ اۋىلدا وڭتۇستىك كورەياعا بارىپ جۇمىس ىستەپ كەلگەن جاستار كوپ, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى سۇلتان ساكەن ۇلى, – بارعان جاستار سول جاقتىڭ ءداستۇرىن شىم-شىمداپ اكەلىپ جاتىر. وڭتۇستىك كورەيادا قىرىققا دەيىن شاڭىراق قۇرماۋ ەتەك الىپ كەتكەن ەكەن ءارى ولاردا ىشكى ەسەپ مىقتى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ قاپەرىنە بۇرىن ەنبەگەن نەكە كەلىسىمشارتى كوپ, بالكىم تەگىس دەۋگە بولادى. ازاماتتىق نەكەنىڭ كۇرت كوبەيۋى وسىنداي جات كوزقاراستىڭ قوعام بويىنا شىم-شىمداپ ەنۋىنەن.
تاعى ءبىر كوپبالالى انامەن تىلدەسكەنىمىزدە ءدال وسى احۋالدى قايتالاي ايتقانى بار. ون التىعا جاڭا تولعان نەمەرەسىنىڭ «مەن تۇرمىسقا شىقسام, باي جىگىتكە شىعامىن, بىردەن نەكە كەلىسىمشارتىن جاسايمىن, تۇبىندە اجىراسىپ كەتسەم بايلىعىنان ءبولىپ المايمىن با؟..» دەگەن ءسوزىن ەستىپ, جاعاسىن ۇستاپ وتىرعان جايى بار.
– مۇنداي ادەتتىڭ پايدا بولۋىنا كۇنى-ءتۇنى ءبىر تىنباي تەلەديداردان كورسەتىلەتىن شەتەلدىك سەريالداردىڭ دا اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى كوپبالالى انا ايناش سەيتەنوۆا, – دەمەك الداعى ۋاقىتتا ءوزىمىزدىڭ ءتول ءداستۇرىمىزدى جان-جاقتى ناسيحاتتاپ, ۇلتتىق ۇستانىمنان ايرىلماۋىمىز كەرەك. قازىر جاسىراتىنى جوق, وتىزدان اسقان قىزداردىڭ ءوزىم ءۇشىن بالا تۋىپ الۋىم كەرەك دەيتىن ۇستانىمى قالىپتاسا باستادى. ارينە, جالعىزباستى ادامنىڭ الدى قاراڭعى, بولاشاعىن كىم بولجاپ بىلگەن. كۇنى ەرتەڭ قولعانات بولار جاناشىر بىرەۋ بولسىن دەيدى عوي, بىراق, «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ەسەپتەيتىن اتام قازاقتىڭ ۇستانىمى قايدا قالادى؟!
ءومىر كورگەن, تىرشىلىكتىڭ اششىسىن دا, تۇششىسىن دا تاتقان قاريالاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, بۇرىنعىلاردىڭ «باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن تۇسىنىگى دۇپ-دۇرىس. سالت باستى, ساباۋ قامشىلى ازاماتتىڭ ءبارى بىردەي بوساعاسىنا ۇيىرىلگەن بەرەكەنى ۇستاپ تۇرا الا ما؟ ايتسە دە قازىرگى سۇربويداقتاردىڭ كوپشىلىگى جالعىزباستى ءومىردىڭ ازىرگە كوڭىل اربايتىن قىزىلدى-جاسىلدى قىزىعىنا بوي الدىرىپ كەتكەن سىڭايلى. بويداق ءومىردىڭ بەينەتى از دەپ ەسەپتەيتىندەردىڭ تۇسىنىگىنشە ۋاقىتىندا ۇيلەنۋ مەن ۇرپاق ءوربىتۋ, اتا-اناسىنا قۋانىش سىيلاۋ ەسكى تۇسىنىك. ءار ۇلت ءوزىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرىمەن دامىسا عانا كوسەگەسى كوگەرمەك.
پسيحولوگ ءلاززات بەكەنوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاسى جەتىپ قالعان ازاماتتاردىڭ بويىندا تالعامپازدىق سەزىم پايدا بولادى ەكەن. بويداق اتانۋدىڭ, وسىنداي ومىرگە كوندىگۋدىڭ ەڭ باستى سەبەبى دە وسى. پسيحولوگيا عىلىمىندا بۇل ادامنىڭ اقىل توقتاتىپ, جەتىلۋ دەڭگەيى دەپ كورسەتىلسە كەرەك. دەمەك, وسىنشا جاسقا كەلىپ, وڭ-سولىن تانىپ, اقىل-ويى تولىسقان ازامات جولىققان بويجەتكەننىڭ تال بويىنان ءمىن ىزدەمەك. تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن ادام ارينە, تابادى. تاپقان سوڭ ءوز قاعىنان جەرىگەن كيىكتەي جالتارماق. بىزگە دەيىنگى دالانىڭ دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن اقىلمان اتالارىمىز كۇندەردىڭ كۇنىندە پەرزەنتىنىڭ كوكىرەگىندە پايدا بولاتىن الگى سەزىمدى كۇن ىلگەرى بولجاپ بىلگەندەي «تاڭداعان تازعا جولىعادى» دەپ ايتىپ كەتتى ەمەس پە؟
– مۇمكىن حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلگەن كونە ءداستۇردى قايتا تىرىلتسەك, بۇل تاراپتاعى ولقىلىقتىڭ ورنى تولار ما ەدى, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى امانتاي ەسكەندىروۆ, – بۇل مەنىڭ جەكە ءوز ويىم. بۇرىنعى بەسىك قۇدا, بەل قۇدا ءتارىزدى ادەمى سالت-ءداستۇر قايتادان ءبۇر جارسا, ۇل-قىزىمىز ءوز تەڭىن تاۋىپ, وتاۋ قۇرۋ كوبەيەر ەدى. ەرتەرەكتە تىلەگى, نيەتى ءبىر ادامدار شاڭىراعىندا مىناۋ جارىق دۇنيەگە ىڭگالاپ بىرەۋىندە ۇل كەلسە, بىرەۋىندە قىز كەلسە, بەسىك قۇدا بولعان. مۇنداي جاعداي ءبىر-ءبىرىن جاقسى بىلگەن, سىيلاس ادامداردىڭ اراسىندا ورىن العان. «اناسىن كورىپ, قىزىن ال» دەگەن قاعيدانى قاتتى ۇستانعان قازاقى ءداستۇردىڭ قاتەلىگى جوق ەدى. ءتىپتى ءالى ىشتە جاتقان بالالاردى دا ءبىر-بىرىمەن قوسۋ تۋرالى دا كەلىسىم بولعان. مۇنى اتاستىرۋ دەپ اتاپتى. ءوز ءداستۇرىمىزدى ۇستانساق, ۇتىمدى بولماس پا؟
وسى تاقىرىپتى ىندەتۋ بارىسىندا سۇربويداقتاردىڭ بىرنەشەۋىمەن تىلدەستىك, باعى جانباعان بويجەتكەندەرمەن دە.
– قازىرگى جىگىتتەردىڭ كەيبىرى مال تاپپايتىن ماسىل بولىپ كەتتى, – دەيدى مارال ەسىمدى بويجەتكەن, – وتپەلى كەزەڭدەگى داعدارىستا ەر ادامدار جەرگە قاراپ وتىرىپ قالعاندا ايەلدەر الا دورباسىن ارقالاپ قىرىم مەن قىتايدان تاۋار تاسىپ, وتباسىن اسىرادى عوي. بۇگىنگى ەر ادامداردىڭ بوركەمىكتەرى سول كەزدە كورىنگەن. سوڭعى ۋاقىتتا ىشىمدىككە سالىنعاندار مەن ەسىرتكى تۇتىناتىندار, قۇمار ويىن وينايتىندار كوبەيىپ كەتتى. جەركەنىشتى بولسا دا ايتايىن, كوگىلدىرلەر دە كوبەيىپ تۇر. بولاشاعىڭنان قورقاسىڭ. ونىڭ ۇستىنە تولىق ەمەس وتباسىندا تاربيەلەنۋدىڭ دە ءوز اسەرى بار. اناسىنىڭ نەكەسىنىڭ ءساتسىز بولعاندىعىن كورگەن قىزداردىڭ بويىندا ازاماتتارعا سەنبەۋ, ولاردى قادىرلەمەۋ سەزىمى بولاتىن شىعار, ونىڭ ۇستىنە ولار ايەل ادامنىڭ جالعىز دا كۇن كورە بەرەتىندىگىن كوزدەرىمەن كورىپ ءوستى عوي. ەرىنە وكپەلەگەن جالعىزباستى انانىڭ تاربيەسى دە تەرىس ىقپال ەتۋى ىقتيمال. الەۋمەتتىك جەلىدە كۇيەۋلەرىنەن جاپا شەككەن ايەلدەردىڭ وكپە-نازى قاپتاپ ءجۇر, سونى كورىپ, ءبىلىپ وتىرعان بويجەتكەن قىزدار تاۋەكەل ەتىپ كۇيەۋگە قالاي شىقسىن. ەر بالالار دا جالعىزباستى انانىڭ تاربيەسىندە بولعاندىقتان, جاسىق بولىپ وسەتىندىگىن جاسىرۋعا بولماس. قايراتى قابىنداپ تۇرماعان سوڭ ولار وتباسى جاۋاپكەرشىلىگىن مويىندارىنا الا المايدى. تاعى ءبىر سەبەپ, اجىراسۋدىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگىندە.
وڭىردە 2020 جىلى 30-34 جاس ارالىعىنداعى ادامداردىڭ 690-ى عانا شاڭىراق كوتەرگەن, وسى جاستاعىلاردىڭ 195-ءى اجىراسىپ كەتكەن. 2021 جىلى وبلىستاعى حالىقتىڭ سانى 734 813 ادام بولسا, ەرلەر 48,7 پايىز, ايەلدەر 51,3 پايىز ەكەن. وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-قازان ارالىعىندا 10 874 نارەستە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. نەكە قۇرۋ 3 958 بولسا, اجىراسۋ 758-گە جەتكەن.
قالاي بولعان كۇندە دە جالعىزدىقتى جانى سۇيەتىندەردىڭ قاتارى قالىڭداپ تۇرعانى راس. بۇل جەكەنىڭ ەمەس, جالپىنىڭ قاسىرەتى. ۇلتىمىز ءوسىپ, كەمەلدەنۋ ءۇشىن وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ جولىن كەسۋدىڭ جايىن كوپ بولىپ كەڭەسۋىمىز كەرەك ءتارىزدى.
اقمولا وبلىسى
