بىلتىر ءتيىستى ورىندار وڭىردەگى بوس جاتقان جەردى ەسەپكە الىپ, تەكسەرە كەلە, 10 ملن گەكتارعا جۋىق جەردىڭ بوسقا جاتقانىن انىقتادى. سوقانىڭ ءتىسى, شالعىنىڭ ءجۇزى تيمەگەن, تۋسىراپ جاتقان تۇزدە قانشاما قوي وسىرۋگە بولار ەدى. اتا كاسىپتىڭ الدىندا كەسە-كولدەنەڭ جاتقان توسقاۋىل قايسى؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. سۋلى, نۋلى قورعالجىن ءوڭىرى مەن مال شارۋاشىلىعىنا اسا قولايلى, جايىلىمدىق جەرى مول ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ بىرقاتار قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن مالساق قاۋىمىمەن سويلەستىك. ماسەلەنىڭ ءمانىن ىندەتسەك, قوي شارۋاشىلىعىنا قوڭ بىتىرمەي تۇرعان كەسەلدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ەل ىشىندە قويشىنىڭ تابىلماۋى. قايسىبىر سەرىكتەستىك باسشىلارى ايىنا 150 مىڭ تەڭگە تۇراقتى جالاقى تولەپ, ءوز مالىنا قاجەتتى جەمشوپتى تەگىن ءۇيىپ تاستاساق تا, مال باعاتىن ادام تابا المايسىز دەپ زار يلەيدى. ونىڭ ۇستىنە ءوز مالىن قوجالىقتىڭ مالىنا قوسىپ باعۋعا دا رۇقسات ەتكەن.
ايتپەسە, بۇل شارۋا بەينەتىن اقتايتىن كاسىپ. قازىر قوي ەتى قىمبات. جالپاق الەمدى جامان تۇماۋ جايلاعان كەزدە قويدىڭ ەتى مەن سورپاسى دەرتكە داۋا بولادى دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. ونسىز دا قىمبات ەت باعاسى شارىقتاپ كەتتى. قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى بازارلاردا قوي ەتىنىڭ كيلوسى 2 500-2 800 تەڭگە ارالىعىندا. 15-20 كيلو تازا ەت بەرەتىن توقتىلاردىڭ تىرىدەي قۇنى 40-45 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. ال 25-30 كيلو تازا ەت بەرەتىن ىسەكتەر 60-70 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلۋدا.
– قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋ اقساپ تۇر, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى قايرات كوشەنوۆ, – مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىمەن, مالساق قاۋىمنىڭ ىنتاسى تومەن. ماسەلەن, شەتەلدەن اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى ءار باس ءۇشىن 30 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنەدى. ەل ىشىندەگى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردان الىنعان ءار باسقا 15 مىڭ تەڭگە كولەمىندە وتەماقى جاسالادى. ونىڭ ۇستىنە قولدان ۇرىقتاندىرۋ ماسەلەسىن دە جەتىلدىرۋ قاجەت بولىپ تۇر. بۇل تاراپتاعى ءىس جان-جاقتى ويلاستىرۋدى قاجەت ەتەدى.
مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسى قوجىراپ تۇرعاننان سوڭ قولدا باردى قاناعات تۇتىپ, ءوز ءتولى ەسەبىنەن باسىن كوبەيتۋدىڭ دە اۋىرتپالىعى از ەمەس ەكەن. ماسەلەن, نەسيەگە قوي الىپ, شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعانداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, بانكتىڭ الدىنداعى قارىزىن وتەۋ ءۇشىن ءتولى ءوسىپ-جەتىلمەگەندىكتەن, ساۋلىق قويلاردىڭ ەتكە وتكىزىلۋى ءجيى.
ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى نوۆوماركوۆكا اۋىلىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قۋاندىق ءسابيتوۆ 1 700 قوي باعىپ وتىر. جارتىلاي اسىل تۇقىمدى.
– 3,5 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرىمىز بار. بۇل تاراپتا كەمشىلىك جوق, سۋ ماسەلەسى عانا قيناپ تۇر, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى, – نەسيەنىڭ جەڭىلدىگىن قايتا قاراسا جاقسى بولار ەدى. ايتپەسە مال باسىن كوبەيتۋ مۇمكىن ەمەس. ەندى-ەندى ءوسىپ كەلە جاتقاندا بانك الدىنداعى قارىزىمىزدى قايتارامىز دەپ شەتىنەن ەتكە وتكىزىپ جاتىرمىز. بالكىم, مالساق قاۋىمنىڭ تىلەگىنە وراي قوي باسىن كوبەيتەمىن دەپ ۇمتىلعاندارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە تۇرلەرى قاراستىرىلسا, وڭ بولار ەدى. بىزدە دە شىعىن از ەمەس, 600 باس قوي سياتىن مال قوراسىن سالدىق, ءوز قاراجاتىمىزعا قۇدىق قازدىردىق. سۋ 65 مەتردەن شىقتى. ءار مەترىنە 25 مىڭ تەڭگەدەن تولەدىك.
كەشەگى كەڭەس زامانىندا وبلىس ورتالىعىنداعى «كيىز» كاسىپورىنىندا قوي ءجۇنى وڭدەلەتىن ەدى. نەگىزىنەن پيما مەن كيىز باسىلعان. سولتۇستىكتىڭ ساقىلداعان سارى ايازىندا كادىمگى پيما دا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. قازىر كوپشىلىككە اسا قاجەتتى پيما باسۋ ۇمىت بولىپ, كوكشەتاۋ بازارلارىندا قىرعىزدىڭ پيماسى عانا ساتىلادى. اۋىلداعى اعايىن ساتىپ الىپ, كيىپ ءجۇر. بۇل توڭىرەكتەگى تابىس قىرعىز اعايىننىڭ قالتاسىنا تۇسۋدە. ال ەلىمىزدەگى قوي ءجۇنى كوشەدە شاشىلىپ جاتىر. ساراپتاپ قاراساڭىز, قوي ءجۇنى ەشبىر قالدىقسىز كادەگە اساتىن ءونىم. ءتىپتى شايىرى دا ىسكە جاراتىلادى. كوسمەتيكامەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا اسا قاجەتتى شيكىزات.
قوي ءجۇنى ەكىگە بولىنەدى. بيازى جانە قىلشىقتى ءجۇن. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قادىرلىسى – بيازى ءجۇن. بيازى ءجۇندى قويدى ءوسىرۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. ءبىزدىڭ دالادا نەگىزىنەن اقسەلەۋ مەن قاۋدان وسەدى. بۇل شوپتەردىڭ باسىنداعى ينە قوي تەرىسىنە قادالىپ, اۋرۋدىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولماق. سول سەبەپتى قىلشىق ءجۇندى قويدى ءوسىرۋدىڭ وڭاي ەكەندىگى بەلگىلى. قىبىن تاپسا, قىلشىق ءجۇن دە كادەگە اسادى. ايتالىق, ىرگەدەگى رەسەي قىلشىق ءجۇندى ىسكە جاراتۋ ارقىلى قارۋلى كۇشتەرىن جۇنتتاي قىلىپ كيىندىرىپ وتىر.
– موڭعوليادا ءبىر جاپىراق تەرى, ءبىر شوكىم ءجۇن دالادا قالمايتىن ەدى, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى نۇرلى كوش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مىرزابەك ءبايىتحان, – ونداعى جۇرت بۇگىنگە دەيىن مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن پايدالانىپ كەلدى. تۇرمىستىق بۇيىمدار دا تەرى مەن جۇننەن جاسالدى. تەرىدەن جاسالعان كيىم كيىپ, كەم بولعان ءبىرى جوق.
قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاجەتتى العىشارتتىڭ ءبىرى – جايىلىم. ەلدى مەكەندەردىڭ ىرگەسىندەگى مال جايىلىمى تۇياقتەستى بولىپ بىتكەن. بالكىم, كوكسەڭگىردىڭ كەڭ كوسىلگەن, بۇگىندە بوس جاتقان جايلاۋلارى ءتارىزدى وتى مول جەردى يگەرۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت شىعار. مال ازىعىن جەتكىلىكتى ەتىپ دايىنداۋعا مالساق قاۋىمنىڭ ءوزى دە ۇمتىلۋدا.
– بىلتىر 200 گەكتار جەرگە ەكپە ءشوپ ەكتىك, – دەيدى قۋاندىق ءسابيتوۆ, – ءتاپ-ءتاۋىر شىقتى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كولەمدى كوبەيتەمىز دەپ ىنتالانىپ وتىرمىز. قويعا جايىلىمنىڭ كەڭ بولعانى كەرەك. كەيدە بوس جاتقان جەرگە قاراپ, يمانىڭ قاسىم بولادى. تابيعاتتىڭ سىيىن تۇپكىلىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز.
قوي شارۋاشىلىعىن تابىستى سالاعا اينالدىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءجۇنى مەن تەرىسىن كادەگە اسىرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا مالساق قاۋىمنىڭ جىل بويعى بەينەتى اقتالادى.
– زامانىندا قوي شارۋاشىلىعى ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ باستى سالالارىنىڭ ءبىرى ەدى, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى اقىلباي احەتوۆ, – استانانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ بەلدەۋىندەگى وبلىس بولعاندىقتان بۇل سالانى دا دامىتۋ اسا قاجەت. تۇپكىلىكتى ءمان بەرسە, تۇبەگەيلى ناتيجە بولاتىنىنا داۋ جوق. ويتكەنى قوي وتە ءوسىمتال ت ۇلىك. كەشەگى كەڭەس زامانىندا 100 ساۋلىقتان 140-150-گە دەيىن ءتول الىندى. ءتولى دە تەز جەتىلەدى. نەبارى 1,5 جاسىندا-اق ءىرى قويدىڭ ەسەبىنە كىرەدى.
ەڭبەكپەن كوزىن اشقان اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وتە قولايلى. سەبەبى قوي تاۋلى-تاستى ەرەيمەننىڭ ەتەگىندە دە, قۇلازىعان جاقسىنىڭ جالپاق دالاسىندا دا وسە بەرەدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىنىڭ ارتۋى مۇناي مەن شيكىزاتتان كەيىن مال شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, وڭىردەگى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قاجەت ەكەندىگى ەشبىر داۋ تۋدىرمايدى.
اقمولا وبلىسى
