يدەولوگيالىق يممۋنيتەت نەگە تومەن؟

دەسەك تە, ەل بولىپ ەسىمىزدى جيىپ, تاريحىمىزداعى قاسىرەتتى كەزەڭنەن ساباق الىپ, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا بەل بۋدىق. ەندىگى مىندەت – وقيعانىڭ سالدارىمەن قاتار سەبەبىمەن دە كۇرەسۋ.

ەل باسىنا تۇسكەن بۇل سى­ناق­­تى تولى­عىمەن ەڭسەرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ جەم­­قور­لىق, الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋ, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ سەكىل­دى جەكەلەگەن شارا­لار اۋا­داي قاجەت ەكەنى ايت­پا­سا دا تۇسىنىكتى. الايدا قاڭ­تار­دىڭ قا­رالى كۇندەرى قو­عام­عا تە­رەڭىرەك ءۇڭىلۋ كە­رەك­تىگىن اڭ­عارت­تى. بەتىندە قال­قىپ, بار­­لى­عى­مىز كورىپ تۇر­عان ما­سەلەلەر­دىڭ تامىرى الدە­قاي­دا تەرەڭدە. قوعام تۇتاس­­تىعى جايلى كوپ ايتامىز. سول قازاق­ستان قوعامى شىنىمەن تۇتاس پا؟ ارينە, پىكىر الۋان­دىعى – كەز كەلگەن قوعام­عا ءتان قۇبى­لىس. الايدا قالا مەن اۋىل تۇر­عىنى, كارى مەن جاس, قازاق جانە ورىس ءتىلدى ازا­ماتتار, ورتالىق پەن قالا شەتىن­دە تۇ­را­تىن وتباسىلار ارا­سىنداعى ال­شاقتىق وسى جولى انىق كو­رىن­­گەندەي. الاۋىز­دىق تۋدى­رادى دەگەن جە­لەۋ­مەن بۇل ماسەلەلەردى جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدىرۋعا تاعى بولمايدى.

ءوز ۇستانىمىن بىلدى­رۋگە شىققان بەيبىت ازاماتتار نەگە اران­داپ قالدى؟ بەيبىت ميتينگ نەگە باس­بۇ­زار­لىققا ۇلاستى؟ ىرىتكى سالعىسى كەلگەن­دەردىڭ ويى نەگە وڭاي ىسكە استى؟ سول قا­سىرەتتى كۇندەردەن كەيىن بىرنەشە اپتا وتسە دە, كوكەيىمىزدەگى سۇراقتار ءالى تولاستار ەمەس.

الاڭعا شىققاندار اراسىندا ورىمدەي جاستار تولىپ ءجۇردى. ءتۇرلى ۆيدەولاردان كور­گەنىمىزدەي, كوشەگە شىق­قان­داردىڭ اراسىندا بىرەۋدىڭ مۇلكىن قيراتىپ, ۇرىپ-سوعىپ, كولىگىن ورتەپ جۇرگەندەر دە بولعانىن كوردىك. ەڭ سوراقىسى, وسى دورەكىلىكتى جاقتاپ, باس­بۇ­زار­لاردى اقتاپ العىسى كە­لە­تىندەر كوپ. ءبىر قوعامدا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ زاڭعا باعىنۋ, مورال تۋرالى تۇسىنىكتەرى قالايشا قاراما-قايشى بولۋى مۇمكىن؟

قازاق جاستارىنىڭ اراندا­تۋ­­شىلارعا, راديكالدى يدەيا مەن بۇلدىرگى كۇش­تەرگە قارسى ۇلت­تىق يممۋنيتەتى نەگە تومەن دە­گەن سۇراقتىڭ پايدا بولعانى بۇ­گىن ەمەس. الايدا بۇل باعىتتا ناق­تى شارالار مەن تۇبەگەيلى وز­­گە­­رىستەر بولماي كەلدى. نا­تي­جە­­سىن­دە, «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك» تاپ­پا­عان جاس­تار جات اعىم­دار­دىڭ, وزگە كۇشتەردىڭ جەتە­گىن­­دە كە­تە بار­دى. الايدا ونى با­قى­­لاپ, زەر­دە­لەپ وتىرعان ورگان جوق.

جالپى, الەمدە تۇراقسىزدىق پەن كوتەرىلىستەردەگى جاستاردىڭ رولىنە ار­نالعان زەرتتەۋ كوپ. عالىمدار كەز كەلگەن ەلدە جاس­تاردىڭ كوبەيۋى ار­تىق­شىلىق­تارىمەن قاتار, قاۋىپ-قاتەر دە الا كەلەتىنىن ايتادى. وسلو بەي­بىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياساتتانۋشى (PRIO, نورۆەگيا) حەنريك ۋردال 2006 جىلعى زەرت­تەۋىندە جاس ازاماتتار سانى كوپ ەلدەردە قاقتىعىستاردىڭ بولۋ ىقتيمالدىلىعى جوعا­رى دەپ تۇجى­رىمدايدى. دەمو­گرا­فيا سالاسىنداعى youth bulge تۇسى­نىگى ەلدەگى جاستار سا­نى­نىڭ كۇرت ءوسۋىن بىلدىرەدى. ءدال وسى جاس­­تاردىڭ كوبەيۋىمەن كوپتە­گەن الەۋ­مەتتىك ماسەلە تۋىندايدى.

قوعامداعى تۇراقسىزدىققا دەموگرافيا عانا اسەر ەتەدى دەگەن تۇسى­نىك قاتە بولار ەدى. باسقا دا عالىم­دار وعان قوسا سول جاس­تار­دىڭ ءبىلىم الۋى, جۇ­مىس­قا ورنا­لاسۋى, ساياسي وقي­عا­لارعا قا­تىسۋى شەكتەلسە, جاع­داي ۋشى­عا تۇسەدى دەيدى. بۇل جال­عىز قازاق­ستاندى ويلاندىرۋعا ءتيىس ما­­سەلە ەمەس. مۇنى جاستار ۇلەسى جو­عا­رى دامۋشى ەلدەردىڭ بار­لىعىنا ورتاق جاعدايات دەۋگە بولادى.

– سوڭعى جىلدارى زەرتتەۋلەر كور­سەتكەندەي, جاستاردىڭ بويىنان قارسىلىقتى كوڭىل كۇي بايقا­لا­دى. جاستار اراسىندا ساياسي جانە قۇ­قىقتىق نيگيليزم باسىم, ويت­كەنى ولار ءوز پىكىرىنىڭ قوعام­دىق ءرولى بارىنا, ءبىر نارسەنى وزگەر­تەتىنىنە سەن­بەيدى. جاستاردىڭ قۇقى­ق­تىق, سايا­سي, ەكونوميكالىق ساۋاتى تومەن. قو­عام­داعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن جا­ڭالىقتار ولاردى اسا قىزىق­تىر­ماي­دى, – دەيدى بعم عىلىم كوميتەتى ەكو­نو­ميكا ينستيتۋتى زاماناۋي زەرتتەۋ ادىستەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايسۇلۋ تۇرسىنبايقىزى.

2021 جىلعى حالىق ساناعى­نىڭ العاشقى ناتيجە­لەرى قازاقستان حال­قىنىڭ 19,72 پا­يىزى 14-28 جاس ارا­لىعىنداعى جاستار ەكەنىن كورسەتت­ى. ال ۇلت­تىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەلدەگى 250 مىڭ­­نان استام جاس نە جۇمىس­سىز, نە ءبىلىم المايدى. ول جاس­تار جۇ­مىس ىزدەپ ءىرى قالالارعا اعىلادى. وسى­­لاي­­شا, ىشكى ميگرانت­تار سانى ارتادى. ميل­ليون­­داعان حالىقپەن سالىس­تىر­­­عاندا بۇل كورسەتكىش از بو­­لىپ كورىنۋى مۇم­كىن. ال قو­عام­دا ءوز ورنىن تابا ال­ماي جۇر­گەن جاستاردىڭ جارتى­سى كو­شە­گە شىقسا نە بولاتى­نىن ەلەس­­تە­تۋدىڭ ءوزى قيىن. الاڭ­عا ادى­لەت­تىك ىزدەپ مىڭ­دا­عان ادام­­نىڭ شىعۋىنىڭ سوڭى نەگە ۇلاس­­­قا­نىن كۇنى كەشە ءوزىمىز دە كوردىك.

جاستارعا باعىتتالعان مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالار مەن الەۋ­مەتتىك مۇم­كىن­­دىكتەر مۇل­دەم جوق دەۋگە كەلمەس. الايدا ولار ءتيىمسىز. نەگە دەسەڭىز, جاس­­تار ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتى كوبى­نە جاس­تار شوعىر­لانعان وقۋ ورىندارىندا جۇزەگە اسادى. ال جاس ازاماتتار ونىڭ بى­رەۋى­نە دە قاتىسپايدى.

الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ تۇرسىن­بايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى مەم­لەكەتتىك يدەو­لوگيا, جاستار سايا­ساتى باعى­تىنداعى جۇمىستار ءبىلىم الاتىن جاستار اۋديتورياسىنا باعىتتالعان, ياعني, باستى اۋديتوريا – جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرى. ء«بىلىم الۋدى جالعاستىرماعان جاستار نازاردان تىس قالعان. جىلىنا 150 مىڭ بالا مەكتەپ بىتىرسە, سولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى وقۋىن جالعاستىرماي­دى. مىنە, سول جاستارمەن بايلانىس ور­نا­­­تىل­مايدى», دەيدى ايسۇلۋ تۇر­سىن­بايقىزى.

ال جۇرگىزىلىپ جاتقان جاس­تار سايا­ساتى قازاقستاندىق­تار­دى قانداي دا ءبىر يگى ماق­ساتقا جۇمىلدىرا الدى ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. «ماسسوۆكا­عا» قاتىسۋدان ابدەن شارشاعان بەلسەن­دىلەر جاس­تار ۇيىمدارىن اي­نالىپ قاشادى. جۇيەدە جۇر­گەن ماماندار بۇل پىكىر­مەن كە­لىسپەۋى مۇمكىن, ارينە. الاي­دا قانشا ۋاقىتتان بەرى اي­تى­­لىپ كەلە جاتقان شىندىق – وسى.

قازاقستاننىڭ ءتۇرلى يدەو­لو­گيالار پوليگونىنا اينا­لۋى­نىڭ ءبىر عانا سەبەبى بولۋى مۇمكىن ەمەس. دەگەن­مەن ماقالانى جازۋ بارىسىندا ماسە­لەنىڭ ءبىر ۇشى – جاستار­دىڭ راديكالدى كۇشتەردىڭ جەتە­گىندە كەتىپ, جات كوزقاراستى بويى­نا تەز ءسىڭىرىپ الۋى مەن اران­­داتۋ­شىلارعا وڭاي ىلە­سىپ كەتۋىنىڭ سەبەپتەرىن قاراس­تىردىق.

UNICEF جۇرگىزگەن سا­ۋالداما بۇگىنگى جاستاردىڭ وزدەرى ءومىر سۇرە­تىن ورتانىڭ بولاشاعىنا كوبىرەك الاڭ­داي باستاعانىن, دەموكراتيا قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلە­تىپ, الەۋمەت­تىك ادىلەتتىلىكتى ورناتۋدا بەلسەندى ەكەنىن كور­سەت­كەن. سونداي-اق بۇۇ جۇر­گىز­گەن 2021 جىلعى زەرتتەۋ بويىن­شا قوعامدىق ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ ازايىپ كەتكەنى بايقالادى. مۇنداي كەراعار ناتيجەلەر جاستاردىڭ بەلسەندى بولۋعا دايىن ەكەنىن, الايدا قالىپتاسقان ينستيتۋتتارعا سەن­بەي­تىنىن بىلدىرەدى. سەنىم­سى­زدىك, اسىرە­سە پاندەميا كەزىن­دە ارتا تۇسكەن بولۋى مۇم­كىن. جوعارىدا قازاقستان جاس­­تارىنىڭ اراسىندا ساياسي جانە قۇقىق­تىق نيگيليزم جايلى ايتتىق. جاس­تاردىڭ ساياسات­قا ارالاسۋدان باس تارتۋى عا­لامدىق دەڭگەيدە دە كورى­نە باستاعان. 181 ەلدەگى وزگەرىستى باقى­­لايتىن Global Youth Development Index كورسەتكىشى بويىنشا جاستاردىڭ ساياساتقا ارا­لاسۋى تومەندەگەنى انىق­تالعان. ال ساراپشىلار ءدال وسى جاستاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن – دەموكراتيا مەن ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى دەپ تۇسىندىرەدى.

قازاقستان جاستارىنىڭ ساياساتقا نەمقۇرايدى قاراۋى ءوز پىكىرىنىڭ وزگەرىس الىپ كەلە­تىنىنە سەنبەۋىنەن دەپ اتاپ وتتىك. بۇل تەندەنتسيا الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە بار ەكەنىن كورۋ­گە بولادى. 180 ەلدە 18-35 جاس ارالىعىنداعى 25 مىڭ ادام قاتىسقان Global Shapers ساۋالداماسىنا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 55,9 پايىزى ما­ڭىز­دى شەشىمدەر قابىل­دانار كەزدە وزدەرىنىڭ پىكىرى ەسكەرىل­مەيتىنىنە سەنىمدى بولعان.

ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى – جاستار اراسىنداعى قۇندى­لىق­­تاردىڭ وزگەرۋى بولىپ تۇر. الەۋ­مەتتانۋشى اي­سۇلۋ تۇرسىن­بايقىزى جاستار گۋمانيستىك قاسيەتتەردەن گورى ماتەريالدىق دۇنيەگە كوبىرەك ماڭىز بەرەتىنىن ايتادى.

– قۇندىلىق تۇرعىسىنان جاستار اراسىندا دەگراداتسيا­نىڭ بارى راس. ماتەريالدىق قۇن­دى­لىقتار العا شى­عىپ, ادام­گەرشىلىك, ەڭبەكقورلىق سە­كىل­دى قۇندىلىقتار از ناسي­حات­تالادى, وتباسى تار­بيەسى­مەن دە بەرىل­مەيدى. ادال­دىق, ەڭبەكقورلىق, جاۋا­پ­­كەر­­شىلىكتەن بۇرىن, قازىرگى جاس­­تار ماتەريالدىق تابىس, مان­ساپ سە­كىل­دى پراكتيكالىق دۇنيەلەر­دى ءبىرىن­شى ورىنعا قويادى, – دەيدى ايسۇلۋ تۇرسىنبايقىزى.

كەز كەلگەن ادامنىڭ وزىندىك وي-پىكىرى وتباسىنداعى تاربيە­مەن, بىلىممەن, قوعامداعى قۇن­دى­لىقتارمەن, اينالاسىنا ۇلگى كورسەتەتىن تۇلعالاردىڭ ارە­كەتىمەن قالىپتاساتىنى بەلگىلى. جاستار قوعامدا ارقا سۇ­يەي­تىن دۇرىس ۇستانىمداردان ايى­رىلدى. قوعامى­مىزدى جەم­قورلىق جايلاپ, ۇلگى بولار ازاماتتار جاستارعا يگى ىس­تەرى ارقىلى باعدار بەرە المادى. «جەتىستىككە ەڭ­بەكپەن ەمەس, اقشامەن جەتۋگە بولادى» دەگەن كوزقاراس قالىپتاستى. پرە­­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ جاس­تار اراسىندا ادال ەڭبەكتى ناسيحاتتاۋ كەرەك, زاڭگەر-مەنەدجەرلەر ەمەس تەحنار ماماندار دايارلاۋ كەرەك دەۋى وسىنى بىلدىرەدى.

– جاستاردان بىرنارسە تالاپ ەتۋدەن بۇرىن, ولارعا دۇرىس الەۋمەتتىك ستارت بەرۋىمىز كەرەك. كوپشىلىگى كاسىبي بىلىمنەن بۇرىن, ورتا ءبىلىمنىڭ ءوزىن ساپاسىز الادى. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىن, بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسى جەت­كىلىكسىز. جاستار قوعامداعى ورنىن تابۋى ءۇشىن جاعداي جاسالۋى كەرەك. ول – ماتەريالدىق قولداۋ ەمەس, ساپالى ورتا جانە كاسىبي ءبىلىم مەن جەتكىلىكتى جۇ­مىس ورىندارى سەكىلدى الەۋ­مەتتىك كاپيتال, – دەيدى ساراپشى ا.تۇرسىنبايقىزى.

ەندىگى مىندەت – پوپۋليستىك, راديكالدى يدەيالار اراسىندا اداسىپ, تەرىس پيعىلدى ادام­دار­دىڭ سوڭى­نان ەرگەن جاس­تارىمىزدىڭ بەتىن بەرى بۇرىپ, ولاردىڭ بويىنا ۇلت­تىق قۇن­دى­لىقتارىمىز بەن ادام­گەر­شىلىك, ادالدىق, ادىلەتتىلىك, ەڭبەكقور­لىق سەكىلدى يگى قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋ بول­ماق. وتباسىنداعى تاربيە مەن قۇن­دى­لىقتار ءار ادامنىڭ وي مەن بوي تۇزەي­تىن قازىعىنا اينالۋعا ءتيىس.